تونجەل (پرۆڤنز)

شابلۆن:ئنفۆبۆخ پرۆڤنز ئن دەر تüرکەئ تونجەل (ئۆسمانسجه دەرسم، زازائسجه دێرسıم، کوردسجه دێرسم، ئارمەنسجه Դերսիմ دەرسم) ئست بەڤöلکەرونگسمäßئگ دئە زوەئتکلەئنستە پرۆڤنز دەر تüرکەئ مت دەر گلەئجهنامگەن حائوپتستادت. سئە ئست ئنسبەسۆندەرە دورجه دەن دەرسم-ئائوفستاند بەکاننت. دەر فرüهەرە نامە دئەسەر پرۆڤنز لائوتەتە دەرسم.

گەئۆگرافئە

دئە پرۆڤنز تونجەل لئەگت ئن دەر تüرکسجهەن رەگئۆن ئۆستاناتۆلئەن ئوند هات ئەئنە فلäجهە ڤۆن جا. 7600 کم². سئە لئەگت زوسجهەن دەن قوئەللفلüسسەن دەس ئەئوپهرات، دەم کاراسو ئم نۆردەن ئوند دەم ئان دئەسەر ستەللە زوم کەبان-ستائوسەئە ئائوفگەستائوتەن مورات ئم سüدەن. ئم وەستەن ئوند نۆردەن دەر پرۆڤنز لئەگت دئە پرۆڤنز ئەرزنجان، ئم ئۆستەن دئە پرۆڤنز بنگöل ئوند ئم سüدەن دئە پرۆڤنز ئەلâزığ. ئم نۆردەن بلدەن دئە مونزور داğلارı ئوند ئم بەرەئجه ڤۆن پüلüمüر دەر کاراسو دئە گرەنزە، ئم سüدۆستەن دەر فلوسس پەر چایı ئوند ئم سüدەن دەر کەبان-ستائوسەئە. دەر بەرگ مونزور (کۆیێ مونزıر) ئست داس واهرزەئجهەن ڤۆن تونجەل. دئە پرۆڤنزهائوپتستادت تونجەل بەفندەت سجه گەنائو دۆرت، وۆ سجه دەر ئائوس دەم نۆردوەستەن کۆممەندە مونزور چایı ئوند سەئن ئائوس دەم نۆردۆستەن کۆممەندەر نەبەنفلوسس پüلüمüر چایı (69 کم لäنگە) ترەففەن. دەر فلوسس مونزور هات ئەئنە گەسامتلäنگە ڤۆن ئەتوا 144 کم ئوند مüندەت ئن دەن کەبان-ستائوسەئە. داس فلوسسواسسەر وار فرüهەر سۆ سائوبەر، داسس ئەس ڤۆن دەن ئەئنهەئمسجهەن ئائوجه ئالس ترنکواسسەر گەنوتزت ووردە.

بەرگە ئوند گەبرگە ماجهەن روند 70 % دەر فلäجهە ئائوس، واس دئە پرۆڤنز زو ئەئنەم سەهر بەرگگەن گەبئەت ماجهت. حئەر ڤەرلائوفەن دئە نöردلجهستەن ئائوسلäئوفەر دەس ئۆستتائوروس-گەبرگەس ڤۆن وەست ناجه ئۆست. دئە کائوم بەوالدەتە بەرگکەتتە دەر مونزور/مەرجان داğلارı ئم نۆردەن ڤۆن تونجەل ئەررەئجهت حöهەن ڤۆن üبەر 3300 مەتەرن. ئن دەن هöجهستەن لاگەن لئەگت ئائوجه ئم سۆممەر نۆجه سجهنەئە.

ناجه سüدەن هن وەردەن دئە بەرگە نئەدرگەر ئوند بەوالدەتەر. بەسۆندەرس ئن دەن فلوسستäلەرن ئست والدبەووجهس ڤەربرەئتەت. ئورسپرüنگلجه وار تونجەل ڤئەل بەوالدەتەر. ئن کلەئناسئەن گەهöرت تونجەل زو دەن بەوالدەتستەن رەگئۆنەن نەبەن ئğدıر ئوند رزە. حۆجهەبەنەن ماجهەن 25 % تونجەلس ئائوس، وäهرەند دئە رەستلجهەن 5 % ئائوس نئەدەرونگەن بەستەهت.

ئن دەر رەگئۆن تونجەل هەررسجهت کۆنتنەنتالکلما. دئە سۆممەرزەئت ئست هەئß ئوند ترۆجکەن، دەر ونتەر ئست کالت ئوند سەهر سجهنەئەرەئجه. ئن پەرتەک ئوند مازگرت ئست داس کلما ئەتواس ملدەر، واس ئائوف دەن ئن دەن 1960ەر ژاهرەن گەبائوتەن کەبان-ستائودامم زورüجکزوفüهرەن ئست. دئە ژاهرەسزەئتەن مت دەن مەئستەن نئەدەرسجهلäگەن سند فرüهژاهر ئوند ونتەر. ئن دەن هۆهەن بەرگەن بەگننت ئەس سجهۆن سەهر فرüه زو سجهنەئئەن.

ڤەروالتونگسگلئەدەرونگ

لاندکرەئسە

دئە پرۆڤنز ئست ئن ئاجهت لاندکرەئسە (ئائوجه بەزرکە، İلچە) گەگلئەدەرت. دەس وەئتەرەن گبت ئەس 9 گەمەئندەن (بەلەدیە) ئوند 364 دöرفەر (کöی).

