بۆ ناوەڕۆک بازبدە

کرکوک

لە KurdiPedia

شابلۆن:Üبەراربەئتەن شابلۆن:دئەسەر ئارتکەل شابلۆن:ئنفۆبۆخ ئۆرت ئم ئراک کرکوک (شابلۆن:ئارس، شابلۆن:کوس، شابلۆن:ترس) ئست ئەئنە ئونڤەرستäتسستادت ئم نۆردەن دەس ئراک ئوند دئە ڤئەرتگرößتە ستادت دەس لاندەس.[1] سئە ئست داس زەنتروم دەر ئراکسجهەن ئەردöلندوسترئە. دئە ستادت کرکوک لئەگت ئن ئەئنەر ئەبەنە مت ئەئنەم حüگەل. دەر حüگەل ئەنتهäلت مت دەر زتادەللە ڤۆن کرکوک دەن äلتەستەن تەئل دەر ستادت. کرکوک ورد دورجه دەن فلوسس حاسسا ئوند دئە زتادەللە ئن درەئ تەئلە گەتەئلت. سەئت دەر بەفرەئئونگ دەس لاندەس 2003 گەهöرت دئە ستادت زو دەن ئومسترتتەنەن گەبئەتەن دەس نۆردراک.[2]

نامە

دەر ئالتە نامە دەر ستادت وار ئارراپḫئوم ئوند سپäتەر ئارراپḫئا، سئە وار دئە حائوپتستادت دەس گلەئجهنامگەن کöنگرەئجهەس ئارراپḫئا.[3] داس کöنگرەئجه وار ئەئن ڤاساللەنستائات دەس رەئجهس متتان/حانلگابات.[4] „سۆوەئت بەکاننت ئست، ورد دەر نامە کرکوک (کارکوک) زوم ئەرستەن مال ئن دەم پەرسسجهەن بوجه زافار-ناما ئەروäهنت“.[5] لائوت بەرەجهنونگ ڤۆن ئاسۆسس م. قادەر ورد دئە ئەرستە ئەروäهنونگ دەس نامەنس کرکوک ئن دەر هەئوتگەن فۆرم ئائوف 1393 ن. جهر. داتئەرت.[6]

ناجه دەم زوساممەنبروجه دەس ئاسسیرسجهەن رەئجهەس ورد دئە گەگەند ئوم کرکوک ڤۆن پتۆلەمäئوس[7] کورکورا بەناننت، واس دەن نامەن بابا کورکور (ئائوجه بابا گورگور) – ئەئنەم ئۆففەنەن Öلفەلد ڤۆر دەر ستادت – ئەرکلäرەن کöننتە. ئونتەر دەن سەلەئوکدەن ووردە کرکوک ئن کارکها د-بەت سلۆکه ئومبەناننت. دەر نامە بەدەئوتەت زتادەللە دەس حائوسەس سەلەئوکئۆس ئوند وار ئارامäئسجه – دئە دامالگە لنگوئا فرانجا.[8][9]

داس گەبئەت ئوم کرکوک ناننتەن پارتهەر ئوند ساساندەن گارماکان، واس وارمەس لاند ئۆدەر حەئßئەس لاند بەدەئوتەت.[10] گلەئجهزەئتگ نەننەن دئە کوردەن داس گەبئەت گارمئان/گەرمیان. تüرکسجهە ستäممە ئائوس گەرمیان گرüندەتەن ئم 14. ژاهرهوندەرت ئم وەستلجهەن کلەئناسئەن داس بەیلک گەرمیان.

ئالس دئە ئارابەر ئم زوگە دەر ئسلامسجهەن ئەخپانسئۆن ئم 7. ژاهرهوندەرت دەن ناهەن ئۆستەن ئەرۆبەرتەن، ناننتەن سئە دئە ستادت کرکهەن (زتادەللە). ئاندەرە ئارابسجهە نامەن وارەن باژەرم ئۆدەر ژەرماکان، واس ڤۆم ئرانسجهەن نامەن گارماکان ئابستاممت.[10] دئە هەئوتگە فۆرم کرکوک ورد زوم ئەرستەن مال ئن دەم وەرک زافارناما دەس سجهاراف ئاد-دن ئال یازد († 1454) ئائوس دەم 15. ژاهرهوندەرت ئەروäهنت (ئەرهالتەنەس ئللومنئەرتەس مانوسکرپت ڤۆن ئبراهم سولتان، 1436). داس زافارنامە ئست دئە بئۆگرافئە تمورس، دەر کرکوک ئەرۆبەرت هاتتە.

کلماتابەللە

شابلۆن:کلماتابەللە

بەڤöلکەرونگ

ئم ژاهر 1912 لەبتەن ئن کرکوک گەسجهäتزتە 12.000 پەرسۆنەن. ئم ژاهر 1965 گابەن ئۆففزئەللە بەڤöلکەرونگسستاتستکەن 184.000 ئەئنوۆهنەر ئان، دارونتەر 71.000 کوردەن، 55.000 تورکۆمانەن ئوند 41.000 ئارابەر. ئەس گاب ئاللەردنگس ئەرهەبلجهە ستائاتلجهە ئانسترەنگونگەن، ئارابەر ئانستەللە ڤۆن کوردەن ئانزوسئەدەلن.[11] دئە بەڤöلکەرونگ کرکوکس لاگ 2024 بەئ 1.271.279 ئەئنوۆهنەرن.[12] دئە بەڤöلکەرونگ بەستەهت مەهرهەئتلجه ئائوس کوردەن.[13][14] وەئتەرە نەننەنسوەرتە ئوند گرۆßئە ڤۆلکسگروپپەن دەر ستادت سند ئارابەر ئوند تورکمەنەن. زو دەن کلەئنەرەن مندەرهەئتەن زäهلەن ئونتەر ئاندەرەم دئە جهرستلجهەن ئاسسیرەر. ڤۆر ئاللەم دئە دەپۆرتئەرونگ دەر کوردەن ئونتەر ساددام حوسسەئن هات دئە بەڤöلکەرونگسستروکتور دەر ستادت ڤöللگ ڤەرäندەرت ئوند بەفەئوئەرت دئە کۆنترۆڤەرسە دەر زوگەهöرگکەئت دەر ستادت زو کوردستان ئۆدەر ئابەر زوم ئراک بس هەئوتە.[13]

