کوردەن ئن ئران

دئە کوردەن ئن ئران سند ئەئنە دەر ناتئۆنالەن مندەرهەئتەن دەس مولتئەتهنسجهەن ستائاتەس ئران. دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ کۆنزەنترئەرت سجه ڤۆر ئاللەم ئم نۆردوەستەن دەس لاندەس، دەم „ئرانسجهەن کوردستان“، وەلجهەس üبەر دئە ئرانسجهە پرۆڤنز کوردستان هنائوسگەهت. ئەس لەبەن ئائوجه زاهلرەئجهە کوردەن ئن دەر رەگئۆن جهۆراسان ئم نۆردۆستەن دەس لاندەس. ئەس ورد گەسجهäتزت، داسس دئە کوردەن کناپپ ئەئن زەهنتەل دەر بەڤöلکەرونگ ئرانس ئائوسماجهەن (کناپپ ئاجهت بس نەئون مللئۆنەن مەنسجهەن).^[1] ئاندەرە سجهäتزونگەن گەهەن ڤۆن 12 مللئۆنەن کوردەن ئن ئران ئائوس، واس کناپپ ئەئن ڤئەرتەل دەر کوردەن وەلتوەئت وäرەن.^[2] دەر کامپف دەر کوردەن ئوم ئائوتۆنۆمئە ئوند سەلبستبەستممونگ لäسست سجه مەهرەرە ژاهرهوندەرتە بس ئن دئە هەئوتگە ئسلامسجهە رەپوبلک ئران زورüجکڤەرفۆلگەن. ئن ژüنگەرەر زەئت وار دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ ئرانس üبەردورجهسجهنتتلجه هäئوفگ ڤۆن پۆلتسجهەن رەپرەسسئۆنەن دەر زەنترالرەگئەرونگ بەترۆففەن، دئە ئەئنەن مöگلجهەن کوردسجهەن سەپاراتسموس فüرجهتەت.^[1]^[3]

سئەدلونگسگەبئەت دەر کوردەن

ئرانسجه-کوردستان ئۆدەر ئۆستکوردستان (کوردسجه رۆژهلاتێ کوردستانێ) بەزەئجهنەت دئە ڤۆن کوردەن بەوۆهنتەن تەئلە دەس وەستلجهەن ئران، دئە ئان دەن ئراک ئوند دئە تüرکەئ گرەنزەن. دئەسەس گەبئەت ئومفاسست دئە پرۆڤنزەن کوردستان، کەرمانسجهاه، وەست-ئاسەربائدسجهان، ئلام ئوند لۆرەستان ڤۆللستäندگ ئۆدەر تەئلوەئسە.^[4] ئن دەر پرۆڤنز رازاڤ-جهۆراسان لەبەن زوسجهەن ئەئنەر هالبەن ئوند ئەئنەر مللئۆن کوردەن. دەر ستامم دەر لاک بەوۆهنت تەئلە دەر پرۆڤنزەن ئلام ئوند لۆرەستان، ئوند دئە فائل لەبەن ئن دەر پرۆڤنز کەرمانسجهاه ئوند ئلام سۆوئە ئن ئەئنگەن تەئلەن دەر پرۆڤنزەن کوردستان ئوند حامادان.

دئە کوردەن بەتراجهتەن داس نۆردوەستلجهە ئران (ئۆستکوردستان) ئم ئاللگەمەئنەن ئالس ئەئنەن دەر ڤئەر تەئلە ئەئنەس گرۆßکوردستانس، زو دەم ناجه دئەسەر ئائوففاسسونگ ئائوجه تەئلە دەر سüدöستلجهەن تüرکەئ (نۆردکوردستان)، نۆردسیرئەنس (وەستکوردستان) ئوند دەس نۆردراکس (سüدکوردستان) گەهöرەن.