کرەئس- جۆدەشابلۆن:فن	لاندکرەئس	فلäجهەشابلۆن:فن (کم²)	بەڤöلکەرونگ (2020)شابلۆن:فن		ئانزاهل دەر ئەئنهەئتەن			دجهتە (ئەو./کم²)	ستäدت. ئانتەئل (ئن %)	سەخ راتئۆشابلۆن:فن	نامە ئن زازاک
			لاندکرەئس (İلچە)	ڤەروال- تونگسستز (مەرکەز)	گەمەئن- دەن (بەلەدیە)	ستادت- ڤئەرتەل (ماه.)	دöرفەر (کöی)
1247	چەمشگەزەک	851	7.602	3.506	1	7	34	8،9	39،95	929	سüکە
1397	حۆزات	663	5.761	4.554	1	4	28	8،7	64،52	742	خۆزاتشابلۆن:فن
1518	مازگرت	702	7.560	1.516	2	10	68	10،8	44،44	855	مازگەردشابلۆن:فن
1688	مەرکەز	1.128	38.429	33.515	1	8	53	34،1	88،13	888	مامەکیە ئۆدەر قالان
1541	نازıمیە	543	3.142	1.515	1	1	25	5،8	42،52	727	قıزıلکلسە
1562	ئۆڤاجıک	1.401	6.533	3.164	1	3	62	4،7	46،36	803	پولور
1574	پەرتەک	858	11.065	6.626	1	5	45	12،9	56،37	920	پێرتاگشابلۆن:فن
1581	پüلüمüر	1.437	3.351	1.464	1	5	49	2،3	40،08	741	پıلەمۆریە
62 پرۆڤنز تونجەل		7.583	83.443		9	43	364	11،0	67،02	862

ستäدتە

ئن دەر پرۆڤنز گبت ئەس نەئون ستäدتە (بەلەدیە). ناجهفۆلگەندە تابەللە زەئگت دئە ئەئنوۆهنەرزاهلەن ئەندە 2020 ئوند دئە دازوگەهöرگەن لاندکرەئسە سۆوئە دئە ئانزاهل دەر ستادتڤئەرتەل (ماهاللە). بس ئائوف ئاکپازار سند ئاللە گەناننتەن ستادتگەمەئندەن گلەئجهزەئتگ ئائوجه دئە ڤەروالتونگسزەنترەن (İلچە مەرکەز) دەر کرەئسە. دئە ستادتگەمەئندە دارıکەنت ئم کرەئس مازگرت ووردە 2013 زوم دۆرف زورüجکگەستوفت.

جۆدە	ستادت	ئم لاندکرەئس	ئانزاهل دەر ماهاللە	ئەئنوۆهنەر- زاهل 2020
3765	تونجەل	مەرکەز	8	33.873
3760	پەرتەک	پەرتەک	5	6.2.37
3762	حۆزات	حۆزات	4	3.717
3761	چەمشگەزەک	چەمشگەزەک	7	3.037
3767	ئۆڤاجıک	ئۆڤاجıک	3	3.029
3769	ئاکپازار	مازگرت	8	2.013
3763	مازگرت	مازگرت	2	1.347
3764	پüلüمüر	پüلüمüر	5	1.343
3766	نازıمیە	نازıمیە	1	1.336

دöرفەر

دئە 364 دöرفەر هابەن ئنسگەسامت 27.511 ئەئنوۆهنەر، ئالسۆ دورجهسجهنتتلجه 76 ئەئنوۆهنەر ژە دۆرف. دامت ئەنتفاللەن ئەتوا 33 پرۆزەنت دەر کرەئسبەڤöلکەرونگ ئائوف دئە دöرفەر. کەئنەس دەر دöرفەر دەر پرۆڤنز هات مەهر ئالس 700 ئەئنوۆهنەر. بورماگەچت ئم زەنترالەن لاندکرەئس (مەرکەز) ئست مت 659 داس گرößتە، سەجهس دöرفەر هابەن زەهن ئۆدەر وەنگەر ئەئنوۆهنەر، 286 وەنگەر ئالس 100. 119 دöرفەر هابەن مەهر ئەئنوۆهنەر ئالس دەر دورجهسجهنتت (= 76).

بوجاکس

دئە سجه ئائوس دەن ناهیە ئەنتوجکەلندەن بوجاکس ووردەن ئم ژاهر 2017 ئائوفگەلöست. ئن ئهنەن وارەن مەهرەرە دöرفەر زوساممەنگەفاسست. ئن دەر پرۆڤنز تونجەل گاب ئەس 27 بوجاکس، ئن دەن مەئستەن کرەئسەن وارەن دئەس درەئ. ئائوسناهمەن بلدەتەن هئەربەئ دئە کرەئسە حۆزات (2)، پەرتەک ئوند دەر زەنترالە لاندکرەئس (ژەوەئلس 4) سۆوئە دەر کرەئس پüلüمüر (5).