ئارابسجهە ئەئنواندەرونگ

کارتە مت ئەتهنسجهەن گروپپەن ئن کرکوک ئوند ئومگەبونگ 2014، زور زەئت دەر کوردسجهەن ئەئنناهمە دەس گەبئەتەس ئوند دەر ستارکەن کوردسجهەن مگراتئۆن ئائوس دەم نۆردەن (لائوت مەهرداد ئزادی). ئەرستە ئارابەر لئەßئەن سجه بەرەئتس مت دەر ئارابسجهەن ئەرۆبەرونگ ئم 7. ژاهرهوندەرت ئن دەر رەگئۆن نئەدەر. دئە زوەئ بەدەئوتەندستەن ئارابسجهەن فاملئەن وارەن سپäتەر دئە تکرت ئوند دئە حادد (شابلۆن:ئار). دئە تکرت واندەرتەن، وئە ئهر نامە ساگت، ئم 17. ژاهرهوندەرت ئائوس تکرت ناجه کرکوک ئەئن. ئاندەرە ئارابسجهە فاملئەن، دئە سجه وäهرەند دەر ئۆسمانسجهەن حەررسجهافت هئەر نئەدەرلئەßئەن، سند دئە ئال-ئوبائد (شابلۆن:ئار) ئوند دئە ئال-دسجهبور (شابلۆن:ئار). دئە ئال-ئوبائد ووردەن ڤۆن ئاندەرەن ئارابسجهەن ستäممەن ئائوس ئهرەر حەئمات نۆردوەستلجه ڤۆن مۆسسول ڤەرترئەبەن.

تورکمەنسجهە ئەئنواندەرونگ

ئالس کرکوک ئم 16. ژاهرهوندەرت ڤۆن دەن سافاودەن ئەرۆبەرت ووردە، بەگانن دئە بەسئەدلونگ مت تورکمەنسجهەن ستäممەن. دئە سافاودەن ڤەرسوجهتەن ئهرە سجهئتسجهە کۆنفەسسئۆن دەر سوننتسجهەن بەڤöلکەرونگ ئائوفزودرüجکەن.

ئائوس دەر تورکمەنسجهەن سجهت گاب ئەس درەئ ئەئنواندەرونگسپەرئۆدەن. دئە ئەرستەن تورکمەنەن کامەن ئالس سۆلداتەن دەر ئوماییادسجهەن ئوند ئابباسدسجهەن کالفەن ناجه کرکوک. دۆجه دئەسە ئەرستەن ئەئنواندەرەر ووردەن ڤۆن دەر ئارابسجهەن ئوند کوردسجهەن بەڤöلکەرونگ ئائوفگەسۆگەن ئوند ئنتەگرئەرت. دئە زوەئتە ئەئنواندەرونگسوەللە کام مت دەن سەلدسجهوکەن، ئالس توگهرول بەگ 1055 ئن دەن هەئوتگەن ئراک ئەئنفئەل. دئە سەلدسجهوکەن هئەلتەن دئە ستادت کرکوک 63 ژاهرە لانگ. ئن ئۆسمانسجهەر زەئت زۆگەن دانن ئممەر مەهر تورکمەنەن ناجه کرکوک.

دەر ئراکسجهە حستۆرکەر ئابدول-راززاک ئال-حاسسان (شابلۆن:ئار) ئست هنگەگەن دەر ئانسجهت، داسس دئە تورکمەنەن تەئلە دەر ئارمەئەن مورادس ئڤ. ڤۆن 1638 وارەن، دئە ئن کرکوک ئانگەسئەدەلت ووردەن، ئوم داس گەبئەت زو سجهەرن.

کوردسجهە ئۆدەر ئراکسجهە ئدەنتتäت دەر ستادت

سولایمانیائا-کرکوک رۆئاد ناجه دەر فلوجهت دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ئوند دەر سجهەرونگ دورجه دئە کوردسجهەن پەسجهمەرگا ئم ژاهر 2012 بەسوجهتە دەر دامالگە ئراکسجهە پرەمئەر نور ئال-مالک دئە ستادت ئوند هۆب دئە، ناجه ئهم، ئراکسجهە ئدەنتتäت[15] دەر ستادت، ئائوفگروند دەر ڤئەلەن ئەتهنئەن، هەرڤۆر ئوند ڤەرäرگەرتە دامت دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگسمەهرهەئت دەر ستادت، دئە سجه سەئت ژەهەر ئەئنە ئانگلئەدەرونگ ئان کوردستان وüنسجهت. دئەسە سەهەن کرکوک نäملجه ئالس ئهرە هەئملجهە حائوپتستادت ئوند ئەرکەننەن ئن ئهر ڤۆر ئاللەم ئەئنە رەئن کوردسجهە ئدەنتتäت، دئە لائوت ئهنەن دورجه دئە ئارابسئەرونگ دەر رەگئەرونگ ساددام حوسسەئنس، ڤەرäندەرت ووردە. وäهرەند دەر رەگئەرونگسزەئت حوسسەئنس ووردەن جا. 250`000 کوردەن ئائوس کرکوک ڤەرترئەبەن ئوند ئارابەر ئانگەسئەدەلت.[16][17] ناجه دەم ستورز حوسسەئنس 2003 ڤەرلانگتەن دئە کوردەن، داسس دئە ڤەرترئەبەنەن کوردەن وئەدەر ناجه کرکوک زورüجککەهرەن کöننەن.[17]

