بۆ ناوەڕۆک بازبدە

زلان-ماسساکەر

لە KurdiPedia

داس زلان-ماسساکەر ئۆدەر زلانتال-ماسساکەر (شابلۆن:کوس[1] ئۆدەر کۆمکوژیا گەلیێ زیلان[2][3][4]، شابلۆن:ترس[5][6][7] ئۆدەر زلان دەرەس کاتلئامı[8] ئۆدەر زلان کıرıمı[9] ئۆدەر زلان دەرەس کıرıمı[10]) بەزەئجهنەت ئەئن ماسساکەر ئان کوردەن وäهرەند دەر ئارارات-ئائوفستäندە.[11]

ئەس فاند ئن دەر زلانسجهلوجهت (ئائوجه زەیلâنتال) ئن ئەرجش (پرۆڤنز ڤان) ئم ژول 1930 ڤۆر دەر درتتەن ئاراراتۆففەنسڤە (7.–14. سەپتەمبەر 1930) دەس ئخ. تüرکسجهەن کۆرپس ئونتەر فەرک (گەنەراللەئوتنانت) ساله ئۆمورتاک ستاتت. گەمäß دەر جومهوریەت ستاربەن ئەتوا 15.000 مەنسجهەن[12][13][14]، ئابەر ناجه حەسەن حشیار سەردی (تەئلنەهمەر ئام ئاراراتائوفستاند ئوند سجهرفتستەللەر) ووردەن 47.000 مەنسجهەن گەتöتەت.[15] ئوند ناجه دەم ئارمەنسجهەن وسسەنسجهافتلەر گارۆ ساسون ستاربەن 5.000 لەئوتە.[16] ناجه دەم بەرلنەر تاگەبلاتت زەرستöرتەن دئە تüرکەن ئن دەر گەگەند ڤۆن زلان 220 دöرفەر ئوند ماسساکرئەرتەن 4.500 فرائوئەن ئوند گرەئسە.[17]

حنتەرگروند

شابلۆن:حائوپتارتکەل

ناجه دەم سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند ئم سەپتەمبەر 1925 بەرەئتەتە دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ ئەئنەن رەفۆرمپلان فüر دئە ئۆستتüرکەئ ڤۆر. دئەسەر شارک ئسلاهات پلانı براجهتە ئەئنە بەسۆندەرە ڤەروالتونگسارت مت ئەئنەم گەنەرالنسپەکتۆر فüر دئە رەگئۆن مت. کوردسجهە ئارستۆکراتەن ئوند رەلگöسە فüهرەر ووردەن ئن ئاندەرە تەئلە دەر تüرکەئ دەپۆرتئەرت. مت دەم گەسەتز فüر دەن ترانسفەر بەستممتەر پەرسۆنەن (تر: بازı ئەشهاسıن شارک مەناتıکıندان گارپ ڤلâیەتلەرنە ناکللەرنە دائر کانون) ڤۆم 17. ژول 1927 ووردە دەر زو دەپۆرتئەرەندە پەرسۆنەنکرەئس ئائوسگەوەئتەت.[18]

ئام 5. ئۆکتۆبەر 1927 گرüندەتەن ئن بەئروت ڤەرسجهئەدەنە ئۆرگانساتئۆنەن وئە دئە کüردستان تەئال جەمیەت، کüرت مللەت فıرکاسı، جۆمتé دە ل’ئندéپەندانجە کوردە، کوردسجهە لگا، داسجهناکزوتژون ئوند مت ئاندەرەن گەفلüجهتەتەن کوردسجهەن ئنتەللەکتوئەللەن دئە ئۆرگانساتئۆن خۆیبوون. دئە خۆیبوون ئەنتسجهئەد دەن ئەهەمالگەن ئۆففزئەر دەر ئۆسمانسجهەن ئوند تüرکسجهەن ئارمەئە ئهسان نور پاسجها ئالس گەنەرال ئان دەن ئارارات زو سجهجکەن، ئوم دەن دۆرتگەن ئائوفستاند زو ئونتەرستüتزەن. دئە ئائوفستäندسجهەن رئەفەن دئە رەپوبلک ئارارات ئائوس ئوند ئەرناننتەن دەن ستاممەسفüهرەر دەر جەلالی ئیبراهیم حەسکێ تێلی زوم گۆئوڤەرنەئور.[19] دئە خۆیبوون واندتە سجه وەگەن حلفە ئان دئە ئائوسلäندسجهەن ستائاتەن ئوند ئان دەن ڤöلکەربوند.

