تائوفق واهبی
تائوفق واهبی (شابلۆن:کوس، تەوفیق وەهبی; 31. دەزەمبەر 1891 – 1984) وار ئەئن پرۆمنەنتەر کوردسجهەر سجهرفتستەللەر، لنگوئست، پۆلتکەر ئوند ئۆففزئەر. ئەر ووردە 1891 ئم دۆرف جووار تا ئم کرەئس سولائمانیا ئن دەر پرۆڤنز بابان/کوردستان گەبۆرەن ئوند وار دەر ڤەرفەجهتەر دەر کۆدفزئەرونگ دەس زەنترالکوردسجهەن دئالەکتس ئن دەن 1920ەر ژاهرەن.[1]
ملتäرسجهە ئوند پۆلتسجهە لائوفباهن
واهبی دئەنتە زونäجهست ئالس ئۆبەرست ئن دەر ئۆسمانسجهەن ئارمەئە. ناجه دەم فالل دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئوند دەر گرüندونگ دەس نەئوئەن ستائاتەس ئراک ئونتەر برتسجهەر ئائوفسجهت ووردە واهبی ئەئن ئەئنفلوسسرەئجهەر ئۆففزئەر دەر نەئوئەن ئراکسجهەن ئارمەئە.[1] 1922 ووردە ئەر ماژۆر ئن دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ئوند وار ئەئنەر دەر کوردسجهەن ئۆففزئەرە، دئە سجه سهەئکه ماهمۆئود ئال-حافد بارزنژ ئائوف دەر رەئسە ڤۆن باگداد ناجه کفر ئوند دانن ناجه سولائمانیا ئانسجهلۆسسەن.[2]
واهبی بەکلەئدەتە ئاجهت منستەرپۆستەن ئن دەر ئراکسجهەن رەگئەرونگ[1]، دارونتەر گەنەرالدرەکتۆر دەر بەوäسسەرونگ ئوند درەکتۆر دەر لاندڤەرمەسسونگ (1942) سۆوئە ورتسجهافتسمنستەر (1944). سپäتەر ووردە ئەر متگلئەد دەس ئراکسجهەن سەناتس.[1] ناجه دەر رەڤۆلوتئۆن ڤۆن 1958 لئەß ئەر سجه ئن گرۆßبرتاننئەن نئەدەر، وۆ ئەر 1984 ستارب.[3]
سپراجهرەفۆرم ئوند لنگوئستسجهە ئاربەئت
واهبی بەهەررسجهتە تüرکسجه، ئارابسجه، پەرسسجه، ئەنگلسجه، دەئوتسجه ئوند فرانزöسسجه فلئەßئەند ئوند وار ئائوجه مت دەن ئالت- ئوند متتەلپەرسسجهەن دئالەکتەن، ئاڤەستسجه ئوند سانسکرت ڤەرترائوت. دئەسە سپراجهلجهە تئەفە ڤەرانلاسستە ئهن 1923، ئائوف ئەرسوجهەن دەس بلدونگسمنستەرئومس مت دەر ئائوساربەئتونگ ڤۆن رەگەلن فüر دئە کوردسجهە سپراجهە زو بەگننەن.[2]
داس سۆرانی-ئالپهابەت فüر زەنترالکوردسجه ووردە ڤۆن سا'īد سدق کابان ئوند تائوفق واهبی ئن دەن 1920ەر ژاهرەن ئەنتوجکەلت.[4] سەئنە وسسەنسجهافتلجهەن ئوند بەمەرکەنسوەرتەن بەمüهونگەن ستئەßئەن ئائوف ودەرستاند دەس ئارابسجه-ناتئۆنالستسجه ئۆرئەنتئەرتەن ئراکسجهەن کولتورمنستەرئومس، دا کەئنە „فرەمدەن ئاکزەنتە“ ئۆدەر کوردسجهەن „کاپپەن“ ئائوف دئە „هەئلگەن ئارابسجهەن بوجهستابەن“ گەسەتزت وەردەن دورفتەن.[1]
ئن دەن فرüهەن 1920ەر ژاهرەن ئەنتوجکەلتە واهبی ئائوجه ئەئن لاتەئنسجهەس ئالپهابەت فüر داس کوردسجهە، داس ستارک ئان دەر ئەنگلسجهەن سپراجهپراخس ئۆرئەنتئەرت وار. دئەسە بەمüهونگەن بلئەبەن ئەرفۆلگلۆس، دا دئە ئراکسجهە رەگئەرونگ ئونتەر بەروفونگ ئائوف ئسلامسجه-رەلگöسە ئارگومەنتە دئە ڤەربرەئتونگ ئەئنەر „ئەئورۆپäئسجه-جهرستلجهەن“ سجهرفت ئم موسلمسجهەن ئراک ڤەربۆت.[1]
بüجهەر ئوند ڤەرöففەنتلجهونگەن
گرامماتک ئوند لنگوئستک
دەستووری زمانی کوردی (گرامماتک دەر کوردسجهەن سپراجهە)، ئال-حادتها پوبلسهەرس، باگداد، 1929.[5]
خوێندەواری باو (زەئتگەنöسسسجهە ئالپهابەتسئەرونگ)، ئال-حادتها پوبلسهەرس، باگداد، 1933.[6]
بونەجهەکێی کوردان ئوو بونجهنێی زمانی کوردی (دئە ئورسپرüنگە دەر کوردەن ئوند دئە گروندلاگەن دەر کوردسجهەن سپراجهە)، 1964.[7]
ئا کوردسه-ئەنگلسه دجتئۆناری (ئەئن کوردسجه-ئەنگلسجهەس وöرتەربوجه)، مت ج.ژ. ئەدمۆندس، ئۆخفۆرد: جلارەندۆن پرەسس، 1966.[8]
کوردسه ستودئەس (کوردسجهە ستودئەن)، کوردجا پوبلسهەرس، 1968.