لائوت دەم حستۆرکەر کامال مودهر ئاهمەد ووردە دئە کۆنترۆڤەرسە ئوم دئە ئدەنتتäت دەر ستادت ئەرست ئانفانگ دەس 20. ژاهرهوندەرتس گرößئەر، ئالس دئە öلرەئجهەن فەلدەر ئن دەر رەگئۆن ئەنتدەجکت ووردەن.[18] زوڤۆر گاب ئەس لائوت کامال مودهر ئاهمەد کەئنەن دسپوت ئوم دئە کوردسجهە ئدەنتتäت دەر ستادت، دئە üبەر ژاهرهوندەرتە ئائوجه ئالس حائوپتستادت دەس کوردسجهەن بابان-رەئجهەس دئەنتە. وەئتەرهن ئەروäهنت ئەر، داسس دئە ئەتهنسجهە سäئوبەرونگ دەر ستادت، ئانگەترئەبەن دورجه دئە بائاتهستەن، ئاب دەن 1960ەر ژاهرەن ڤۆر ئاللەم گەگەن دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ دەر ستادت گەرجهتەت وار، ژەدۆجه ئائوجه دئە تورکمەنسجهە مندەرهەئت تراف.[19]

رەلگئۆن

ئن کرکوک وۆهنەن روند 2000 جهرستلجه-ئاسسیرسجهە فاملئەن. ئەتوا دئە حäلفتە گەهöرەن دەر جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە مت دەر کاتهەدرالە حەرز ژەسو ئان. 2013 ووردە داس ئەرزبستوم کرکوک مت دەم بستوم سولائمانیا زوم ئەرزبستوم کرکوک-سولائمانیا ڤەرەئنگت. سەئن ئەرزبسجهۆف ئست سەئت 2014 یۆئوسف تهۆماس مرکس ئۆپ.

وەئتەرە جهرستەن کرکوکس سند ئانگەهöرگە دەر سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخەن، سیرسجه-کاتهۆلسجهەن ئوند ئارمەنسجه-ئۆرتهۆدۆخەن کرجهەن.

گەسجهجهتە

ئالتەرتوم

داس ئالتە کرکوک ئەتوا ئن دەن 1950ەر ژاهرەن دئە گەسجهجهتە ڤۆن کرکوک گەهت مەهرەرە ژاهرتائوسەندە زورüجک. کرکوک وار حائوپتستادت دەس هوررتسجهەن رەئجهەس ڤۆن ئارراپḫئا.[20] دورجه دئە ئارجهڤە ڤۆن نوز لئەگەن بسپو. بەسۆندەرس گوتە ئنفۆرماتئۆنەن üبەر دئە ورتسجهافت ڤۆن ئارراپḫئا ڤۆر.دئە زتادەللە ڤۆن کرکوک ئارراپḫئا ووردە ئوم 1225 ڤ. جهر. دورجه توکولت-ننورتا ئ. ئەرۆبەرت، کۆننتە داناجه ئابەر سەئنە سەلبستäندگکەئت کورز وئەدەر ئەرلانگەن. ئم 10. ئوند 11. ژاهرهوندەرت ڤ. جهر. ئەنتوجکەلتە سجه دئە ستادت ئونتەر دەن ئاسسیرەرن وەئتەر. دئە ستادت لاگ ئائوف دەر رۆئوتە دەر ئاسسیرسجهەن کرئەگسزüگە گەگەن ئورارتو ئوند ئاندەرە نöردلجهە لäندەر. سۆ ئەرفۆلگتە دەر کرئەگسزوگ دەس نابۆپۆلاسسار 609 بس 607 ڤ. جهر. گەگەن ئورارتو üبەر ئارراپḫئا، ئاربەلا، نسبس، ماردن ئوند دەن تور ئابدن.

دئە ئاسسیرەر ووردەن دورجه ئەئن بüندنس ڤۆن مەدەرن ئوند بابیلۆنئەر گەسجهلاگەن.[21] سۆ فئەل دئە ستادت ئارراپḫئا ئان دئە مەدەر ئوند ناجه ئهنەن ئان دئە ئاجهäمەندەن. ئن پارتهسجهەر ئوند ساساندسجهەر زەئت وار کرکوک حائوپتستادت دەس رەئجهەس گارماکان.

ڤۆن دەر ئسلامسجهەن ئەخپانسئۆن ئن دئە نەئوزەئت

ئم 7. ژاهرهوندەرت ن. جهر. فئەل داس گەبئەت ئونتەر ئارابسجه-ئسلامسجهە حەررسجهافت. بس زوم ئەندە دەس 14. ژاهرهوندەرتس ووردە کرکوک ڤۆن داقوق ئائوس ڤەروالتەت. ئم سپäتەن متتەلالتەر گەهöرتە کرکوک زوم ئۆسمانسجهەن ولایەت سجهاهرازۆر، دەسسەن حائوپتستادت ئەس سەئت دەم 16. ژاهرهوندەرت وار. ناجه ئارابسجهەر، سەلدسجهوکسجهەر، مۆنگۆلسجهەر، پەرسسجهەر ئوند ئۆسمانسجهەر ئەرۆبەرونگ وار کرکوک بس ئەندە دەس 18. ژاهرهوندەرتس فüر کناپپ 200 ژاهرە حائوپتستادت دەس ئائوتۆنۆمەن کوردسجهەن بابان-فüرستەنتومس.[22]

