کوردسجهە ژودەن

کوردسجهە ژودەن ئۆدەر ئائوجه کوردستان-ژودەن (شابلۆن:حە; یەهودەئ کوردستان، کوردسجه: کوردێن جهوو) وەردەن دئەژەنگەن ژودەن گەناننت، دئە سەئت ئالتەرس هەر ئن دەم گەبئەت کوردستان لەبەن. ئهرە کولتور ئوند کلەئدونگسارت äهنەلن دەنەن دەر موسلمسجهەن کوردەن. بس زو دەر ماسسەنائوسواندەرونگ ئن دەن 1940ەر ئوند 1950ەر ژاهرەن ناجه ئسرائەل لەبتەن سئە ئن سجه گەسجهلۆسسەن ئوند ئسۆلئەرت. دئە کوردسجهەن ژودەن سند ئەئن تەئل دەر مزراجهم. سجهوەرپونکت ئهرەر سئەدلونگسگەبئەتە وارەن دەر هەئوتگە نۆردراک ئوند وەستران. ئەئنە کلەئنە ژüدسجهە گەمەئنسجهافت گاب ئەس ئن دیارباکıر.

گەسجهجهتە

ناجه ئهرەر Üبەرلئەفەرونگ سئەدەلتەن سجه دئە ئەرستەن ژودەن ناجه دەر ئاسسیرسجهەن ئەرۆبەرونگ دەس نۆردرەئجهس ئسرائەل ئم 8. ژه. ڤ. جهر. ئن دەر ئاسسیرسجهەن حائوپتستادت، دئە ئم هەئوتگەن گەبئەت کوردستان لاگ، ئان. ئم 1. ژه. ڤ. جهر. وäهلتە داس رەئجه ئادئابەنە، دەسسەن حائوپتستادت داس هەئوتگە ئەربل ئست، داس ژودەنتوم ئالس رەلگئۆن ئائوس. ناجه دەن بەرجهتەن دەر ژüدسجهەن رەئسەندەن بەنژامن ڤۆن تودەلا ئوند پەتاجهژا ئائوس رەگەنسبورگ ئائوس دەم 12. ژه. گاب ئەس ئونگەفäهر 100 ژüدسجهە سئەدلونگەن ئن کوردستان. بەنژامن ڤۆن تودەلا ئەروäهنتە ئەئنەن مەسسئانسجهەن فüهرەر نامەنس داڤد ئالرۆی، دەر سجه گەگەن دەن پەرسسجهەن کöنگ ئائوفلەهنتە ئوند دئە ژودەن زورüجک ناجه ژەروسالەم فüهرەن وۆللتە. ناجه دەن رەئسەبەرجهتەن وار داس گەئستلجهە ئوند ورتسجهافتلجهە زەنتروم دەر کوردسجهەن ژودەن دئە ستادت مۆسول. سپäتەر سئەدەلتەن سجه ژüدسجهە فلüجهتلنگە ئائوس سیرئەن ئوند پالäستنا، دئە ڤۆر دەن کرەئوززüگەن فلۆهەن، ئن کوردستان ئوند بابیلۆن ئان. دئە ژودەن ئائوس مۆسول گەنۆسسەن زو دەر زەئت ئەئنە گەوسسە ئائوتۆنۆمئە.

زوسجهەن 1590 ئوند 1670 لەبتە دئە راببنەرن ئاسەناته بارزان، دئە دئە تۆرا، دەن تالمود ئوند دئە کاببالا لەهرتە. ئالس ئەرستە فرائو لەئتەتە سئە ئەئنە ژەسجهوا. سئە ئەرهئەلت دەن تتەل تاننا'ئت. ئاسەناته بارزان وار ئائوجه فüر ئهرە گەدجهتە ئوند ئاربەئتەن üبەر دئە هەبرäئسجهە سپراجهە بەکاننت. ئهرە وەرکە سند ئائوجه دەسوەگەن وجهتگ، وەئل ئەس دئە ئەرستەن گەدجهتە ئەئنەر فرائو ئم مۆدەرنەن حەبرäئسجه سند.

