کوردسجهە مەدئەن

دئە کوردەن ئن ئهرەم ترادتئۆنەللەن سئەدلونگسگەبئەت ئوند ئن دەر دئاسپۆرا بەڤۆرزوگەن وئە ئاندەرە ئەتهنسجهە گروپپەن ئائوجه ئەئن مەدئەنانگەبۆت ئن ئەئنەر سپراجهە، دئە سئە ڤەرستەهەن ئوند وەلجهە ئائوس ئهرەر حەرکونفتسرەگئۆن کوردستان بەرجهتەن.

گەسجهجهتە

دئە کوردسجهە سپراجهە هاتتە ئائوفگروند ئەئنەر فەهلەندەن هستۆرسجهەن کوردسجهەن ئەئگەنستائاتلجهکەئت نجهت دئە مöگلجهکەئت، ئەئنە ئەئگەنە رەئجهە سجهرفتکولتور زو ئەنتوجکەلن. ئائوجه وەنن وەرکە وئە داس لئەبەسەپۆس مەم ئوو زین دەس گەلەهرتەن ئەهمەدێ خانی داس کوردسجهە بەووسستسەئن فüر ئەئنە ئەئگەنستäندگە لتەرالتäت بەستäرکت هابەن دüرفتەن، سۆ باسئەرتە دئە کوردسجهە سپراجهە ئەهەر ئائوف مüندلجهەن Üبەرلئەفەرونگەن. دئەس ئست ئائوجه دەم ئومستاند گەسجهولدەت، داسس ئائوفگروند دەر لنگوئستسجهەن، تەررتۆرئالەن ئوند کولتورەللەن زەررسسەنهەئت دەس کوردسجهەن ڤۆلکەس نئە ئەئن ئەئنهەئتلجهەس کوردسجهەس بلدونگسوەسەن ئەنتستەهەن کۆننتە. دئەسە لنگوئستسجهە زەرسپلتتەرونگ دەس کوردسجهەن ڤۆلکەس ئەرلائوبتە ئائوجه دئە ئەنتستەهونگ ڤۆن ڤۆنەئناندەر ئونتەرسجهئەدلجهەن سجهرفتسیستەمەن ئن دەن ژەوەئلگەن حەرکونفتسلäندەرن: وäهرەند کوردەن ئن دەر تüرکەئ، ئن سیرئەن ئوند ئن ئارمەنئەن سەئت دەر ئەنتوجکلونگ دەس کورماندسجه-ئالپهابەتس ئن دەن 1930ەر ژاهرەن هائوپتسäجهلجه ئن لاتەئنسجهەر سجهرفت سجهرەئبەن، نوتزەن کوردەن ئم ئراک ئوند دەم ئران گرößتەنتەئلس داس مت ئارابسجهەن بوجهستابەن گەسجهرئەبەنە سۆران-ئالپهابەت. ئهرەن ئانفانگ ناهمەن مۆدەرنە کوردسجهسپراجهگە پوبلکاتئۆنەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه، داس دەن گرۆßتەئل دەس کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەتەس ئومفاسستە. سۆ ووردە دئە ئەرستە کوردسجهسپراجهگە زەئتسجهرفت مت دەم نامەن "کوردستان" ئم ژاهر 1898 ئن کائرۆ هەرائوسگەگەبەن. ئنسبەسۆندەرە ئۆسمانسجهە کوردسجهە ئنتەللەکتوئەللە وئە دەر ئارزت ئوند پۆئەت ئابدوللاه جەڤدەت، دەر گەئستلجهە فüهرەر سائد نورس سۆوئە دئە سجهرفتستەللەر سüرەییا بەدرخان ئوند جەلادەت ئال بەدرخان بەمüهتەن سجه ئوم دئە ئەتابلئەرونگ ئەئنەس کوردسجهەن بلدونگسوەسەنس. ئەئن وونسجه، دەر ناجه دەم زەرفالل دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئائوجه ئن دەن ناجهفۆلگەستائاتەن ئائوف دەم کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەت نجهت ئەرفüللت وەردەن کۆننتە.