رەلگئۆن

دئە بەئدەن حائوپترەلگئۆنەن دەر کوردەن ئن ئران سند دەر ئسلام ئوند دەر یارسانسموس، وäهرەند ئەئنگە وەنگە کوردەن دەم باهáʼí-گلائوبەن ئانهäنگەن.^[5] ئەس هەررسجهت ئونەئنگکەئت دارüبەر، وەلجهەس دئە گرößتە کۆنفەسسئۆن ئونتەر دەن کوردەن ئست; فۆرسجهەر وئە رجهارد ن. فریە ئوند مارتن ڤان بروئنەسسەن گەهەن داڤۆن ئائوس، داسس دەر سوننتسجهە ئسلام (دەس سجهافئتسجهەن زوەئگس) دئە مەهرهەئتسرەلگئۆن ئست،^[6]^[7] وäهرەند ئاندەرە دئە پۆستئۆن ڤەرترەتەن، داسس دەر زوöلفەرزوەئگ دەس سجهئتسجهەن ئسلام دئە مەهرهەئتسرەلگئۆن ئست.^[8]

گەسجهجهتە

دئە کوردەن زäهلەن وئە دئە پەرسەر زو دەن سپرەجهەرن دەر ئندۆئرانسجهەن سپراجهەن، واس سئە مت دەن پەرسەرن گەگەنüبەر ئارابەرن ئوند دەن تورکڤöلکەر ڤەربندەت. دئە کوردەن هابەن ئاللەردنگس ئەئنە ڤۆن دەن پەرسەرن گەترەننتە ئەتهنسجهە ئدەنتتäت. حستۆرسجه وارەن دئە کوردەن زودەم ئممەر ئن ڤەرسجهئەدەنە ستäممە ئوند جلانس گەسپالتەن. ڤۆم 10. بس زوم 12. ژاهرهوندەرت ن. جهر. هەررسجهتەن ئن دەم ئرانسجهەن کوردستان زوەئ کوردسجهە دیناستئەن، دئە حاسانوایهدەن (959–1015) ئوند دئە ئاننازدەن (990–1117).^[9] ئم فرüهەن 14. ژاهرهوندەرت ئەنتستاند دەر ستائات ئاردالان، وەلجهەر نۆجه بس ئنس 19. ژاهرهوندەرت ئونتەر دەن کادسجهارەن ئالس ئەئن سەم-ئائوتۆنۆمەس کوردسجهەس فüرستەنتوم ئم نۆردوەستەن ئرانس فۆرتبەستاند.