ڤۆن دەر مۆدەرنە ئنس 21. ژاهرهوندەرت

دەن äلتەستەن ئەرهالتەنەن دۆکومەنتەن زوفۆلگە وار دئە فاملئە نەفتچزادە لانگە ڤۆر 1639 ئن دەر گەوننونگ ڤۆن ناپهتها تäتگ ئوند بەورتسجهافتەتە داس ڤۆرکۆممەن بابا گورگور. ئن دئەسەم ژاهر ووردە دەر فاملئە ڤۆن سولتان موراد ئڤ. پەر فەرمان دئە نوتزنئەسسونگ دئەسەر ناتüرلجه زوتاگە ترەتەندەن قوئەللە üبەرتراگەن. دەر نامە نەفتچزادە ئست ئائوس پەرسسجه زادە – ناجهکۆممەن – ئوند ئارابسجه/ئۆسمانسجه نەفتچ – ناپهتها-پرۆدوزەنتەن – گەبلدەت ئوند بەزەئجهنەتە ئورسپرüنگلجه ئەئنە بەروفسگروپپە. دەم حستۆرکەر پهلپپە پéترئات زوفۆلگە لäسست سجه نجهت مت سجهەرهەئت ساگەن، ئۆب دئە فاملئە ئارابسجهەر، تüرکسجهەر ئۆدەر کوردسجهەر ئابستاممونگ ئست. ئوم 1840 ستفتەتە سئە ئەئنەن تەئل دەس سۆ ئەرورتسجهافتەتەن ئەئنکۆممەنس ئەئنەر واقف، دئە مت دەم گەلد ئەئنە مۆسجهەئە ئوند ئەئنە مادراسا بائوئەن لئەß ئوند فüر دەرەن بەترئەب گەئستلجهە ئانستەللتە. دئە نەفتچزادە وارەن کەئنەسوەگس رەئجه، دەنن دەر ئن حانداربەئت گەوۆننەنە رۆهستۆفف ڤەرکائوفتە سجه لەدگلجه ئالس لامپەنöل، تئەرمەدزن ئۆدەر زور ئابدجهتونگ ڤۆن بۆئۆتەن. ئەئنگە فاملئەنمتگلئەدەر لەبتەن سۆگار ئن ئارموت ئوند موسستەن ئوم ستەئوئەرەرلاسس بتتەن. نۆجه ئوم 1892 وارەن دئە نەفتچزادە ئم ناپهتها-گەسجهäفت تäتگ، دۆجه ووردەن ئاب 1889 دئە ڤۆرکۆممەن ئەنتەئگنەت ئوند دەم پرڤاتڤەرمöگەن، دەم هازنە-ئ هاسسا، دەس سولتانس زوگەسجهلاگەن. ئەئن بەرجهت دەر حۆهەن پفۆرتە هاتتە 1888 دەن کۆنزەسسئۆنسنەهمەرن پرمتڤە ئاببائوتەجهنک بەسجهەئنگت. ئستانبول وۆللتە ئم وەتتلائوف ئوم داس نەئوئە پرۆدوکت بترۆل نجهت ئنس حنتەرترەففەن گەراتەن.[23]

1913 ئەرöففنەتە ئەئنە سجهولە دەر ئاللئانجە ئسراéلتە ئونڤەرسەللە[24] فüر دئە کندەر دەر ژüدسجهەن گەمەئندە.

ئام 14. ژول 1959 کام ئەس بەئ دەن فەئئەرلجهکەئتەن زوم ئەرستەن ژاهرەستاگ دەس ستورزەس دەر مۆنارجهئە زو زوساممەنستößئەن زوسجهەن دەن ڤۆلکسگروپپەن، بەئ دەنەن ئەس ڤئەلە تۆتە ئونتەر دەر بەڤöلکەرونگ گاب.

ئاب 1975 بەگانن دئە بائاته-رەگئەرونگ کوردسجهە ئوند تورکمەنسجهە بەستزونگەن زو ڤەرستائاتلجهەن[25] ئوند ستائاتلجهە ستەللەن نور نۆجه ئان ئارابەر زو ڤەرگەبەن.[25]

ئم ئاپرل 2003 ووردە دئە ستادت ئم لائوفە دەس ئراککرئەگەس ڤۆن ئاللئئەرتەن تروپپەن ئوند کوردسجهەن کäمپفەرن ئەرۆبەرت. دئە کوردەن وارەن حائوپتاکتەئورە ئم کامپف ئوم دئە بەفرەئئونگ دەس ئراکس، ئالس سئە دئە نۆردفرۆنت بلدەتەن ئوند مۆسسول ئوند کرکوک بەسەتزتەن. ئن دەر فۆلگە ڤەرسجهلەجهتەرتە سجه دئە سجهەرهەئتسلاگە ئن کرکوک، وئە ئائوجه ئم رەست دەس ئراک، راپدە. ئن کرکوک وار دئەس بەسۆندەرس ئائوسگەپرäگت، وەئل ئارابسجهە سوننتەن، کوردەن ئوند تورکمەنەن گلەئجهەرماßئەن ئانسپروجه ئائوف دئە öلرەئجهە ستادت ئەرهەبەن.[26]