دئە وجهتگستەن ژüدسجهەن ستäتتەن ئن کوردستان سند دئە گرäبەر دەر پرۆپهەتەن ناهوم ئن ئالقۆسه، ژۆنا بەئ ننڤە ئوند دانئەل ئن کرکوک. ئائوßئەردەم زäهلەن دازو ئەئنگە حöهلەن، دئە ئانگەبلجه ڤۆن ئەلژا بەسوجهت ووردەن.

کوردسجهە ژودەن وارەن ئائوجه ئن دەر زئۆنستسجهەن بەوەگونگ ئاکتڤ. سۆ گەهöرتە مۆسەس بارزان، دەر مت سەئنەر فاملئە ئن دەن 1920ەرن ناجه ژەروسالەم ئائوسواندەرتە، زو دەن فüهرەرن دەر ئونتەرگروندۆرگانساتئۆن لەجه.

نامەن

نەبەن ڤۆن بەناجهبارتەن کولتورەن üبەرنۆممەنەن نامەن ئوند ئاللگەمەئنەن پۆپولäرەن هەبرäئسجهەن نامەن گبت ئەس ئائوجه سپەزفسجهە هەبرäئسجهە نامەن، دئە گەهäئوفت ئونتەر دەن کوردسجهەن ژودەن ڤۆرکۆممەن. دازو گەهöرت بەئسپئەلسوەئسە دەر نامە بنیدمە، دا سجه دئە ژودەن دەر رەگئۆن ئالس ناجهکۆممەن دەس ستاممەس بەنژامن ئانسەهەن. دانەبەن سند دئە نامەن ڤۆن حەئلگەن، دەرەن سجهرەئنە ئوند گرäبەر سجه ئن دەر رەگئۆن بەفندەن، ڤەربرەئتەت. دازو گەهöرت ناهوم، دەسسەن گراب ئن ئالقۆسه ئاللژäهرلجه ڤۆن تائوسەندەن بەسوجهت ورد. ئاندەرە نامەن سند ژۆناه، ناهوم، مۆردەجهائ ئوند ئەستهەر.

سپراجهە

بەنژامن ڤۆن تودەلا، دەر کوردستان ئم متتلەرەن 12. ژاهرهوندەرت بەرەئستە، بەرجهتەتە، داسس دئە دۆرت ئانسäسسگەن ژودەن ئارامäئسجه سپراجهەن. ئهر ئارامäئسجه ئەنتهäلت لەهنوöرتەر ئائوس دەم تüرکسجهەن، پەرسسجهەن، کوردسجهەن، ئارابسجهەن ئوند حەبرäئسجهەن. دئە هەئوتگەن کوردسجهەن ژودەن سپرەجهەن ئەئنە نەئوئارامäئسجهە سپراجهە مت مەهرەرەن دئالەکتەن، دئە ناجه ئهرەن سئەدلونگسگەبئەتەن بەناننت سند:

• ئورمیاه (لسهان ددان) (4.000 سپرەجهەر)
• ساناداژ-کەرەند (حولائولا) (10.000 سپرەجهەر)
• زاجهو-ئامادیاه (لسهانا دەن) (8.000 سپرەجهەر)
• ئەربل-کۆئ-سانژاق (لسهاند نۆسهان) (2.000 سپرەجهەر)
• بژل (لسهاند ژانان، بارزان) (فاست ئائوسگەستۆربەن)