دئە دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه فۆلگەندەن ناتئۆنالستائاتەن وئە دئە ئارابسجهەن ستائاتەن سیرئەن ئوند دەر ئراک ئۆدەر دئە مۆدەرنە تüرکەئ وارەن نجهت ئان ئەئنەر فöردەرونگ دەر کوردسجهەن کولتور ئنتەرەسسئەرت. ئم گەگەنتەئل وار دئە کوردسجهە سپراجهە ئن ئاللەن ستائاتەن ستارکەن رەپرەسسئۆنەن ئائوسگەسەتزت. دئەس ئەرکلäرت ئائوجه، واروم داس ئەخل ئوند دئە کوردسجهە دئاسپۆرا سجهۆن ئممەر ئەئنە üبەرراگەندە رۆللە فüر کوردسجهە ڤەرöففەنتلجهونگەن گەسپئەلت هات. ئن دەر گەسجهجهتە دەر کوردسجهەن پوبلکاتئۆنەن وار ئەس بسوەئلەن üبەر ژاهرزەهنتە هنوەگ نور ئم ئائوسلاند مöگلجه زو سجهرەئبەن. لانگە وار ئەس فüر دئە کوردەن ئن دەر تüرکسجهەن رەپوبلک نجهت مöگلجه، پوبلکاتئۆنەن ئن ئهرەر ئەئگەنەن سپراجهە زو ڤەرöففەنتلجهەن. ڤەرöففەنتلجهونگەن ئن کورماندسجه ئەرسجهئەنەن داهەر üبەروئەگەند ئن دەن تەئلەن ئەئورۆپاس، ئن دەنەن کوردەن ئن دەر دئاسپۆرا ڤەرترەتەن وارەن. ڤئەلە کوردسجهە سجهرفتستەللەر، دئە وەگەن ئهرەر ئاربەئتەن ئهرە حەئمات ڤەرلاسسەن موسستەن، هابەن ئەرست ئن دەر مگراتئۆن دئە مöگلجهکەئت گەفوندەن، فرەئ زو سجهرەئبەن. مانجهە کوردەن لەرنەن ئەرست ئم ئەخل (ز. ب. ئن ئەئورۆپا)، ئهرە کوردسجهە سپراجهە ئالس سجهرفتسپراجهە زو نوتزەن.

مەدئەن

ماسسەنمەدئەن سپئەلەن بەئ دەر کۆنستتوئئەرونگ ئەئنەر ناتئۆن ئەئنە بەدەئوتەندە رۆللە. کوردسجه-ناتئۆنالستسجهە بەوەگونگەن هابەن دئەسە مöگلجهکەئت ستەتس زو نوتزەن گەووسست.

کوردسجهە مەدئەن ئن دەر تüرکەئ

ئن دەر تüرکەئ ئست دئە کوردسجهە سپراجهە ئەرست سەئت رەفۆرمەن ئم ژاهر 1991 ئم öففەنتلجهەن لەبەن وئەدەر زوگەلاسسەن. دورجه رەفۆرمەن دەر رەگئەرونگ ئونتەر دەم تüرکسجهەن ستائاتسپرäسدەنتەن رەجەپ تاییپ ئەردۆğئان سند وجهتگە رەفۆرمەن ئن کرافت گەترەتەن، وەلجهە دئە ستوئاتئۆن دەر کوردسجهەن مندەرهەئت ئم لاند دەئوتلجه ڤەربەسسەرتەن. سۆ دüرفەن فەرنسەه- ئوند رادئۆسەندونگەن ناجه ئانفäنگلجهەن زەئتلمتس نون ئائوجه زەئتلجه ئونبەگرەنزت ئن کوردسجهەر سپراجهە ئائوسگەستراهلت وەردەن. بەئسپئەلسوەئسە سەندەت سەئت دەم ئەرستەن ژانوئار 2009 دەر ستائاتلجهە سەندەر ترت کوردی 24 ستوندەن ئائوف کوردسجهەر سپراجهە. دئە سەندونگەن لائوفەن تەئلوەئسە ئائوجه مت تüرکسجهەن ئونتەرتتەلن. ئائوجه ئم حöرفونک ئەرفوهر دئە کوردسجهە سپراجهە مت دەر گرüندونگ دەر کوردسجهسپراجهگەن رادئۆستاتئۆن "تüرکیەنن سەس" ئەرستمالس ئەئنە ستائاتلجهە ئونتەرستüتزونگ. ئم ژاهر 2013 ووردە مت دەم ئارتکەل 222 دەس تüرکسجهەن سترافگەسەتزەس داس ڤەربۆت ڤۆم نجهتتüرکسجهەن بوجهستابەن ڤۆللستäندگ ئائوفگەهۆبەن. دەر ئارتکەل ساه ئەئنە سترافە زوسجهەن 2 ئوند 6 مۆناتەن حافت ڤۆر، وەنن ژەماند گەگەن داس تüرکسجهە بوجهستابەنگەسەتز ئائوس دەم ژاهر 1928 ڤەرستۆßئەن هاتتە. دئەسەس گەسەتز بەزۆگ سجه هئەربەئ ئنسبەسۆندەرە ئائوف دئە بوجهستابەن ق،و ئوند خ، وەلجهە ئم کوردسجهەن ئابەر نجهت ئم تüرکسجهەن ئالپهابەت ڤۆرهاندەن سند. ئەئنە ستائاتلجهە گەفöردەرتە بلدونگسسپراجهە ووردە داس کوردسجهە ئن دەر تüرکەئ سجهلئەßلجه مت دەر ئەئنفüهرونگ دەر کوردسجهەن سپراجهەن کورماندسجه ئوند زازاک ئالس واهلفäجهەر ئان ستائاتلجهەن سجهولەن ئوند ئونڤەرستäتەن ئم ژاهر 2014.