ڤۆلکسابستممونگ ئن کرکوک

لائوت دەر ئراکسجهەن ڤەرفاسسونگ سۆللتەن بس مäرز 2007 ئاللە ڤەرترئەبەنەن فاملئەن زورüجکگەکەهرت سەئن، ئوم متتە 2007 ئەئنە نەئوئە ڤۆلکسزäهلونگ دورجهزوفüهرەن. ئم نۆڤەمبەر 2007 سۆللتە دانن ئن ئەئنەم رەفەرەندوم ئەنتسجهئەدەن وەردەن، ئۆب دئە ستادت دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئانگەسجهلۆسسەن وەردەن ورد ئۆدەر نجهت. ئەندە مäرز 2007 ڤەرابسجهئەدەتە داس ئراکسجهە پارلامەنت ئەئنە ئەنتسجهەئدونگ، ناجه دەر ئاللە ئارابەر، دئە ناجه دەم 14. ژول 1968 ناجه کرکوک ئومگەسئەدەلت ووردەن، دئە ستادت ڤەرلاسسەن سۆللەن. ئهنەن سۆللتە نەبەن ئەئنەر ئەنتسجهäدگونگ ڤۆن 15.000 ئوسد ئائوجه گروندستüجکە ئن ئهرەر حەئمات، وۆ سئە ڤۆر 1968 لەبتەن، زوگەسجهەرت وەردەن. سەئتهەر بەکلاگەن سۆوۆهل دئە ئارابسجهە، ئاسسیرسجهە ئالس ئائوجه تورکمەنسجهە بەڤöلکەرونگ ئەئنە سیستەماتسجهە دە-ئارابسئەرونگ ئوند ڤەرترەئبونگ ئاندەرەر ڤۆلکسگروپپەن ئائوس دەر ستادت.

داس رەفەرەندوم ووردە ئام 20. دەزەمبەر 2007 ئائوف ڤۆرسجهلاگ دەر ئونۆ ئوند زوستممونگ دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ ئوم سەجهس مۆناتە ئائوف متتە 2008 ڤەرسجهۆبەن. دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ گاب ئالس گروند تەجهنسجهە ئوند نجهت پۆلتسجهە گرüندە ئان.[27] دەننۆجه ووردە داس رەفەرەندوم نجهت دورجهگەفüهرت. دئە ئەتهنسجهە زوساممەنسەتزونگ ورد بەئ ژەدەر واهل زوم پۆلتکوم. فüر دئە واهل زوم رەپرäسەنتانتەنرات ئم ئراک 2010 ووردەن ترۆتز پرۆتەستەن سەئتەنس دەر ئارابەر ئوند تورکمەنەن دەن سەئت 2004 هنزوگەزۆگەنەن کوردەن داس ستممرەجهت زوگەستاندەن. ئم گەگەنزوگ سۆلل دەن ئارابەرن ئوند تورکمەنەن ئەئنە فەستە ئانزاهل ستزە فüر کرکوک زوگەستاندەن وەردەن.[28]

بüرگەرکرئەگ 2013–2017

ناجه دەم ڤۆرستۆß دەس ئسلامسجهەن ستائاتس، دەر ئام 10. ژون 2014 زوم فالل ڤۆن مۆسسول ئوند زوم رüجکزوگ دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ئائوس دەر رەگئۆن ئوند ئائوس کرکوک گەفüهرت هاتتە، üبەرناهمەن دئە کوردسجهەن سترەئتکرäفتە متتە ژون دئە سجهەرونگ دەر ستادت.[29] زوار فلائوتەن دئە کäمپفە ئن دەن فۆلگەندەن هەئßئەن سۆممەرمۆناتەن ئاب، دۆجه ئام 29. ژانوئار 2015 ستارتەتەن دئە ئس-کäمپفەر ئەئنە ئەرنەئوتە ئۆففەنسڤە گەگەن کرکوک.[30] دئە گرۆßئۆففەنسڤە ئائوس درەئ رجهتونگەن فüهرتە ژەدۆجه نور زو ئانفانگسەرفۆلگەن ئوند ووردە ئانسجهلئەßئەند ڤۆن دەن پەسجهمەرگا سۆوئە بەواففنەتەن بەوۆهنەرن ئوند ئوس-لوفتونتەرستüتزونگ ئابگەوەهرت.[31]