وäهرەند دەر سافاودەنهەررسجهافت ئن پەرسئەن ڤەرسوجهتە دئە رەگئەرونگ، ئهرە کۆنترۆللە üبەر دئە ڤۆن کوردەن بەوۆهنتەن گەبئەتە ئم وەستەن ئرانس ئائوسزووەئتەن. زو دئەسەر زەئت گاب ئەس ئەئنە رەئهە هالب ئونابهäنگگەر کوردسجهەر ئەمراتە ئم نۆردوەستەن ئرانس. دئە کوردەن ودەرسەتزتەن سجه دئەسەر پۆلتک ئوند ڤەرسوجهتەن، ئەئنە گەوسسە فۆرم دەر سەلبستڤەروالتونگ زو بەواهرەن. دئەس فüهرتە زو ئەئنەر رەئهە ڤۆن بلوتگەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن زوسجهەن دەن سافاودەن ئوند دەن کوردەن. دئە کوردەن ووردەن ئن دەر سجهلاجهت بەئ دمدم 1609 سجهلئەßلجه بەسئەگت، وۆرائوفهن دئە سافاودەن بەسجهلۆسسەن، دئە ئائوفستäندسجهەن کوردەن دورجه زوانگسومسئەدلونگ ئوند دەپۆرتاتئۆن زو بەسترافەن. کوردسجهە ستäدتە ووردەن زەرستöرت ئوند زاهلرەئجهە کوردەن زوانگسوەئسە ئومگەسئەدەلت. کوردەن ئائوس دەم وەستەن ووردەن ئن داس ئالبۆرز-گەبرگە ئوند ناجه جهۆراسان (کهوراسان) سۆوئە ئن دئە حöهەنلاگەن دەر زەنترالرانسجهەن حۆجهەبەنە دەپۆرتئەرت. ئن دەر گرەنزرەگئۆن جهۆراسان سۆللتەن کوردەن ئالس „بۆللوەرک“ گەگەن دئە تورکڤöلکەر دئەنەن.^[10] ئائوجه ئونتەر دەن کادسجهارەن کام ئەس گەگەن ئەندە دەس 19. ژاهرهوندەرتس زو وئەدەرهۆلتەن کوردەنائوفستäندەن، وەلجهە نئەدەرگەسجهلاگەن ووردەن. دئە سجهوäجهە دەر پەرسسجهەن رەگئەرونگ وäهرەند دەس ئەرستەن وەلتکرئەگس ئەرموتگتە ئەئنگە کوردسجهە ستاممەسفüهرەر، سجه دئە جهائۆتسجهە ستوئاتئۆن زونوتزە زو ماجهەن. سمکۆ، ستاممەسفüهرەر دەر سجهکاک، ئەررجهتەتە ڤۆن 1918 بس 1922 سەئنە ئائوتۆرتäت ئم گەبئەت وەستلجه دەس ئورمئا-سەئەس.^[11] ژائافار سولتان ئائوس دەر رەگئۆن حەورامان üبەرناهم دئە کۆنترۆللە üبەر دئە رەگئۆن زوسجهەن مارڤان ئوند نöردلجه ڤۆن حالابسجها ئوند بلئەب بس 1925 ئونابهäنگگ. ئم ژاهر 1922 گنگ رەزا کهان (دەر سپäتەرە ئەرستە پاهلاڤ-مۆنارجه) گەگەن دئە کوردسجهەن فüهرەر ڤۆر. سمکۆ وار گەزوونگەن، سەئنە رەگئۆن ئم حەربست 1922 زو ڤەرلاسسەن، ئوند ڤەربراجهتە ئاجهت ژاهرە ئم ڤەرستەجک. ئالس دئە ئرانسجهە رەگئەرونگ ئهن üبەررەدەتە، ڤەرهاندلونگەن زو فüهرەن، ووردە ئەر 1930 ئن ئەئنەن حنتەرهالت گەلۆجکت ئوند گەتöتەت. داناجه ڤەرفۆلگتە رەزا ئەئنە گرۆبە، ئابەر ئەففەکتڤە پۆلتک گەگەن دئە کوردەن. حوندەرتە ڤۆن کوردسجهەن ستاممەسفüهرەرن ووردەن دەپۆرتئەرت ئوند ئنس ئەخل گەزوونگەن. ئائوجه ئهر لاند ووردە ڤۆن دەر رەگئەرونگ بەسجهلاگناهمت.^[12]