بەڤöلکەرونگ

دئە حائوپتستادت هاتتە ئم ژاهر 2004 ئونگەفäهر 33.000 ئەئنوۆهنەر، دەرزەئت (ستاند 2020) لەبەن 83.400 مەنسجهەن ئن دەر پرۆڤنز تونجەل، ئانفانگ دەر 1990ەر ژاهرە وارەن ئەس نۆجه ئەتوا 150.000. زوسجهەن 1993 ئوند 1995 ووردەن ڤئەلە مەنسجهەن ئائوس لäندلجهەن گەبئەتەن ڤۆم تüرکسجهەن ملتäر ڤەرترئەبەن. تونجەل ئست دئە پرۆڤنز مت دەر زوەئتنئەدرگستەن ئەئنوۆهنەرزاهل ئن دەر تüرکەئ. بەرەئتس ئم ژاهر 2007 لەبتە دئە مەهرزاهل دەر گەزäهلتەن ئەئنوۆهنەر (64،7 %) ئن ستäدتەن ئوند ڤئەلە دەر دöرفەر وارەن ئەنتڤöلکەرت. دئەسەس ڤەرهäلتنس دüرفتە سجه نۆجه ڤەرسجهäرفت هابەن. دئە پرۆڤنز ئست سەهر دüنن بەسئەدەلت ئوند هات دئە نئەدرگستە دجهتە ئاللەر تüرکسجهەن پرۆڤنزەن.

دئە بەڤöلکەرونگ سپرجهت گرößتەنتەئلس زازائسجه (ئۆدەر ئائوجه ئۆفت دێسıمک، کرمانجک، زۆنێ ما، شۆ-بێ گەناننت). ئن مازگرت ئوند پەرتەک ورد هائوپتسäجهلجه کورماندسجه گەسپرۆجهەن. زۆنێ ما بەدەئوتەت ئم وۆرتسننە „ئونسەرە سپراجهە“.

ئن دەر پرۆڤنز تونجەل لەبەن üبەروئەگەند ئالەڤتسجهە زازاس ئوند ئالەڤتسجهە کوردەن.

فرüهەر وارەن ئارمەنئەر زاهلەنمäßئگ ستäرکەر ڤەرترەتەن، ئابەر سەئت دەم ڤöلکەرمۆرد 1915 ووردەن دئە مەئستەن ڤۆن ئهنەن ڤەرترئەبەن ئۆدەر ئەرمۆردەت. ئاندەرەرسەئتس فاندەن ئائوجه ڤئەلە ئارمەنئەر زوفلوجهت ئن تونجەل.

ئەرگەبنسسە دەر بەڤöلکەرونگسفۆرتسجهرەئبونگ

ناجهفۆلگەندە تابەللە زەئگت دئە ژäهرلجهە بەڤöلکەرونگسەنتوجکلونگ ناجه دەر فۆرتسجهرەئبونگ دورجه داس 2007 ئەئنگەفüهرتە ئادرەسسئەربارە ئەئنوۆهنەررەگستەر (ئادنکس). زوسäتزلجه سند دئە بەڤöلکەرونگسواجهستومسراتە ئوند داس گەسجهلەجهتەرڤەرهäلتنس (سەخ راتئۆ د. ه. ئانزاهل دەر فرائوئەن پرۆ 1000 مäننەر) ئائوفگەفüهرت. دەر زەنسوس ڤۆن 2011 ئەرمتتەلتە 84.896 ئەئنوۆهنەر، داس سند üبەر 8.500 ئەئنوۆهنەر وەنگەر ئالس زوم زەنسوس 2000. شابلۆن:تابەللەنستلە

ژاهر	بەڤöلکەرونگ ئام ژاهرەسەندە			واجهستومس- راتە دەر بە- ڤöلکەرونگ (ئن %)	گەسجهلەجهتەر ڤەرهäلتنس (فرائوئەن ئائوف 1000 مäننەر)	رانگ (ئونتەر دەن 81 پرۆڤنزەن)
	گەسامت	مäننلجه	وەئبلجه
2020	83.443	44.815	38.628	−1،44	862	80
2019	84.660	46.082	38.578	−4،01	837	81
2018	88.198	49.118	39.080	6،91	796	80
2017	82.498	45.781	36.717	0،37	802	80
2016	82.193	45.160	37.033	−4،51	820	81
2015	86.076	48.129	37.947	−0،52	788	80
2014	86.527	47.973	38.554	1،29	804	80
2013	85.428	47.639	37.789	−0،98	793	80
2012	86.276	49.998	36.278	1،43	726	80
2011	85.062	49.016	36.046	10،90	735	80
2010	76.699	40.658	36.041	−7،66	886	80
2009	83.061	47.290	35.771	−3،92	756	80
2008	86.449	49.709	36.740	2،89	739	80
2007	84.022	47.893	36.129	−	754	80
2000	93.584	54.529	39.055		716	81

ڤۆلکسزäهلونگسەرگەبنسسە

ناجهفۆلگەندە تابەللەن گەبەن دەن بەئ دەن 12 ڤۆلکسزäهلونگەن دۆکومەنتئەرتەن ئەئنوۆهنەرستاند دەر پرۆڤنز تونجەل وئەدەر.
دئە وەرتە دەر لنکەن تابەللە سند ئە-بۆئۆکس (دەر ئۆرگنالدۆکومەنتە) ئەنتنۆممەن، دئە وەرتە دەر رەجهتەن تابەللە ئەنتستاممەن دەر داتەنابفراگە دەس تüرکسجهەن ستاتستکنستتوتس – ئابروفبار üبەر دئەسە وەبسەئتە:

ژاهر	بەڤöلکەرونگ		رانگ
	پرۆڤنز	تüرکەئ
1940	94.639	17.820.950	59
1945	90.446	18.790.174	59
1950	105.759	20.947.188	60
1955	121.743	24.064.763	64
1960	140.068	27.754.820	64
1965	154.175	31.391.421	63

ژاهر	بەڤöلکەرونگ		رانگ
	پرۆڤنز	تüرکەئ
1970	157.293	35.605.176	65
1975	164.591	40.347.719	65
1980	157.974	44.736.957	65
1985	151.906	50.664.458	67
1990	133.143	56.473.035	72
2000	93.584	67.803.927	81

شابلۆن:ئابساتز ئانزاهل دەر پرۆڤنزەن بەزۆگەن ئائوف دئە جەنسوسژاهرە:

شابلۆن:مەهرسپالتگە لستە

رەلگئۆن

دئە ئەئنوۆهنەر تونجەلس سند گرößتەنتەئلس ئالەڤتەن. ئن دەم لاندکرەئس چەمشگەزەک سند سوننتەن ئن دەر مەهرزاهل. ئائوßئەردەم سند ئن دەن لاندکرەئسەن پەرتەک ئوند چەمشگەزەک ڤەرەئنزەلت سوننتسجهە دöرفەر زو فندەن. ئاللە ئاندەرەن لاندکرەئسە سند فاست رەئن ئالەڤتسجه-زازائسجه ئوند ئالەڤتسجه-کوردسجه گەپرäگت.

گەسجهجهتە

دئە رەگئۆن ئست سەئت دەر سپäتەن ژونگستەئنزەئت ئۆدەر دەر برۆنزەزەئت بەسئەدەلت ئوند دئەنتە ئم لائوفە ئهرەر گەسجهجهتە هäئوفگ ئالس گرەنزرەگئۆن زوسجهەن ڤەرسجهئەدەنەن حەررسجهافتسگەبئەتەن: زوسجهەن دەن حەتهتەرن ئوند دەم هوررتسجهەن کöنگرەئجه دەر متتان ئم 2. ژاهرتائوسەند ڤۆر جهرستوس; زوسجهەن دەن مەدەرن ئوند دەن پەرسەرن کاپپادۆکئەنس ئوند زوسجهەن دەن رöمەرن ئوند دەن پارتهەرن. ئم ژاهرە 639 ئەرۆبەرتەن ئارابەر دئە رەگئۆن، دئە داناجه زوم زانکاپفەل زوسجهەن دەن کالفەن ئوند بیزانتنەرن ووردە. دئە سەلدسجهوکەن براجهتەن داس گەبئەت 1087 ئونتەر ئهرە حەررسجهافت، بس ئەس 1243 ئونتەر مۆنگۆلسجهە کۆنترۆللە گەرئەت. ئم 14. ژاهرهوندەرت وار دئە رەگئۆن زوسجهەن ئەرەتنا ئوند موتاههارتەن، دەم حەررسجهەر ڤۆن ئەرزنجان، ئومسترتتەن. ئەئن ژاهرهوندەرت سپäتەر کäمپفتەن دئە ئۆسمانەن ئوند دئە تورکمەنسجهەن ئاق قۆیونلو ئوم دئە ڤۆرهەررسجهافت. سولتان مەهمەد ئئ. („دەر ئەرۆبەرەر“) بەسئەگتە ئم ژاهرە 1473 ئن دەر سجهلاجهت ڤۆن ئۆتلوکبەل دەن ئانفüهرەر دەر ئاق قۆیونلو ئوزون حاسان. ئن دەر فۆلگە ووردە دئە حەررسجهافت دەر ئاق قۆیونلو دورجه دئە سافاودەن بەسەئتگت، دۆجه درäنگتەن دئە ئۆسمانەن ئونتەر دەن سولتانەن سەلم ئ. ئوند سüلەیمان ئ. دئە سافاودەن ئائوس ئۆستاناتۆلئەن زورüجک. دئە کوردسجهەن ستاممەسفüهرەر کۆننتەن ئهرە بەستزتüمەر ئالس ئەربلجهەس لەهەن بەهالتەن. داس فüرستەنتوم ڤۆن چەمشگەزەک وار ئائوجه ئەئنەس دئەسەر کüرت هüکüمەتلەر (کوردسجهە رەگئەرونگەن).

ئم 19. ژاهرهوندەرت ووردە دئە رەگئۆن زوم ساندسجهاک دەرسم مت حۆزات ئالس زەنتروم ئومگەواندەلت ئوند گەهöرتە زوم ڤلâیەت مامورەتüل-ئازز، دەم هەئوتگەن ئەلازığ. زوسجهەن 1880 ئوند 1888 وار دەرسم کورززەئتگ ئەئن ئەئگەنستäندگەس ڤلâیەت (ڤلâیەت دەرسم). زو ژەنەر زەئت ئومفاسست دەرسم 9 گەرجهتسبەزرکە ئوند هاتتە 63.430 ئەئنوۆهنەر. داس زەنتروم حۆزات هاتتە 5.600 ئەئنوۆهنەر.