ئم 20. ژاهرهوندەرت üبەرناهمەن ستäدتسجهە ژودەن داس ئارابسجهە ئالس ئەرستسپراجهە، وۆهنگەگەن داس ئارامäئسجهە سجه ئن دەن بەرگرەگئۆنەن هئەلت. دا دئە مەئستەن کوردسجهەن ژودەن ئائوس دەم ئراک نون ئن ئسرائەل لەبەن، وەردەن ئهرە دئالەکتە دۆرت ڤۆن دەر ئامتسسپراجهە ئوند دەن ئومگەبەندەن سپراجهەن ڤەردرäنگت. ئن ئسرائەل گبت ئەس ئەئنگە سئەدلونگەن ئوند ستادتڤئەرتەل، ئن دەنەن ئارامäئسجه نۆجه ئومگانگسسپراجهە ژüدسجهەر گروپپەن ئائوس کوردستان (نۆردراک) ئست، ناجه ئەتهنۆلۆگوئە ئەئنگە ڤئەرتەل ئم رائوم تەل ئاڤڤ ئوند ژەروسالەم (دارونتەر ئائوجه ئن دەر نäهە دەر حەبرäئسجهەن ئونڤەرستäت) ئوند ئن مەواسسەرەت زئۆن. ئەس بەستەهەن ستارکە ڤەربندونگەن زوسجهەن موسلمسجهەن کوردەن ئن کوردستان ئوند ڤۆن دۆرت ئائوس ناجه ئسرائەل ئائوسگەواندەرتەن ژودەن. نەبەن دەم ئارامäئسجهەن سپرەجهەن دئە کوردسجهەن ژودەن ئائوجه کوردسجه.

سپراجهائوفناهمەن (ترانسکرپتئۆنەن مت ئەنگلسجهەن Üبەرسەتزونگەن ئەئنستەللبار):

• 
  دئە سپرەجهەرن قامار داوودئان ئائوس تاکاب (ژود.-ئارام. تکان-تاپا، ناجه دەم ئاسەرب. نامەن) سپرجهت ژودäئۆ-ئارامäئسجه. لائوت بەسجهرەئبونگ ئست ئەس „لسهانا نۆسهان“، دەم حەرکونفتسۆرت ناجه ئەڤتل. حولائولا.
• 
  دئە سپرەجهەرن راجهما جۆهەن ئائوس زاخۆ سپرجهت لسهانا دەن.
• 
  دئە سپرەجهەرن راهەل گاد ئائوس ئورمئا (ژود.-ئارام. ئورم) سپرجهت لسهان ددان.

بەکاننتە کوردسجهە ژودەن

• ئاسەناته بارزان (1590–1670)، راببنەرن
• داڤد ئالرۆی (12. ژاهرهوندەرت)، ژüدسجهەر گەلەهرتەر ئوند پسەئودۆمەسسئاس
• ئلانا ئەلیا (* 1955)، ئسرائەلسجهە سäنگەرن
• ژتزجهاک مۆردەجهائ (* 1944)، ئسرائەلسجهەر گەنەرال ئوند پۆلتکەر
• یۆنا سابار (* 1938)، گەلەهرتەر، لنگوئست ئوند فۆرسجهەر
• سابات ئسلامبۆئول (1867–1941)، کوردسجهە Äرزتن
• مۆسهە بارزان (1926–1947)، کوردسجه-ژüدسجهەر کäمپفەر دەر ئونتەرگروندۆرگانساتئۆن لەجه

سئەهە ئائوجه

• تüرکسجهە ژودەن

لتەراتور

• ئۆرا سجهوارتز-بە'ئەر: تهە ژەوس ئۆف کوردستان: دائلی لفە، جوستۆمس، ئارتس ئاند جرافتس. ئوپنە پوبلسهەرس، ژەروسالەم 2000، ئسبن 965-278-238-6.
• یۆنا سابار: تهە فۆلک لتەراتورە ئۆف تهە کوردستان ژەوس: ئان ئانتهۆلۆگی، یالە ئونڤەرستی پرەسس، 1982، ئسبن 0-300-02698-6.
• ماتتهئاس حۆفمانن: کوردستان ڤۆن ئانفانگ ئان. سالادن ڤەرلاگ، بەرلن 2019، ئسبن 978-3-947765-00-3.

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• العربية
• ئازب
• بگ
• سۆرانی
• ئەنگلسه
• فارسی
• ف
• فرانچائس
• هە
• Հայերեն
• ئد
• کورمانجی
• پنب
• Русский
• سڤ
• تüرکچە
• ئوک
• ئور

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردسجهە ژودەن“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.