ئم زوەئتەن وەلتکرئەگ ووردە داس نەئوترالە پەرسئەن 1941 ڤۆن گرۆßبرتاننئەن ئوند دەر سۆوژەتونئۆن بەسەتزت. مت ئونتەرستüتزونگ دەر سۆوژەتونئۆن ووردە 1946 ئن دەر ستادت ماهاباد ڤۆن دەر بەوەگونگ کۆمەلەی ژئانەوەی کورد ئونتەر دەر فüهرونگ ڤۆن قاز مۆهاممەد ئەئن کوردسجهەر ستائات گەگرüندەت.^[13] دئەسە کورزلەبگە رەپوبلک ماهاباد بەستاند ژەدۆجه وەنگەر ئالس ئەئن ژاهر، دا داس ئەندە دەس کرئەگەس ئوند دەر ئابزوگ دەر سۆوژەتسجهەن بەساتزونگستروپپەن ئەس دەر زەنترالرەگئەرونگ ئەرمöگلجهتە، دئە سەپاراتستەن زو بەسئەگەن ئوند کوردستان وئەدەر ئان ئران ئانزوگلئەدەرن. ئام 10. ژانوئار 1947 ووردەن قاز مۆهاممەد ئوند وەئتەرە فونکتئۆنäرە دەر کورزلەبگەن کوردەنرەپوبلک ئەنتگەگەن دەر زوسجهەرونگەن ئوند ڤەرسپرەجهونگەن تەهەرانس ئنهافتئەرت ئوند ڤۆر ئەئن ئرانسجهەس ملتäرگەرجهت گەفüهرت.^[14] ئونابهäنگگکەئتسفüهرەر مۆهاممەد ووردە ڤۆن دەم گەرجهت زوم تۆدە ڤەرورتەئلت ئوند سپäتەر هنگەرجهتەت.^[15]

ئن دەر رەگئەرونگسزەئت ڤۆن مۆهامماد رەزا پاهلاڤ لتتەن دئە کوردەن ئونتەر دەن رەپرەسسئۆنەن دەس ستائاتلجهەن سجهەرهەئتسدئەنستەس ساڤاک. دەر سجهاه وار کەئن فرەئوند ئەئنەر ئائوتۆنۆمئە دەر کوردەن ئن ئران، ئونتەرستüتزتە ژەدۆجه کورززەئتگ دئە کوردەن ئم بەناجهبارتەن ئراک گەگەن دئە دۆرتگە رەگئەرونگ، بەڤۆر ئەر سەئنە ئونتەرستüتزونگ سپäتەر ئەئنستەللتە. ئەئن لنکەر ئائوفستاند دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ کوردستان-ئران (دپک-ئ) ووردە 1967 ڤۆم ساڤاک نئەدەرگەسجهلاگەن. وäهرەند دەر ئسلامسجهەن رەڤۆلوتئۆن 1979 بەتەئلگتەن سجه ڤئەلە کوردەن ئان دەن دەمۆنستراتئۆنەن گەگەن دەن سجهاه. ناجه سەئنەم ستورز لەهنتە داس نەئوئە رەگمە ئابەر ژەگلجهە ئائوتۆنۆمئە دەر کوردەن ئالس ئونسلامسجه ئاب ئوند ڤەروەئگەرتە ئهنەن ئەئنە بەتەئلگونگ ئان دەر ئائوساربەئتونگ دەر نەئوئەن ڤەرفاسسونگ.^[16] ئەئنە وەللە دەس ناتئۆنالسموس ئەرفاسستە دەسهالب ئۆستکوردستان. ئانفانگ 1979 براجه ئەئن بەواففنەتەر کۆنفلکت زوسجهەن کوردسجهەن گروپپئەرونگەن ئوند دەن سجهەرهەئتسکرäفتەن دەر ئرانسجهەن رەڤۆلوتئۆنسرەگئەرونگ ئائوس. زو دەن کوردسجهەن کرäفتەن گەهöرتەن ڤۆر ئاللەم دئە دپک-ئ ئوند دئە لنکسگەرجهتەتە کۆمالاه.^[17] دەر کوردەنائوفستاند ووردە ڤۆن دەر رەگئەرونگ نئەدەرگەسجهلاگەن، وۆبەئ مندەستەنس 10.000 مەنسجهەن ئومس لەبەن کامەن، دارونتەر 1.200 کوردسجهە پۆلتسجهە گەفانگەنە، دئە ڤۆن دەر ئرانسجهەن رەگئەرونگ هنگەرجهتەت ووردەن.^[18] سەئت 2000 کام ئەس ئممەر وئەدەر زو ئونروهەن ئوند ئائوفستäندەن ئونتەر دەن ئرانسجهەن کوردەن. ئم ژاهرە 2022 لöستە دەر تۆد دەر کوردن ژنا ماهسا ئامن لانگانهالتەندە پرۆتەستە ئن ئران ئائوس، دئە بەسۆندەرس ستارک ئن دەن کوردەنگەبئەتەن وارەن. دئەسە فۆردەرتەن ئەئن ئەندە دەر ئونتەردرüجکونگ ڤۆن فرائوئەن ئوند دەر بەسجهرäنکونگ دەمۆکراتسجهەر رەجهتە، ئابەر ئائوجه ئەئنە ڤەربەسسەرونگ دەر رەجهتە دەر ئەتهنسجهەن مندەرهەئتەن ئم لاند. دەر ڤۆن دەر ئاربەئتەرپارتەئ کوردستانس ستاممەندە ئائوسسپروجه فرائو، لەبەن، فرەئهەئت وار ئەئنەر دەر سلۆگانس دەر پرۆتەستە.^[19]