ناجه دەم پوتسجهڤەرسوجه 2016، ووردەن ڤئەلە ناجهرجهتەن- ئوند پرەسسەئاگەنتورەن، فەرنسەهسەندەر ئوند رادئۆستاتئۆنەن، دارونتەر ئائوجه کوردسجهسپراجهگە مەدئەن، ئم راهمەن دەر ماßناهمەن ڤۆن دەر تüرکسجهەن رەگئەرونگ ڤەربۆتەن ئوند ئائوفگەلöست.

فەرنسەهکانäلە

ئائوس ئەئورۆپا ئوند دەم ناهەن ئۆستەن سەندەن فۆلگەندە کوردسجهە تڤ-ستاتئۆنەن. دئە بەزەئجهنونگ سüدکوردستان ورد فüر دەن سüدلجهەن تەئل کوردستانس ئوند زوگلەئجه فüر دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ڤەروەندەت. نۆردکوردستان بەزەئجهنەت دەن نöردلجهەن تەئل کوردستانس، دەر ئن دەر تüرکەئ لئەگت. ئوند ئۆستکوردستان بەسجهرەئبت دەن öستلجهەن تەئل کوردستانس، دەر سجه ئم ئران بەفندەت، وۆهنگەگەن وەستکوردستان دەن تەئل ئن سیرئەن بەزەئجهنەت.

سەندەرنامە	سپارتە	ستز	سەندەستارت	ئەئگەنتüمەر	کوردسجهەر دئالەکت	تەئل کوردستانس
رووداو	ناجهرجهتەن	ئاربل (حەولەر)		روداو مەدئا جۆمپانی	سۆران ئو. کورماندسجه	سüدکوردستان/نۆردراک (ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان)
نرت	ناجهرجهتەن	سولائمانییا		نالئا گرۆئوپ	سۆران ئو. کورماندسجه
نرت 2	ئونتەرهالتونگ	سولائمانییا		نالئا گرۆئوپ	سۆران ئو. کورماندسجه
کوردستان تڤ	ڤۆللپرۆگرامم	ئاربل (حەولەر)	1999	رەگئۆنالە رەگئەرونگ کوردستانس	سۆران ئو. کورماندسجه
کنن	ناجهرجهتەن	سولائمانییا	2008	ووسها جۆرپ.	üبەروئەگەند سۆران
زاگرۆس تڤ	ڤۆللپرۆگرامم	ئاربل (حەولەر)	2007	پوک	ئارابسجه
کوردسات	ڤۆللپرۆگرامم	سولائمانییا	2000	پوک	üبەروئەگەند سۆران
کوردسات نەوس	ناجهرجهتەن	سولائمانییا		پوک	üبەروئەگەند سۆران
پەلستانک	کندەر	دوهۆک	2012		üبەروئەگەند کورماندسجه
وائار	ڤۆللپرۆگرامم	دوهۆک	2013	وائار مەدئا	کورماندسجه
وائار سپۆرت	سپۆرت	دوهۆک	2013	وائار مەدئا	کورماندسجه
ژاماوار کوردستان					سۆران
کۆرەک	موسک	ئاربل (حەولەر)		کۆرەک تەلەجۆم	سۆران ئو. کورماندسجه
ڤن	موسک	دوهۆک	2007	ڤن گرۆئوپ	سۆران ئو. کورماندسجه
سپەدا	رەلگئۆن	ئاربل (حەولەر)			کورماندسجه
کوردماخ	فلمە، سەرئەن	ئاربل (حەولەر)	2014		سۆران ئو. کورماندسجه
کوردماخ سهۆو	فلمە، سەرئەن	ئەربل (حەولەر)			سۆران ئو. کورماندسجه
کوردماخ موسج	موسک	ئەربل (حەولەر)			سۆران ئو. کورماندسجه
پایام	رەلگئۆن	سولائمانییا			کورماندسجه
گک سپۆرت	سپۆرت	سولائمانییا			سۆران
دەلال تڤ	رەگئۆنالپرۆگرامم	زاخۆ			کورماندسجه
گەل کوردستان	ڤۆللپرۆگرامم			پوک	سۆران ئو. کورماندسجه
دوهۆک تڤ	رەگئۆنالپرۆگرامم	دوهۆک			کورماندسجه
کۆمالا					سۆران
گک سلەمان	رەگئۆنالپرۆگرامم	سولائمانییا			سۆران
گەمکورد	فلمە، سەرئەن				سۆران ئو. کورماندسجه
حاولەر	رەگئۆنالپرۆگرامم	ئاربل (حەولەر)			سۆران
نەورۆز	موسک				سۆران ئو. کورماندسجه	ئۆستکوردستان/وەستران
رۆژهەلات تڤ	ڤۆللپرۆگرامم				سۆران
ئاسۆسات	ڤۆللپرۆگرامم				سۆران
کوردجهاننەل					سۆران
کمتڤ	موسک				سۆران ئو. کورماندسجه
تسهک		پارس			سۆران، کورماندسجه، حاورام ئو. پەرسسجه
ئازاد					کورماندسجه
کلکسات					سۆران
رۆناهی تڤ	ڤۆللپرۆگرامم	سجهوەدەن			کورماندسجه	وەستکوردستان/نۆردسیرئەن
رۆژاڤا					کورماندسجه
ترت کوردی	ڤۆللپرۆگرامم	تüرکەئ	2009	تüرکسجهەر ستائات	کورماندسجه	نۆردکوردستان/سüدۆستتüرکەئ
دونیا تڤ					کورماندسجه
دژلە					کورماندسجه
دەنگە	موسک				کورماندسجه
چرا تڤ	رەلگئۆن	دەئوتسجهلاند			کورماندسجه
کورد 1		پارس			کورماندسجه
ستەرک					کورماندسجه
گەرللا					کورماندسجه
زارۆک	کندەر				کورماندسجه
گۆڤەند	موسک				کورماندسجه
باتمان	رەگئۆنالپرۆگرامم				کورماندسجه
ئەڤن تڤ	موسک				کورماندسجه
رۆژ تڤ	ڤۆللپرۆگرامم	دäنەمارک	2004	مەسۆپۆتامئا برۆئادجاست ئا/س	کورماندسجه
کوردماخ پەپوولە	کندەر				کورماندسجه
زازا					زازاک
مەد نوجە	ناجهرجهتەن				کورماندسجه
مەد موسج	موسک				کورماندسجه