ڤۆر ئاللەم ئم سüدوەستەن دەر ستادت کام ئەس ئائوجه داناجه ئممەر وئەدەر زو گەفەجهتەن زوسجهەن کوردسجهەن تروپپەن ئوند دەن ئس-کäمپفەرن. ئم مäرز 2015 درäنگتەن دئە کوردسجهەن تروپپەن دئە ئس-کäمپفەر وەئتەر زورüجک ئوند بەفرەئتەن مەهرەرە دöرفەر ئم ڤۆرفەلد دەر ستادت.[32] حئەرڤۆن بلئەب دئە Öلندوسترئە ژەدۆجه وەئتگەهەند ڤەرسجهۆنت، ئائوجه وەنن سجه دئە کäمپفە ئۆفتمالس ئوم دەرەن درەکتە کۆنترۆللە درەهتەن.[33] بەئ دەن زوساممەنستößئەن کامەن بس ئەندە 2015 جا. 800 مەنسجهەن ئومس لەبەن ئوند وەئتەرە 2000 ووردەن ڤەرلەتزت. دانەبەن کۆممت ئەس ئن دەر ستادت زو زوساممەنستößئەن زوسجهەن دەن پەسجهمەرگا ئوند سجهئتسجهەن ملزەن، دئە ڤۆن دەر زەنترالرەگئەرونگ ئن باگداد ئائوفگەستەللت ووردەن.[34] ئن رەئاکتئۆن ئائوف دئە ئۆففەنسڤە دەر رەگئەرونگستروپپەن ئائوف مۆسسول ئاب دەم 17. ئۆکتۆبەر 2016 (→ سجهلاجهت ئوم مۆسسول) ستارتەتەن سجهلäفەرزەللەن دەس ئس ئام مۆرگەن دەس 21. ئۆکتۆبەر 2016 ئەئنە رەئهە ڤۆن ئانسجهلäگەن ئن ئوند ئوم کرکوک. سئە ستüرمتەن ستاتئۆنەن ڤۆن سجهەرهەئتسکرäفتەن ئوند وەئتەرە گەبäئودە، وۆ سئە ئم وەئتەرەن ڤەرلائوف دەس تاگەس ڤۆن دەر پۆلزەئ ئومستەللت ووردەن. ئم ناهەن دبس ستüرمتەن درەئ سەلبستمۆرداتتەنتäتەر ئەئن کرافتوەرک، وۆ سئە 12 ئراکسجهە ئوند 4 ئرانسجهە ئانگەستەللتە تöتەتەن.[35] ئەنتگەگەن ئەئنگەن فرüهەرەن ستاتەمەنتس ڤۆن ئۆففزئەللەن ڤەرترەتەرن دەر پرۆڤنز زۆگەن سجه دئە کäمپفە üبەر مەهر ئالس زوەئ تاگە هن. لەتزتەندلجه سۆللەن دئە لەئجهەن ڤۆن مەهر ئالس 50 ئس-کäمپفەرن گەفوندەن وۆردەن سەئن، وäهرەند دئە ڤەرلوستە دەر ئراکسجهەن ئوند کوردسجهەن سجهەرهەئتسکرäفتە سۆوئە زڤلستەن مەهر ئالس 100 بەتروگ. دئە فراگە وئە مەهر ئالس 100 کäمپفەر ئن دئە ستادت گەلانگەن کۆننتەن، بەئانتوۆرتەتە دەر لۆکالە سجهەرهەئتسرات مت دەر ڤەرموتونگ، داسس سجه ئس-ئانهäنگەر ئائوس مۆسسول ئونتەر دئە فلüجهتلنگە گەمسجهت هابەن کöننتەن، ڤۆن دەنەن سەهر ڤئەلە ئم رائوم کرکوک ئن جامپس لەبەن.[36]

مت دەم رüجکزوگ دەس ئس ئائوس دەر رەگئۆن سپتزتەن سجه دئە ئائوسەئناندەرسەتزونگەن زوسجهەن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ ئوند دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ üبەر کرکوک زو. دابەئ سپئەلەن دئە گەنەرەللەن ئونابهäنگگکەئتسبەسترەبونگەن دەر کوردەن ئەئنە ئەبەنسۆ گرۆßئە رۆللە وئە دەر Öلرەئجهتوم دەر رەگئۆن کرکوک، وۆ ئەتوا 10 % دەر ئراکسجهەن Öلرەسەرڤەن ڤەرموتەت وەردەن. دئە کوردسجهە رەگئەرونگ هاتتە بەرەئتس ئەئنسەئتگ مت دەم ئەخپۆرت دەس رۆهستۆففەس بەگۆننەن ئوند باگداد دابەئ üبەرگانگەن. سەئت مائ 2016 ووردە ئۆففەن üبەر ئەئن رەفەرەندوم ئن دەر ستادت دەباتتئەرت، داس üبەر دەرەن زوگەهöرگکەئت زور ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئەنتسجهەئدەن سۆلل.[37]

ناجه ئانگرففەن دەس ئس ئن کرکوک وäهرەند دەر سجهلاجهت ئوم مۆسسول ئم ئۆکتۆبەر 2016 ووردەن ئارابسجهە ئەئنوۆهنەر ڤۆن کوردەن ئائوس دەر ستادت ڤەرترئەبەن.[38] ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال وارف دەن ئراکسجهەن کوردەن ڤۆر، ئەئنە کامپاگنە گەستارتەت زو هابەن، ئوم ئارابسجهە ئراکەر ئائوس دەن ڤۆم ئس ئەرۆبەرتەن گەبئەتەن زو ڤەرترەئبەن.[39] دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ هئەلت ئام 25. سەپتەمبەر 2017 ئەئن ئومسترتتەنەس ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم ئاب، وەلجهەس ئائوجه دئە ئومسترتتەنەن گەبئەتە وئە کرکوک ئەئنسجهلۆسس. داس رەفەرەندوم فüهرتە زو ئەرهەبلجهەن سپاننونگەن زوسجهەن ئەربل ئوند باگداد، سۆ داسس ئم ئۆکتۆبەر 2017 دئە ئراکسجهەن سترەئتکرäفتە تروپپەن بەئ کرکوک کۆنزەنترئەرتەن، ناجه دەم دەر ئس کۆمپلەتت ئائوس دەم گۆئوڤەرنەمەنت کرکوک ڤەرترئەبەن وۆردەن وار.[40][41] ئام 16. ئۆکتۆبەر 2017 زۆگەن سجه دئە کوردەن وەئتگەهەند کامپفلۆس ئائوس کرکوک زورüجک.[42]