ئەنتسجهەئدونگ دەس کابنەتتس

ئام 9. مائ 1928 ئەرلئەß دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ داس ئامنەستئەگەسەتز ئوند دامت ئامنەستئە فüر ئاللە ئۆپپۆستئۆنەللەن کوردەن، دئە بەرەئت وارەن دئە رەگئەرونگ ئانزوئەرکەننەن.[20] ئابەر دئە ڤەرسوجهە دەر تüرکسجهەن رەگئەرونگ، ڤەرهاندلونگەن زو بەگننەن، سجهەئتەرتەن، ئوند سۆ بەسجهلۆسس دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ، درەکتە ڤەرهاندلونگەن مت ئهسان نور پاسجها زو فüهرەن، واس ئابەر ڤەرگەبەنس وار.[21]

ئام 29. دەزەمبەر 1929 فüهرتە موستافا کەمال (ئاتاتüرک) دئە کابنەتتسستزونگ، ئان دەر ئائوجه گەنەرالستابسجهەف فەڤز چاکماک ئوند دەر ئ. گەنەرالنسپەکتۆر دەس ئۆستەنس ئبراهم تال (Öنگöرەن) تەئلناهمەن. مت دەم ئەنتسجهەئد نر. 8692 بەسجهلۆسس دئە رەگئەرونگ ئەئنە ملتäرسجهە ئۆپەراتئۆن فüر دەن ژون 1930.[19][22]

بەفەهل دەر ملتäرفüهرونگ

دەر ئارارات ڤۆن ئğدıر ئائوس گەسەهەن. ئام 7. ژانوئار 1930 سجهجکتە دەر گەنەرالستاب دەم ئخ. کۆرپس دەن تەخت دەس کابنەتتسبەسجهلوسسەس:[19][23][22]

  • دöرفەر دەر رەبەللەن زوسجهەن بولاکباشı ئوند شıهلı کöیü ئوند رüجکزوگسپلäتزە سۆللەن بەسەتزت وەردەن. دئە رەبەللەن سۆللەن ڤۆن دەر ڤەرسۆرگونگ ئابگەسجهنتتەن وەردەن.
  • ناجه دەر رەئنگونگ دەر دسترکتە ڤۆن دەن باندتەن سۆلل دئە ئارمەئە رجهتونگ بەرگ ئارارات مارسجهئەرەن ئوند ئونتەروەگس گارنسۆنەن ئەررجهتەن.
  • نور دئە مۆبلە ژاندارما سۆلل ئم ونتەر زوسجهەن 1930 ئوند 1931 ڤۆر ئۆرت بلەئبەن. ئم بەرەئجه دەر گەندارمەرئە سۆللەن ئائوßئەر ئهر کەئنە زڤلستەن بلەئبەن.
  • وەنن دئە رەبەللەن ڤۆن ناهرونگ ئوند ئونتەرکونفت ئابگەسجهنتتەن سند، وەردەن سئە سجه ڤەرتەئلەن ئۆدەر سجه ئن دەن ئران زورüجکزئەهەن. دانن سۆلل داس پرۆبلەم مت دەم ئران گەلöست وەردەن.
  • دئە ئۆپەراتئۆن ورد ئن دەر لەتزتەن وۆجهە دەس ژون 1930 ئوند ڤۆر دەر ئەرنتەسائسۆن بەگننەن.
  • دەر کۆمماندەئور دەس ئخ. کۆرپس ورد دئە ملتäرسجهە ئۆپەراتئۆن لەئتەن.