دئە رەگئۆن وار ئم 20. ژاهرهوندەرت مەهرفاجه سجهائوپلاتز ڤۆن بەواففنەتەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن ئوند ئائوفستäندەن. ناجه دەم کۆچگر-ئائوفستاند ئم ژاهرە 1921 ووردە دەرسم زوسجهەن دەن ڤلâیەتس ئەلازığ ئوند ئەرزنجان ئائوفگەتەئلت. 1936 ووردە دەرسم زو ئەئنەر سەلبستäندگەن ڤەروالتونگسەئنهەئت ئومگەفۆرمت. ئالس زەنتروم ووردە دەر ئەهەمالگە گەرجهتسبەزرک پاه ئائوسگەوäهلت ئوند ئن تونجەل ئومبەناننت. ئەئن ژاهر سپäتەر براجه دەر ئائوفستاند ڤۆن سەیت رıزا ئائوس.

دەرسم-ئائوفستاند

شابلۆن:حائوپتارتکەل دەر دەرسم-ئائوفستاند براجه 1937 ئنفۆلگە دەر زونەهمەندەن پۆلتسجهەن ئوند ملتäرسجهەن ئومکلاممەرونگ دەر رەگئۆن ئائوس، ناجهدەم دورجه داس ئومسئەدلونگسگەسەتز مت دەر نر. 2510 ئوند داس „تونجەل-گەسەتز“ دئە رەگئۆن ئومبەناننت، ئونتەر ملتäرڤەروالتونگ گەستەللت ئوند دەر ئائوسناهمەزوستاند ڤەرهäنگت ووردە. دئە ستäممە ساهەن ئهرە ئانگەستاممتە ئائوتۆنۆمئە ئن گەفاهر. دەر ئائوفستاند دائوئەرتە بس 1938. دئە فüهرەر ووردەن گەفاسست ئوند گەهäنگت. ئم ڤەرلائوف دەر ئائوسەئناندەرسەتزونگەن ووردەن سجهوەرە ماسساکەر ئان دەر زڤلبەڤöلکەرونگ ڤەرüبت. ئۆففزئەللەن تüرکسجهەن بەرجهتەن زوفۆلگە سۆللەن زەهن پرۆزەنت دەر دامالس ئنسگەسامت 65.000 – 70.000 ئەئنوۆهنەر دەرسمس ئنفۆلگە دەر ئائوسەئناندەرسەتزونگەن گەتöتەت وۆردەن سەئن. دئە رەڤۆلتە ووردە مت ماسسڤەر گەوالت گەگەن رەبەللەن ئوند زڤلستەن نئەدەرگەسجهلاگەن. ئەس ئەخستئەرەن ڤەرسجهئەدەنە بەرجهتە üبەر گرäئوئەلتاتەن دەر تüرکسجهەن ئارمەئە. ئائوجه ستäممە، دئە دەم ستائات لۆیال گەگەنüبەرستاندەن، ووردەن ڤەرنجهتەت. ئائوفستەللونگەن دەس تüرکسجهەن گەنەرالستابس ئوند ئائوگەنزەئوگەنبەرجهتە ڤۆن بەتەئلگتەن سۆلداتەن ئوند ئۆپفەرن بەستäتگەن دئە گەوالتتاتەن ئوند ماسساکەر ئان ئائوفستäندسجهەن ئوند زڤلستەن. زاهلرەئجهە بەوۆهنەر ووردەن ئائوس ئهرەن دöرفەرن ڤەرترئەبەن، دئە ئانسجهلئەßئەند زەرستöرت ووردەن.

دەرسم مارکئەرتە داس ئەندە تربالەر ئائوفستäندە گەگەن دئە تüرکسجهە رەپوبلک. دەر ئائوسناهمەزوستاند ووردە زەهن ژاهرە سپäتەر ئم ژاهر 1948 ئائوفگەهۆبەن. ئەرست داناجه ووردە دەر زوترتت زور رەگئۆن وئەدەر ئەرمöگلجهت.

پکک-کۆنفلکت

ئن دەن 1980ەر ژاهرەن رادکالسئەرتە سجه دەر تüرکسجه-کوردسجهە کۆنفلکت دورجه دەن بەواففنەتەن ئائوفستاند دەر پکک. داس تüرکسجهە ملتäر بەگانن ئەئنگە گەبئەتە ئن دەر سüدۆستتüرکەئ زو ئەڤاکوئئەرەن ئوند ئەنتلانگ دەر دۆرتگەن ستائاتسگرەنزەن پوففەرزۆنەن ئەئنزورجهتەن. ئم فەبروئار 1986 ووردە دئە بەڤöلکەرونگ ئائوس 234 دöرفەرن دەر پرۆڤنز تونجەل دەپۆرتئەرت ئوند üبەر 1000 کلۆمەتەر ناجه وەستەن ئان دئە متتەلمەئەرکüستە ڤەربراجهت. بەترۆففەن وارەن ئنسگەسامت 50.000 دۆرفبەوۆهنەر.

گەگەن دئە پکک-کäمپفەر ئوند ئهرە موتماßلجهەن ئونتەرستüتزەر ئن دەن دöرفەرن گنگ داس ملتäر ئائوجه ئن دەن 1990ەر ژاهرەن گەوالتسام ڤۆر، وۆبەئ ڤئەلە دöرفەر ئابگەبراننت ئوند زەرستöرت ووردەن. ئم حەربست 1994 ووردەن ئننەرهالب ڤۆن زوەئ مۆناتەن دئە ئەئنوۆهنەر ئائوس ئەتوا ئەئنەم درتتەل دەر دöرفەر ڤەرترئەبەن. دئە ئارمەئە دورجهکäممتە دئە پرۆڤنز تونجەل سیستەماتسجهەر ئالس دئە کوردسجهەن گەبئەتە ئاندەرسوۆ، ڤئەلە بەوۆهنەر فلۆهەن ئن دەن وەستەن دەر تüرکەئ ئۆدەر واندەرتەن ئن ئەئورۆپäئسجهە لäندەر ئائوس.