پۆلتسجهە ستوئاتئۆن

ئالس ئەتهنسجهە مندەرهەئت ئوند ئائوجه وەئل ڤئەلە کوردەن سوننتەن سند، لەئدەن دئە کوردەن ئن ئران ئونتەر دسکرمنئەرونگ.^[20] دئە کوردەن وارەن دەسهالب بەئ پرۆتەستبەوەگونگەن گەگەن دئە ئرانسجهە رەگئەرونگ ستارک üبەررەپرäسەنتئەرت.^[21] دئەس فüهرت زو ئەئنەم ستارکەن مسسترائوئەن دەر زەنترالرەگئەرونگ ئوند ئەئنەر ڤەرستäرکتەن پرäسەنز ڤۆن پۆلزەئ، سجهەرهەئتسدئەنستەن ئوند ملتäر ئن دەن کوردەنگەبئەتەن. ورتسجهافتلجه سند دئە کوردەنگەبئەتە داگەگەن ئونتەرەنتوجکەلت.^[18] کوردسجهە ئۆرگانساتئۆنەن وەردەن ڤەرفۆلگت ئوند دئە کوردەن سەهەن سجه سپراجهلجهەر، رەلگöسەر، پۆلتسجهەر ئوند کولتورەللەر بەناجهتەئلگونگ ئائوسگەسەتزت.^[19] پۆلتسجهە ئاکتڤستەن ئائوس کوردستان ووردەن ڤۆن دەر رەگئەرونگ وەگەن „فەئندسجهافت گەگەن گۆتت“ ئۆدەر ئاندەرەن گرüندەن هنگەرجهتەت.^[22]

ڤەرسجهئەدەنە پۆلتسجهە ئوند ملتäرسجهە ودەرستاندسبەوەگونگەن سند ئن دەن کوردەنگەبئەتەن ئاکتڤ، وەلجهە کۆنتاکتە زو کوردسجهەن ئۆرگانساتئۆنەن ئن دەن ئانگرەنزەندەن ستائاتەن ئونتەرهالتەن. ئم نۆردوەستەن ئرانس بەستەهت دەسهالب ئەئن ئانهالتەندەر کۆنفلکت نئەدرگەر ئنتەنستäت. دەر گرۆßئە ئائوفستاند ڤۆن 1979 ووردە ڤۆر ئاللەم ڤۆن دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ کوردستان-ئران ئانگەفüهرت. ئن ژüنگستەر زەئت هات سجه دئە پارتەئ فüر ئەئن فرەئئەس لەبەن ئن کوردستان (پژاک) هەرائوسگەبلدەت، دئە ئەئنە سجهوەستەرۆرگانساتئۆن دەر ئاربەئتەرپارتەئ کوردستانس (پکک) ئست. ئهر رüجکزوگسگەبئەت سند دئە کاندل-بەرگە ئم ئرانسجه-ئراکسجهەن گرەنزلاند. زئەلە سند دئە ئائوتۆنۆمئە ئۆدەر دئە ئابسپالتونگ دەر کوردسجهەن مەهرهەئتسگەبئەتە. وäهرەند دەر ئسلامسجهەن رەڤۆلوتئۆن گەلانگ ئەس دەن کوردسجهەن ناتئۆنالستسجهەن پارتەئئەن نۆجه کائوم ئونتەرستüتزونگ زو فندەن. سەئت دەن 1990ەر ژاهرەن هات دەر کوردسجهە ناتئۆنالسموس ئن دەر رەگئۆن ژەدۆجه زوگەنۆممەن، واس زوم تەئل ئائوف دئە ئەمپöرونگ üبەر دئە گەوالتسامە ئونتەردرüجکونگ دەس کوردسجهەن ئاکتڤسموس دورجه دئە رەگئەرونگ زورüجکزوفüهرەن ئست.^[23]