رادئۆ

• دەنگێ مەزۆپۆتامیا (ستەهت دەم پکک-ناهەن فەرنسەهسەندەر رۆژ تڤ ناه)
• ڤن رادئۆ (رادئۆ ڤۆن ڤنتڤ)
• کورد فم (ئونابهäنگگ، سەندەت موسک ئن ئاللەن کوردسجهەن سپراجهەن)
• زاگرۆس رادئۆ (رادئۆ ڤۆن زاگرۆس تڤ)
• رادئۆ رۆژاڤا (رادئۆ ڤۆم کوردسجهەن ناتئۆنالکۆنگرەسس (کنک))

زەئتونگەن

• یەن Öزگüر پۆلتکا (ستەهت دەر پکک ناه)
• کوردستان نوە (ستەهت دەر پوک ناه)
• حاولات
• ئاڤەستا کورد
• سەرخوەبوون (ستەهت دەر پکک ناه)

ناجهرجهتەناگەنتور

• دجلە حابەر ئاژانسı (2002–2016)، ئستانبول
• مەزۆپۆتامیا ئاژانسı، ئستانبول
• ژنحا (2010–2016)، دیارباکر; 2021 نەئوگرüندونگ ئن سجهوەدەن
• فرات نەوس ئاگەنجی، ئامستەردام

سئەهە ئائوجه

• کوردسجهە سپراجهەن
• کوردسجهە لتەراتور
• کوردۆلۆگئە
• کوردەن ئن دەئوتسجهلاند
• کوردەن ئن سیرئەن
• کوردەن ئن دەر تüرکەئ
• زازا

وەبلنکس

• رۆژنامە نەوس نەتوۆرک کوردسجهە ناجهرجهتەن-سوجهماسجهنە
• کوردسجه تڤ
• حۆمەپاگە ڤۆن رۆژ تڤ
• حۆمەپاگە ڤۆن کوردستان تڤ
• حۆمەپاگە ڤۆن کورد 1
• لنکس زو کوردسجهەن مەدئەن
• کوردسجهە ناجهرجهتەن وەلتوەئت
• لە مۆندە دپلۆماتقوئە کورد

رادئۆسەندەر

• دەنگێ مەزۆپۆتامیا
• ڤنتڤ رادئۆ
• کورد فم
• زاگرۆس رادئۆ
• رادئۆ رۆژاڤا

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• سۆرانی
• ئەنگلسه
• فارسی
• کورمانجی
• تüرکچە

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردسجهە مەدئەن“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.