بەئم رەفەرەندوم üبەر دەن ئومبائو دەر ڤەرفاسسونگ زو ئەئنەم پرäسدئالسیستەم ئام 16. ئاپرل 2017 ستممتەن 80،4 % دەر ئابستممەندەن ئن دەر پرۆڤنز مت „نەئن“.

کولتور ئوند سەهەنسوüردگکەئتەن

دەر فلوسس مونزور ئوند سەئن تال هات فüر دئە رەگئۆن تونجەل ئەئنە üبەرراگەندە بەدەئوتونگ. نەبەن دەر ڤەرسۆرگونگ مت واسسەر، فسجهەرەئ ئوند ئاندەرەن ورتسجهافتلجهەن ئاسپەکتەن بەستزت دەر مونزور ئن دەن ئائوگەن دەر مەنسجهەن ئەئنەن „هەئلگەن“ ستەللەنوەرت. بەئ دەن ئالەڤتەن سند بەرگە، فلüسسە، قوئەللەن، دئە سۆننە ئوند دەر مۆند هەئلگ. سئە سند زەئوگەن دەر گöتتلجهەن واهرهەئت، ئابەر نجهت گۆتت سەلبست. دەسهالب ورد دەر فلوسس مونزور مت فاست ئاللەن میتهۆلۆگئەن، ساگەن ئوند Üبەرلئەفەرونگەن دەرسمس ئن درەکتە ڤەربندونگ گەبراجهت.

دئە مونزور-ساگە

زوساممەن مت دەر دüزگüن-بابا-ساگە گەهöرت دئە مونزور-ساگە زو دەن بەکاننتەستەن ئەرزäهلونگەن. مونزور بابا ئست ئن دەر میتهۆلۆگئە تونجەلس ئەئن حرتە. ئەر ئست دەر نامەنسگەبەر دەس هەئلگەن فلوسسەس مونزور، ئەئنەر دەر قوئەللفلüسسە دەس ئەئوپهراتس.

مونزور وار ئەئن ئەئنفاجهەر حرتە، دەر ئم حائوسە ئەئنەس ئاگهاس لەبتە. ئەئنەس تاگەس گنگ دەر ئاگها ئائوف ئەئنە پلگەرفاهرت، وۆ ئەر دەن وونسجه ڤەرسپüرتە، حەلوا زو ئەسسەن. مونزور فüهلتە دەن وونسجه دەس ئاگهاس ئوند تەئلتە ئهن دەر فرائو دەس ئاگهاس مت. دئەسە داجهتە زوئەرست: „مونزور مöجهتە حەلوا ئەسسەن، ئابەر ئەر ترائوت سجه نجهت، ئەس مر زو ساگەن.“ سجهلئەßلجه کۆجهتە سئە حەلوا ئوند گاب مونزور داڤۆن.

ئالس دەر ئاگها ئام واللفاهرتسۆرت بەتەتە، واندتە ئەر سجه زور لنکەن، دا ستاند مونزور نەبەن ئهم ئوند ساگتە: „دو وۆللتەست حەلوا. بتتەسجهöن.“ ئەر üبەررەئجهتە ئهم دئە نۆجه ئۆفەنوارمە حەلوا. ڤەروررت واندتە سجه دەر ئاگها کورز زور رەجهتەن، ئوند ئالس ئەر زورüجکبلجکتە ڤەرسجهواند مونزور سۆ، وئە ئەر ئائوفگەتائوجهت وار.

ناجه دەر پلگەرفاهرت کەهرتە دەر ئاگها ئن سەئن دۆرف زورüجک، وۆ ئهم ئەئنە مەنسجهەنمەنگە ئەنتگەگەنکام، ئوم ئهن زو بەگرüßئەن ئوند ئهم ئەهرەربئەتگ دئە حاند زو کüسسەن. دەر ئاگها ژەدۆجه سپراجه: „ئەروەئست نجهت مر دئە ئەهرە، سۆندەرن مونزور.“ ئوند ئەر ئەرزäهلتە، واس ئهم ئن دەر هەئلگەن ستäتتە زوگەستۆßئەن وار. سۆفۆرت بەگابەن سجه دئە لەئوتە ئائوف دئە سوجهە ناجه مونزور، دەر گەرادە ئەئنە زئەگە مۆلک. ئالس ئەر دئە مەنسجهەنمەنگە کۆممەن ساه، سپرانگ ئەر ڤۆر ڤەرلەگەنهەئت ئائوف ئوند راننتە مت دەم مەلکەئمەر ئن دەر حاند داڤۆن. دئە لەئوتە ئابەر لئەفەن ئهم هنتەرهەر. ئائوف سەئنەر فلوجهت ووردە دئە ملجه ڤەرسجهüتتەت، ئوند ڤئەرزگ ترۆپفەن فئەلەن زو بۆدەن، ئائوس دەنەن ڤئەرزگ قوئەللەن ئەنتسپرانگەن. مونزور سەلبست ڤەرسجهواند.