بەکاننتە ئرانسجهە کوردەن

ئازاد (* 1973)، دەئوتسجه-ئرانسجهەر راپپەر
شەرەفهان (1543–1599)، سجهرفتستەللەر ئوند فüرست
ماستورا ئاردالان (1805–1848)، پۆئەتن ئوند سجهرفتستەللەرن
قاز مۆهاممەد (1893–1947)، پۆلتکەر
نور ئال ئەلاه (1895–1974)، پهلۆسۆپه
کارم ساندسجهاب (1904–1995)، پۆلتکەر
ئابدوراهمان سجهارافکاند (1921–1991)، سجهرفتستەللەر، دجهتەر، لنگوئست ئوند Üبەرسەتزەر
حەسەن زیرەک (1921–1972)، سäنگەر
ئاهماد مۆفتزادەه (1933–1993)، پۆلتکەر
موستافا حژر (* 1945)، پۆلتکەر
سهاهرام نازەر (* 1950)، موسکەر
کایهان کالهۆر (* 1963)، موسکەر
ئۆمد کۆردەستان (* 1963)، ئرانسجه-ئامەرکانسجهەر ئنفۆرماتکەر ئوند ئونتەرنەهمەر
فارهاد ئاسلان (* 1966)، سجهائوسپئەلەر
باهمان گهۆباد (* 1968)، فلمرەگسسەئور
جائوجهەر برکار (* 1968)، برتسجه-ئرانسجهەر ماتهەماتکەر
ئامنەه کاکاباڤەه (* 1970)، سجهوەدسجه-ئرانسجهە پۆلتکەرن
خاتار (1981–2025)، دەئوتسجه-ئرانسجهەر راپپەر
ئەهسان فاتتاهئان (1981–2009)، ئاکتڤست
بەهرۆئوز بۆئۆجهان (* 1983)، ژۆئورنالست، دجهتەر، فلمپرۆدوزەنت ئوند مەنسجهەنرەجهتساکتڤست
ناڤد مۆهاممادزادەه (* 1986)، سجهائوسپئەلەر
ژنا ماهسا ئامن (1999–2022)، ئۆپفەر ڤۆن پۆلزەئگەوالت

ئەئنزەلناجهوەئسە

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردەن ئن ئران“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

[:0-1] 1،0 ^1،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[2] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[3] شابلۆن:لتەراتور

[4] شابلۆن:لتەراتور

[5] شابلۆن:لتەراتور

[6] شابلۆن:لتەراتور

[7] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[8] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[9] شابلۆن:لتەراتور

[10] شابلۆن:لتەراتور

[11] شابلۆن:لتەراتور

[12] شابلۆن:لتەراتور

[13] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[14] شابلۆن:لتەراتور

[15] شابلۆن:لتەراتور

[16] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[17] شابلۆن:لتەراتور

[:1-18] 18،0 ^18،1 شابلۆن:لتەراتور

[:2-19] 19،0 ^19،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[20] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[21] شابلۆن:لتەراتور

[22] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[23] شابلۆن:لتەراتور

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]