ڤەرسجهئەبونگ دەر ئاراراتۆففەنسڤە

بەرگە ئن دەر نäهە ڤۆن ڤان. ئام 18. مäرز 1930 ووردە ساله (ئۆمورتاک) زوم کۆمماندەئور دەس ئخ. کۆرپس ئەرناننت (بس 8. مائ 1934).[24] ئام 11. ژون 1930 کام ئەس زو ئەرستەن گەفەجهتەن. خۆیبوون ئاپپەللئەرتە ئوم حلفە فüر دئە کوردەن ئن کوردستان. داس فüهرتە دازو، داسس دئە تüرکەئ گەزوونگەن وار، ئهرە ئۆففەنسڤە زو ڤەرسجهئەبەن.[20]

زوسجهەن دەم 19. ئوند 20. ژون 1930 üبەرقوئەرتەن حوندەرتە ڤۆن رەبەللەن دئە تüرکسجه-پەرسسجهە گرەنزە ئوند کاپپتەن دئە تەلەگرافەنلنئە زوسجهەن چالدıران ئوند بەیازıت. مەهر ئالس هوندەرت داڤۆن üبەرفئەلەن داس زەنتروم ڤۆن زەیلان ئوند دئە ژاندارماستاتئۆن. ئهرە ستاممەسگەنۆسسەن دەس لاندکرەئسەس زەیلان سجهلۆسسەن سجه ئهنەن ئان.[25]

ناجه ساله پاسجهاس ئۆففزئەللەم بەرجهت ڤۆم 2. ژول 1930 üبەر دئە ستوئاتئۆن نöردلجه دەس ڤانسەئەس هئەلتەن سجه ئەتوا 350–400 رەبەللەن ئم گەبئەت ڤۆن پاتنۆس ئائوف. ئاللە دۆرفبەوۆهنەر ئونتەرستüتزتەن سئە. ئەتوا 400 رەبەللەن ئونتەر دەر فüهرونگ ڤۆن سەیت رەسول ستاندەن ئم زەیلانگەبئەت. ئائوجه هئەر ئونتەرستüتزەن ئاللە دۆرفبەوۆهنەر دئە رەبەللەن. ئم چالدıرانگەبئەت هئەلتەن سجه وۆهل ئونتەر یوسوف ئابدال فüهرونگ 400 رەبەللەن ئائوف.[26]

ماسساکەر

دەر سüپهان داğı مت دەم ئایگıر-سەئە ئم ڤۆردەرگروند. دئە تüرکسجهە ئارمەئە بەنوتزتە فüر دئە سäئوبەرونگساکتئۆن ئام 8. ژول 1930 زوەئ کۆرپس (ڤئ. ئوند ئخ.) ئوند 80 فلوگزەئوگە.[27]

ئم ئاللگەمەئنەن ورد داس داتوم دەس ماسساکەر مت دەم 13. ژول 1930 ئانگەگەبەن، دۆجه یوسوف مازهار، سۆندەرکۆررەسپۆندەنت دەر جومهوریەت، دەر مەئستگەلەسەنەن تüرکسجهەن تاگەسزەئتونگ ئن 1930–1940ەر ژاهرەن، بەرجهتەتە، داسس ئام 12. ژول 1930 دئە سäئوبەرونگ دەر بەزرکە ئەرجش، سüپهان داğı ئوند زەیلان کۆمپلەتت ئابگەسجهلۆسسەن وار.[28][27]