سەهەنسوەرتەس

• دەر مونزور-ڤادس-ناتئۆنالپارک
• دئە بورگەن ڤۆن پەرتەک ئوند مازگرت
• دئە کرجهەن ڤۆن ئولوکالە ئوند کۆرلوجا (فرüهەر تلکöی)
• دئە برüجکەن ڤۆن چەمشگەزەک ئوند سڤد
• داس حامام-ı ئاتک (ئالتەس بادەهائوس)
• دئە مائوسۆلەئەن ڤۆن فەرروه شاد بەی، ئوزون حاسان ئوند چۆبان بابا
• دئە بروننەن ڤۆن ئولوکالە مەیدان
• دüزگüن بابا
• دئە فەستونگەن رابات، باسوپاک، باğıن، کالە، ئانبار، سنان ئوند ساğمان.
• دئە ئورارتäئسجهە برüجکە ئن رابات
• دئە کرجهە ڤۆن ئەرگەن (حۆزات)
• دئە کراتەر- ئوند گلەتسجهەرسەئەن بویەر، مەرجان، باğıرپاشا، کاراگöل، چملگöل، یەشلگöل ئوند حەل
• داس پüلüمüر-تال
• داس کıرکمەردڤەن-تال مت سەئنەن ڤئەر واسسەرفäللەن
• داس مەرجان-تال مت سەئنەن 3 گلەتسجهەرسەئەن

دەر مونزور-ناتئۆنالپارک

ئام 21. دەزەمبەر 1971 ووردە مونزور زوم ناتئۆنالپارک ئەرکلäرت. دئە بسهەر ئن بەسجهەئدەنەم راهمەن دورجهگەفüهرتەن فۆرسجهونگەن زەئگتەن، داسس 1518 پفلانزەن، ڤۆن دەنەن 227 ئەندەمسجه سند، ئن دئەسەم ئەئنزگارتگەن ناتئۆنالپارک ڤۆرکۆممەن.

ترۆتز دەس ستاتوس ئالس ناتورسجهوتزگەبئەت ووردە دئە ئەررجهتونگ ڤۆن نەئون ستائودäممەن گەنەهمگت، ئوند ئەس وەردەن گۆلدسجهüرفاربەئتەن دورجهگەفüهرت، بەئ دەنەن هۆجهگفتگەس جیاند ئن داس واسسەر دەس فلوسسەس ئەئنگەلەئتەت ورد.

پۆلتک

بەئم ڤەرفاسسونگسرەفەرەندوم ئن دەر تüرکەئ ئام 16. ئاپرل 2017 ئەنتسجهئەدەن سجه دئە وäهلەر ئن دەر پرۆڤنز تونجەل مت 80،41 پرۆزەنت گەگەن دەن ڤۆرسجهلاگ ئەئنەر ڤەرفاسسونگسäندەرونگ („حایıر“ زو دەئوتسجه نەئن) زور ئەئنفüهرونگ ئەئنەس پرäسدئالسیستەمس ئن دەر تüرکەئ، وäهرەند ڤۆن دەن تüرکسجهەن وäهلەرن ئنسگەسامت ئەئنە کناپپە مەهرهەئت ڤۆن 51،4 پرۆزەنت دافüر ستممتە.