ورتسجهافت

داس فەئوئەر ڤۆن بابا گورگور. ئن کرکوک گبت ئەس گەیسرارتگە فەئوئەرسäئولەن، دئە دورجه دەن ئائوسترتت ڤۆن ئەردگاس ئائوف ناتüرلجهە وەئسە ئەنتستەهەن. 1902 بەگانن ئم ئراک دئە سوجهە ناجه Öل. دئە ئەرستە بۆهرونگ فاند ئم زاگرۆس باسن (نۆردۆست-ئراک) ستاتت. دەر ئەرستە Öلفوند کام ژەدۆجه ئەرست 20 ژاهرە سپäتەر زوستاندە. ئائوس دەم بۆهرلۆجه بابا گورگور (کوردسجه فüر „ڤاتەر دەس فەئوئەرس“) نۆ. 1 سجهۆسس ئام 14. ئۆکتۆبەر 1927 ئەئنە رئەسگە Öلفۆنتäنە ئن دەن حممەل. نەئون تاگە لانگ ئەرگۆسسەن سجه 95.000 باررەل (روند 15 مللئۆنەن لتەر) پرۆ تاگ ئن دئە ئوموەلت، بەڤۆر مان داس بۆهرلۆجه ڤەرسجهلئەßئەن کۆننتە. داس کرکوک-Öلفەلد وار دامت ئەنتدەجکت. ئەندە 1930 وارەن 20 بۆهرلöجهەر گەبۆهرت ئوند پرۆدوزئەرتەن Öل. 1934 بەگانن دەر Öلەخپۆرت üبەر پپەلنەس ناجه ترپۆل (لبانۆن) ئوند حائفا. داس گرößتە Öلفەلد دەس ئراکس ئەرسترەجکت سجه متتلەروەئلە üبەر 100 کم لäنگە ئوند 12 کم برەئتە ئوند هات ئەئنە 610 م دجکە öلفüهرەندە سجهجهت. دئە ئورسپرüنگلجهە مەنگە Öل ئم فەلد ورد مت 16 مللئاردەن باررەل ئانگەگەبەن. دامت هاتتە ئەس ئەتوا ئەئن فüنفتەل دەر Öلمەنگە دەس گرößتەن Öلفەلدس دەر وەلت، گهاوار ئن سائود-ئارابئەن، ئوند زäهلت زو دەن سۆگەناننتەن سوپەرگگانتەن. ئەس ئست داس زەنتروم دەر نۆردراکسجهەن ئەردöلپرۆدوکتئۆن. حەئوتە لاگەرن نۆجه 10 بس 12 مللئاردەن باررەل ئم فەلد.[43]

پپەلنەس ئائوس دەر ستادت ڤەرلائوفەن دورجه دئە تüرکەئ ناجه جەیهان زوم متتەلمەئەر ئوند وارەن ئەئنە دەر بەئدەن حائوپتەخپۆرترۆئوتەن فüر ئراکسجهەس Öل ئم Öل-فüر-لەبەنسمتتەل-پرۆگرامم دەر ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن. کرکوک ئست فەرنەر مارکتزەنتروم ئەئنەس گەبئەتس، ئن دەم سجهافزوجهت، گەترەئدە- ئوند ئۆبستانبائو بەترئەبەن وەردەن.

ڤەرکەهر

کرکوک ئەرهئەلت ئم ئائوگوست 1925 مت دەر باهنسترەجکە ژالۆئولا–ئەربل ئەئنەن ئەئسەنباهنانسجهلوسس ناجه باگداد. دئەس وار ئەئنە سجهمالسپورباهن ئن مەتەرسپور.[44]

ئام 7. نۆڤەمبەر 1987 ئەرöففنەتە دانن دئە نۆرمالسپورگە باهنسترەجکە ئال-حاقلانیا–کرکوک، دئە بەئ بائدسجه ئانسجهلوسس ئان دئە باگدادباهن ئوند دامت ئەبەنفاللس ناجه باگداد ئەرهئەلت.[45] دارائوفهن ستەللتە دئە سجهمالسپورباهن زوم 15. مائ 1988 ئهرەن بەترئەب ئەئن.[46]

ئم درتتەن گۆلفکرئەگ 2003 زەرستöرتە دئە ئوس ئائر فۆرجە دورجه لوفتانگرففە دئە باهنسترەجکە زوسجهەن بائدسجه ئوند کرکوک، ئونتەر ئاندەرەم ئائوجه دەرەن برüجکە üبەر دەن تگرس.[47] دئە سترەجکە ئست سەئتدەم ئائوßئەر بەترئەب. وەگەن دەر پۆلتسجهەن سپاننونگ زوسجهەن زەنترالرەگئەرونگ ئوند کوردسجهەن ئائوتۆنۆمستەن ووردەن ئەرنستهافتە ڤەرسوجهە فüر ئەئنەن وئەدەرائوفبائو نجهت ئونتەرنۆممەن.

بلدونگ

مت دەر ئونڤەرستäت کرکوک ڤەرفüگت دئە ستادت سەئت 2003 üبەر ئەئنە حۆجهسجهولە مت 14 فاکولتäتەن ئوند زاهلرەئجهەن ئونتەرگەئۆردنەتەن فاجهبەرەئجهەن.[48]

سپۆرت

دەر کرکوک فج سپئەلت ئن دەر هöجهستەن سپئەلکلاسسە ئم ئراکسجهەن فوßبالل، دەر ئراکسجهەن فوßباللمەئستەرسجهافت.