دئە 44 نئەدەرگەبراننتەن دöرفەر ئن دەر زلانسجهلوجهت وارەن: حەسەنەبدال (حاسانابدال)، ئاخس (ئەقس، دۆلوجا)، شاربازار (شەهرپازار)، دۆخانجی (دۆğئانجı)، تەندوورەک (گەرگل)، چاخربەگ (چاکıربەی)، ئیلانلی (یıلانلı)، حارهوس، بابازک (ئاکساکال)، کۆمر (کöمüر)، شۆر (تاشکاپı)، شۆرک، مەرشید (مüرشت)، مەسجدلی (مەسجتل)، قەرەکلیسە (ئشباشı، سابانبüکەن)، گوندوک (کüندüک)، زۆراڤا (یöرەل)، ئەریاتین (ئاریوتن)، کەڤان (حاللاچکöی)، قۆچکۆپری (کۆچکöپرü)، کورووچەم (چەمێ زوا، کوروچەم)، ملک (مüلک)، یەکمال ئوو کلیسە (یالıندام)، گۆسک، پارتاشا ژێرین (ئاشاğı پارتاش )، پارتاشا ژۆرین (یوکارı پارتاش)، بنەس، بونز، پلاقلی، کەئخ، سگوودلی (سöğüتلü)، مığئارە، قاردۆخان (کاردۆğئان)، کەلە (ئەڤبەیل)، ئووستەکار (ئاğıرکایا)، سڤار (سüڤارکöی)، قزیلکلیسە (کıزıلکلسە)، زیارەت، حراشەن، قۆمک، شەیتاناڤا، برهان (بüرهان) ئوند یوکارı کۆچکöپرü.[29][30] دئە دۆرفبەوۆهنەر ووردەن ئانەئناندەر گەبوندەن ئوند مت ماسجهنەنگەوەهرسالڤەن گەتöتەت.[29]

ناجه ئانگابەن دەر تاگەسزەئتونگ جومهوریەت ڤۆم 16. ژول 1930 ووردە روند 15.000 مەنسجهەن گەتöتەت ئوند دەر فلوسس زلان وار بس زو سەئنەر مüندونگ مت لەئجهەن گەفüللت.[12][13][14]

داس برتسجهە ئائوسوäرتگە ئامت بەرجهتەت: شابلۆن:زتات

ناجهورکونگەن

ئام 31. ئائوگوست 1930 ڤەرöففەنتلجهتە دئە تاگەسزەئتونگ مللیەت ئەئنە ئەرکلäرونگ دەس تüرکسجهەن منستەرپرäسدەنتەن İسمەت İنöنü:

شابلۆن:زتات

ناجه دەم ماسساکەر ووردە دەر بەستز دەر گەتöتەتەن ئان رەگئەرونگسترەئوئە کوردەن گەگەبەن. ئام زوساممەنفلوسس دەر فلüسسە زلان ئوند حاجıدەر ووردە ئەئنە ژاندارماواجهستاتئۆن ئەررجهتەت ئوند سۆنستگە بەبائوئونگ ڤەربۆتەن. 1980 ووردە داس گەبئەت وئەدەر زو بەسئەدلونگ فرەئگەگەبەن ئوند ئافگهانسجهە فلüجهتلنگە دۆرت ئانگەسئەدەلت.[31]

کولتورەللە ئەئنفلüسسە

یاشار کەمال، دەر ئەئنەر دەر فüهرەندەن سجهرفتستەللەر دەر تüرکەئ ئست، ئەرفوهر ڤۆم ماسساکەر، ئالس ئەر ئن دەن 1950ەرن ئالس ژۆئورنالست دئە رەگئۆن بەرەئستە. ئەر بەسجهرئەب دئە ماسساکەر ئن سەئنەم رۆمان دەنز کüستü (دت.: زۆرن دەس مەئەرەس) ڤۆن 1978. دەر پرۆتاگۆنست دەس رۆمانس سەلم بالıکچı هاتتە ئالس سۆلدات ئان دەر ئاراراتۆففەنسڤە تەئلگەنۆممەن، ووردە دانن ئم گەسجهت ڤەرلەتزت ئوند زور بەهاندلونگ ئنس جەرراهپاشا ناجه ئستانبول گەبراجهت.[32]

داس زلان-ماسساکەر ئوند زەنسور

ئم ئائوگوست 2009 ووردەن دئە ژۆئورنالستەن دەر ناجهرجهتەناگەنتور دجلە حابەر ئاژانسı، ئەرجان ئۆکسوز ئوند ئۆکتای جاندەمر، زو 6 مۆناتەن گەفäنگنس ڤەرورتەئلت. سئە هاتتەن ئنتەرڤئەوس مت زەئتزەئوگەن گەفüهرت.[33]