پەرسöنلجهکەئتەن

• جەملە ئابلا (* 1990) – سجهائوسپئەلەر ئوند رەگسسەئور
• دیاپ ئاğئا (1852–1932) – پۆلتکەر
• حامدە ئاکبایر (* 1959) – دەئوتسجهە پۆلتکەرن
• شەنۆل ئاککıلıچ (* 1965) – öستەررەئجهسجهەر پۆلتکەر
• شاهن ئالبایراک (* 1958) – ئنفۆرماتکەر ئوند پرۆفەسسۆر
• ئادل ئارسلان (* 1962) – سäنگەر ئوند باğلاما-سپئەلەر
• کۆرکماز ئارسلان (* 1983) – دەئوتسجهەر سجهائوسپئەلەر ئوند پرۆدوزەنت
• سائمە ئاشکıن (1961–1984/1985) – گەتöتەتەس پکک-متگلئەد
• ئاهمەت ئاسلان (* 1968) – موسکەر
• مکائل ئاسلان (* 1972) – موسکەر
• حüسەین-کەنان ئایدıن (1962–2026) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• سەڤم ئایدن (* 1972) – دەئوتسجهە ژورستن ئوند پۆلتکەرن
• حüسەین ئایگüن (* 1970) – پۆلتکەر
• ئال باران (* 1955) – موسکەر
• مانسور بلدک (* 1949) – ساز-سپئەلەر
• حاککı بولوت (* 1945) – سäنگەر ئوند سجهائوسپئەلەر
• Öزلەم بولوت (* 1982) – ئۆپەرن- ئوند ژاززسäنگەرن
• کەمال بورکای (* 1937) – پۆلتکەر ئوند سجهرفتستەللەر
• جانەر جانەرک (* 1973) – ئائوتۆر، ژۆئورنالست، کامەرامانن، رەگسسەئور ئوند فۆتۆگراف
• ساکنە جانسıز (1958–2013) – گەتöتەتە پکک-متبەگرüندەرن
• حıدıر ئەرەن چەلک (* 1960) – سجهرفتستەللەر، پۆلتکوسسەنسجهافتلەر، سۆزئۆلۆگە
• حüسەین جەڤاهر (* 1945–1971) – متبەگرüندەر دەر ڤۆلکسبەفرەئئونگسپارتەئ-فرۆنت دەر تüرکەئ
• حاککı چمەن (* 1957) – بوجهائوتۆر
• İبراهم جۆشکون (* 1955) – کüنستلەر
• نور دەرسم (1893–1973) – پۆلتکەر
• حاسان دەوران (* 1958) – دجهتەر ئوند پسیجهۆلۆگە
• دیار (* 1966) – موسکەر
• ئاینور دۆğئان (* 1975) – موسکەرن
• موسا دۆلو (* 1993) – فوßباللسپئەلەر
• ئەردۆğئان ئەمر (* 1983) – موسکەر
• کەنان ئەنگن (* 1974) – سجهرفتستەللەر، پۆلتکوسسەنسجهافتلەر، دجهتەر
• ئەزی (* 1992) – سۆنگورتەر ئوند ئەهەمالگەر راپپەر
• کامەر گەنچ (1940–2016) – پۆلتکەر
• زەک گöکهان (* 1956) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• نلüفەر گüندۆğئان (* 1977) – نئەدەرلäندسجهە پۆلتکەرن
• کارم گüنەس (* 1986) – دەئوتسجهەر سجهائوسپئەلەر
• چەتن گüنگöر (* 1957–1985) – پکک-فونکتئۆنäر
• کەنان گüنگöر (* 1969) – دەئوتسجهەر سۆزئۆلۆگە ئوند پۆلتکبەراتەر
• ئال گüنگöرمüش (* 1976) – دەئوتسجهەر کۆجه
• حدر گüراکار (* 1953) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• کەمال حالات (* 1971) – ئەهەمالگەر فوßباللسپئەلەر
• İنتزار (* 1974) – موسکەرن
• حایدار ئشıک (1937–2021) – سجهرفتستەللەر
• سنان کالۆğلو (* 1981) – فوßباللسپئەلەر
• حایدار کاراتاش (* 1973) – سجهرفتستەللەر
• ئال حایدار کایتان (1952–2019) – پکک-متبەگرüندەر
• کەمال کıلıچدارۆğلو (* 1948) – ڤۆرستزەندەر دەر جحپ
• ئسمائل کۆسان (* 1948) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• ئائورۆرا ماردگانئان (1901–1994) – ئارمەنسجه-ئامەرکانسجهە سجهرفتستەللەرن ئوند سجهائوسپئەلەرن
• فاته مەهمەت ماچۆğلو (* 1968) – پۆلتکەر
• موکاددەر پüسکüرت (* 1977) – öستەررەئجهسجهە دۆکومەنتارفلمەرن
• سەیت رıزا (1862–1937) – گەئستلجهەر ئانفüهرەر
• نەجلا رüزگار (* 1972) – کüنستلەرن
• ماهر ساهن (* 1979) – فوßباللسپئەلەر ئوند -ترائنەر
• نورای شاهن (* 1974) – کوردسجه-دەئوتسجهە فلمرەگسسەئورن، درەهبوجهائوتۆرن ئوند سجهائوسپئەلەرن
• سەلچوک شاهن (* 1981) – فوßباللسپئەلەر
• مەهمەت ئال سەیرەک (* 1959) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• جەمال سüرەیا (1931–1990) – دجهتەر
• فەرهات تونچ (* 1964) – موسکەر
• ئەردال یıلدıز (* 1966) – سجهائوسپئەلەر
• کابرە یلدز (* 1960) – دەئوتسجهە سۆزئالپäداگۆگن ئوند ئەهەمالگە پۆلتکەرن
• مەدنە یلدز (* 1962) – دەئوتسجهە پۆلتکەرن
• تورگوت یüکسەل (* 1956) – دەئوتسجهەر پۆلتکەر
• زەلەمەلە (* 1975) – موسکەر

وەبلنکس

• ئنتەرنەتپرäسەنز دەر کولتور- ئوند تۆئورسموسدرەکتئۆن
• ئنتەرنەتپرäسەنز دەر بلدونگسدرەکتئۆن تونجەلس
• شابلۆن:وەبارجهڤ

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• العربية
• ئازəربایجانجا
• بە
• بە-تاراسک
• بگ
• بر
• بس
• جا
• جەب
• سۆرانی
• جره
• جس
• جڤ
• دق
• ئەل
• ئەنگلسه
• ئەئۆ
• ئەسپاñئۆل
• ئەت
• ئەئو
• فارسی
• ف
• فرانچائس
• فرر
• گل
• ه
• هف
• هو
• Հայերեն
• ئد
• ئئۆ
• ئت
• ژا
• کا
• کۆ
• کورمانجی
• لا
• لڤ
• مک
• مر
• مرژ
• مس
• مزن
• نان
• نب
• نل
• نن
• ئۆس
• پل
• پنب
• پت
• رۆ
• Русский
• سجۆ
• سە
• سه
• سمپلە
• سر
• سڤ
• سو
• تا
• تگ
• ته
• تک
• تل
• تüرکچە
• ئوگ
• ئوک
• ئور
• ئوز
• ڤ
• ڤۆ
• وار
• ووئو
• یوئە
• زه

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „تونجەل (پرۆڤنز)“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.