سöهنە ئوند تöجهتەر دەر ستادت

سئەهە ئائوجه

لتەراتور

  • ئاربەللا بەت-سهلمۆن: جتی ئۆف بلاجک گۆلد: ئۆئل، ئەتهنجتی، ئاند تهە ماکنگ ئۆف مۆدەرن کرکوک. ستانفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، پالۆ ئالتۆ 2019، ئسبن 978-1-5036-0812-2
  • نەئل رۆبنسۆن: وۆرلد رائل ئاتلاس. بد. 8: تهە مددلە ئەئاست ئاند جائوجاسوس. وۆرلد رائل ئاتلاس لتد. ئەنگلاند 2006. ئسبن 954-12-0128-8

شابلۆن:جۆممۆنسجات

  • ئانگابەن زو کرکوک:
ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف تهە ئۆرئەنت: کەرکووک
ئەنجیجلۆپائەدئا ئرانجا: کارکā ḏئە بēṯ سەلōḵ
  • ئانگابەن زوم ستاتوس ڤۆن کرکوک
(ئەن) ناجهرجهتەن زو کرکوک، دەئوتسجهە وەللە
(دە) ئارتکەل زو کرکوک، قانتارا.دە
(دە) ئارتکەل زو کرکوک، دئە پرەسسە
(دە) وادنەت.دە

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  2. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  3. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  4. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  5. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  6. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  7. ↑ ئەدوارد بالفۆئور، ئەنجیجلۆپائەدئا ئاسئاتجا، س. 214، جۆسمۆ پوبلجاتئۆنس، 1976
  8. ↑ تهە ئاجتس ئۆف مار مار تهە ئاپۆستلە ڤۆن ئامر حارراک. س. 27.
  9. ↑ تهە وۆرلد’س گرەئاتەست ستۆری: تهە ئەپج ئۆف تهە ژەوسه پەئۆپلە ئن ببلجال تمەس ڤۆن ژۆئان جۆمای. س. 384.
  10. ↑ 10،0 10،1 شابلۆن:وەبارجهڤ (پدف; 418 کب)
  11. ↑ ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام. نەو ئەدتئۆن، س.ڤ. کرکوک
  12. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  13. ↑ 13،0 13،1 شابلۆن:وەبارجهڤ
  14. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  15. ↑ http://kurdistantribune.com/2012/kirkuk-kurdish-city-by-history-geography/
  16. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  17. ↑ 17،0 17،1 شابلۆن:لتەراتور
  18. ↑ ئاهمەد، ک م (2010)، ‘ژودگمەنت ئۆف حستۆری ئاند جۆنسجئەنجە: ئا دۆجومەنتاری ستودی ئۆف تهە کوردسه ئسسوئە ئن ئراق’ (ئنترۆدوجەد ئاند ترانسلاتەد بی موفد ئابدوللا)
  19. ↑ http://www.drkamal.com/
  20. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ (پدف; 147 کب)
  21. ↑ تهە جامبردگە ئانجئەنت حستۆری ئ. ئە. س. ئەدواردس، ژۆهن بۆئاردمان، ژۆهن ب. بوری، س. ئا. جۆئۆک.، جامبردگە، جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس، س. 178–179.
  22. ↑ http://psi424.cankaya.edu.tr/uploads/files/Agoston%20and%20Masters,%20Enc%20of%20Ott%20Empire.PDF
  23. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  24. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  25. ↑ 25،0 25،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  26. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  27. ↑ ئراق: کرکوک رەفەرەندوم لکەلی تۆ بە دەلایەد، رادئۆ فرەئە ئەئورۆپە / رادئۆ لبەرتی، ئائوفگەروفەن ئام 14. سەپتەمبەر 2007.
  28. ↑ ئراکسجهەس پارلامەنت ئەبنەت وەگ فüر واهل، ئارتکەل ڤۆن دەر سپئەگەل ڤۆم 8. نۆڤەمبەر 2009.
  29. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  30. ↑ ئس-تەررۆرملز گرەئفت کرکوک ئان
  31. ↑ پەسجهمەرگا ئەرۆبەرن ئس-Öلفەلد
  32. ↑ کوردەن گرەئفەن تەررۆرملز بەئ Öلستادت کرکوک ئان
  33. ↑ http://rudaw.net/english/kurdistan/030120152?keyword=kirkuk
  34. ↑ http://rudaw.net/english/kurdistan/020120152?keyword=kirkuk
  35. ↑ „ئسلامسجهەر ستائات“ ڤەرüبت مەهرەرە ئاتتەنتاتە ئم نۆردراک. ئن: سپئەگەل ئۆنلنە، 21. ئۆکتۆبەر 2016.
  36. ↑ ئاتتاجک ئۆن کرکوک ئاند جهەمجال فرە پوسه ترۆئۆپس باجک فرۆم مۆسول فرۆنتلنە. ئن: تهە گوئاردئان، 22. ئۆکتۆبەر 2016.
  37. ↑ باتتلە ئس ئۆن ئۆڤەر ئراق’س ئۆئل-رجه کرکوک رەگئۆن; کوردسه کرکوک فاجتئۆنس تۆ بەگن رەفەرەندوم تالکس وته ئۆتهەر گرۆئوپس; ولل کرکوک فناللی برەئاک ئاوای فرۆم ئراق؟ “ئوناججەپتابلە” سایس باگهداد; تهس ئۆئل-رجه پرۆڤنجە وانتس تۆ برەئاک ئاوای فرۆم ئراق
  38. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  39. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  40. ↑ زەئت.دە:کوردەن ڤەرسەتزەن کäمپفەر ئن بەرەئتسجهافت
  41. ↑ وەلت.دە: ئراکس ئارمەئە ستارتەت ملتäرەئنساتز گەگەن کوردەن ئن کرکوک
  42. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  43. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ.
  44. ↑ رۆبنسۆن، س. 26.
  45. ↑ رۆبنسۆن، س. 24.
  46. ↑ رۆبنسۆن، س. 26.
  47. ↑ ژۆهاننەس گلöجکنەر: ئونتەروەگس ئم زوەئسترۆملاند. ئن: لۆک-ماگازن 2024/7، س. 96–105 (104).
  48. ↑ حۆمەپاگە دەر ئونڤەرستی ئۆف کرکوک (ئەنگلسجه).

شابلۆن:نۆرمداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کرکوک“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Kirkuk&oldid=477»