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، ئارتکەل دەر ئازادیا وەلات ڤۆم 15. ژول 2010. شابلۆن:کوس
  2. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  3. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  4. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  5. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، ئارتکەل ڤۆن مەهمەت شەڤکەت ئەیگ ڤۆم 17. نۆڤەمبەر 2009 ئن دەر مللی گازەتە. شابلۆن:ترس
  6. ↑ فەلت Öزسۆی، تاهسن ئەرش: Öنجەس ڤە سۆنراسıیلا 1925 کüرت درەنش (پالو-حانی-گەنچ). پێری یایıنلارı، 2007، ئسبن 978-975-9010-57-7، س. 271. شابلۆن:ترس
  7. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، ئارتکەل ڤۆن نازان سالا ڤۆن 8. ئۆکتۆبەر 2009 ئن دەر گüندەم. شابلۆن:ترس
  8. ↑ "“کüرت ئاچıلıمı”نı ئارارات-سüپهان ئەکسەنندە ئزلەرکەن..."، ئارتکەل ڤۆن جەنگز چاندار ڤۆم 31. ژول 2009 ئن دەر رادکال. شابلۆن:ترس
  9. ↑ ئاهمەت کاهرامان: کüرت İسیانلارı: تەدپ ڤە تەنکل. ئەڤرەنسەل باسıم یایıن، ئسبن 978-975-6525-48-7، س. 322. شابلۆن:ترس
  10. ↑ کەمال بورکای: ئانıلار، بەلگەلەر، جلت 1، دەنگ یایıنلارı، 2000، پ. 8. شابلۆن:ترس
  11. ↑ ئۆسمان پاموکۆğلو: ئونوتولانلار دıشıندا یەن بر شەی یۆک: حاککار ڤە کوزەی ئراک داğلارıنداک ئاسکەرلەر، حارمۆن یایıنجıلıک، 2003، ئسبن 975-6340-00-2، س. 16. شابلۆن:ترس
  12. ↑ 12،0 12،1 یوسوف مازهار: جومهوریەت. 16 تەمموز 1930، ... زلان هارەکاتıندا ئمها ئەدلەنلەرن سایıسı 15.000 کاداردıر. زلان دەرەس ئاğزıنا کادار جەسەت دۆلموشتور... شابلۆن:ترس
  13. ↑ 13،0 13،1 ئاهمەت کاهرامان، ئبد. س. 211، کاراکöسە، 14 (Öزەل موهابرمز بلدریۆر) ... شابلۆن:ترس
  14. ↑ 14،0 14،1 شابلۆن:وەبارجهڤ، ئارتکەل ڤۆن ئایشە حüر ڤۆم 23. ئۆکتۆبەر 2008 ئن دەر تاراف. شابلۆن:ترس
  15. ↑ م. کالمان: بەلگە، تانıک ڤە یاشایانلارıیلا ئاğرı درەنش 1926–1930. پێری یایıنلارı، İستانبول، 1997، ئسبن 975-8245-01-5، س. 105. شابلۆن:ترس
  16. ↑ ئاهمەت کاهرامان، ئبد. س. 207–208. شابلۆن:ترس
  17. ↑ "دەر کرئەگ ئام ئارارات" (تەلەگرامم ئونسەرەس کۆررەسپۆندەنتەن)، بەرلنەر تاگەبلاتت، 3. ئۆکتۆبەر 1930.
  18. ↑ ناج کوتلای: "جومهوریەت ڤە کüرتلەر"، تۆپلومسال تاره، نر. 160، ئاپرل 2007، س. 27–28. شابلۆن:ترس
  19. ↑ 19،0 19،1 19،2 مەهمەت کöچەر، "ئاğرı İسیانı (1926–1930)"، فıرات Üنڤەرستەس سۆسیال بلملەر دەرگس، جلت: 14، سایı: 2، شابلۆن:وەبارجهڤ (پدف; 298 کب) شابلۆن:ترس