حستۆرسجهە ئوند رەلگöسە ستودئەن
پەیکەرە بەردینەکانی ئەسهکەفتی گوندک (دئە ستەئنسکولپتورەن دەر گوندک-حöهلە)، 1948.[9]
تهە رەمنانتس ئۆف متهرائسم ئن حاترا ئاند ئراق کوردستان، ئاند ئتس تراجەس ئن یازدسم: تهە یازدس ئارە نۆت دەڤل-وۆرسهپپەرس (دئە Üبەررەستە دەس متهرائسموس ئن حاترا ئوند ئراکسجه-کوردستان ئوند سەئنە سپورەن ئم ژەسدسموس: دئە ژەسدەن سند کەئنە تەئوفەلسانبەتەر)، 1962.[10]
ئاکادەمسجهە متگلئەدسجهافتەن ئوند ئەهرونگەن
واهبی وار گرüندونگسمتگلئەد دەر ئراکسجهەن وسسەنسجهافتلجهەن ئاکادەمئە ئوند ووردە ئم ژانوئار 1948 زو دەرەن ئەرستەم ڤزەپرäسدەنتەن ئوند ئاکتڤەم متگلئەد گەوäهلت. ئەر وار ئائوجه متگلئەد دەر برتسجهەن گەئۆگراپهسجهەن ئاکادەمئە ئوند ووردە بەئ دەر گرüندونگ دەر کوردسجهەن وسسەنسجهافتلجهەن ئاکادەمئە زو دەرەن ئەهرەنمتگلئەد گەوäهلت.[2] 1956 ووردە ئەر زوم ئەهرەنپرäسدەنتەن دەس کوردسجهەن فۆرتسجهرتتسکلوبس گەوäهلت.[2]
ڤەرمäجهتنس
واهبی ئست ڤۆر ئاللەم فüر سەئنە ستودئەن üبەر دئە کوردسجهە سپراجهە بەکاننت ئوند تروگ زو کوردسجهەن، ئارابسجهەن ئوند ئەنگلسجهەن لتەرارسجهەن، کولتورەللەن ئوند ئاکادەمسجهەن زەئتسجهرفتەن بەئ.[3] سەئنە وەرکە وەردەن هەئوتە ئن دگتالەر فۆرم دورجه دئە ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری بەواهرت ئوند سند زەئتگەنöسسسجهەن فۆرسجهەرن ئوند کوردستان-ئنتەرەسسئەرتەن وەلتوەئت زوگäنگلجه. واهبی ورد ئممەر ئالس ئەئنەر دەر ئەرستەن پئۆنئەرە دەر کوردسجهەن کۆدفزئەرونگ ئوند ئۆرتهۆگراپهئە ئن ئەرننەرونگ بلەئبەن.[1]
وەبلنکس
- تائوفق واهبی (1891-1984)، ڤۆن دلان رۆسهان، کوردسه ئاجادەمی (ئەنگلسجه)
- دەستووری زمانی کوردی ئن دەر ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری (کوردسجه)
- خوێندەواری باو ئن دەر ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری (کوردسجه)
- بونەجهەکێی کوردان ئوو بونجهنێی زمانی کوردی ئن دەر ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری (کوردسجه)
- پەیکەرە بەردینەکانی ئەسهکەفتی گوندک ئن دەر ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری (کوردسجه)
- ڤەژنبۆئۆکس دگتال لبراری – کوردسجهەس بوجهارجهڤ (کوردسجه)
ئەئنزەلناجهوەئسە
شابلۆن:سۆرتئەرونگ:واهبی، تائوفق
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „تائوفق واهبی“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.