  20. ↑ 20،0 20،1 پائول ژ. وهتە: پرمتڤە رەبەلس ئۆر رەڤۆلوتئۆناری مۆدەرنزەرس؟: تهە کوردسه ناتئۆنال مۆڤەمەنت ئن تورکەی. زەد بۆئۆکس، 2000، ئسبن 978-1-85649-822-7، پ. 78. شابلۆن:ئەنس
  21. ↑ وادئە ژوائدەه: تهە کوردسه ناتئۆنال مۆڤەمەنت: ئتس ئۆرگنس ئاند دەڤەلۆپمەنت. سیراجوسە ئونڤەرستی پرەسس، 2006، ئسبن 978-0-8156-3093-7، س. 212. شابلۆن:ئەنس
  22. ↑ 22،0 22،1 فائک بولوت: دەڤلەتن گöزüیلە تüرکیە'دە کüرت İسیانلارı، یöن یایıنلارı، 1991، س. 190. شابلۆن:ترس
  23. ↑ جەمشد بەندەر، گەنەلکورمای بەلگەلەرندە کüرت İسیانلارı، ج. 2، کایناک یایıنلارı، 1992، س. 93–94. شابلۆن:ترس
  24. ↑ ت.ج. گەنەلکورمای حارپ تاره باشکانلığı یایıنلارı، تüرک İستکلâل حاربنە کاتıلان تüمەن ڤە داها Üست کادەملەردەک کۆموتانلارıن بیۆگرافلەر، گەنکورمای باشکانلığı باسıمەڤ، ئانکارا، 1972، س. 232. شابلۆن:ترس
  25. ↑ فائک بولوت، ئبد. س. 162. شابلۆن:ترس
  26. ↑ فائک بولوت، ئبد. س. 167. شابلۆن:ترس
  27. ↑ 27،0 27،1 یöنەتم زاماندزن 1930 یıلı، تüرکیە جومهوریەت İدارە تاره ئاراشتıرماسı (تİداتا)، ئانکارا Üنڤەرستەس سیاسال بلگلەر فاکüلتەس کامو یöنەتم ئاراشتıرما ڤە ئویگولاما مەرکەز: 2، ئانکارا، 2007، س. 180 (شابلۆن:وەبارجهڤ; پدف; 1،4 مب) 12 تەمموز'دا زەیلان دەرەس جڤارıنداک ئەشکıیا ئمها ئەدلد. شابلۆن:ترس
  28. ↑ یوسوف مازهار، جومهوریەت، 13 تەمموز 1930، "تەمزلک باشلادı: زەیلâن دەرەسندەکلەر تامامەن ئمها ئەدلد. بونلاردان تەک بر کش کورتولمامıشتıر. ئاğرı'دا هارەکâت دەڤام ئەدیۆر." ئانکارا 12 (تەلەفۆنلا) --- سۆن مالووماتا گöرە ئەرجش، سüپهان داğı ڤە زەیلâن هاڤالسندە تەمزلک تامامەن برمش.... شابلۆن:ترس
  29. ↑ 29،0 29،1 کەمال سüپهانداğ: ئاğرı درەنش ڤە حایدالانلıلار. فıرات یایıنلارı، 2001، س. 222–223. شابلۆن:ترس
  30. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، دجلە حابەر ئاژانسı، 21. سەپتەمبەر 2007، ئابگەروفەن ئام 18. ئائوگوست 2010. شابلۆن:ترس
  31. ↑ کەمال سüپهانداğ، ئبد. س. 231. شابلۆن:ترس
  32. ↑ زتات ئائوس دەر ئەنگلسجهەن Üبەرسەتزونگ ئائوس س. 58: (ساله پاسها )......ئەڤەری تمە ئۆنە ئۆف هس سۆلدئەرس واس کللەد بی تهە کوردس، هە'د گۆ ماد وته راگە ئاند ئۆردەر تهە نەئارەست کوردسه ڤللاگە تۆ بە سەت ئۆن فرە ئاند ئالل ئتس مەن سهۆت.
  33. ↑ شابلۆن:تۆتەر لنک، ئارتکەل ئائوف ووو.فرەئەدۆمهۆئوسە.ئۆرگ. سئەهە سەئتە 2.

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „زلان-ماسساکەر“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Zilan-Massaker&oldid=951»