بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ژەسدەن

لە KurdiPedia

ژەسدسجهە مäننەر، ترادتئۆنەلل مت سجهنورربارت[1] ئەئنە گروپپە ڤۆن ژەسدەن ئائوف دەم سندسجهار-حöهەنزوگ ئم سیرسجه-ئراکسجهەن گرەنزگەبئەت (ئوم 1920) ژەسدەن، (شابلۆن:ئائودئۆ) ئائوجه ئەزدەن، یەزدەن، ئۆدەر ژەزدەن (شابلۆن:کمرس ئێزیدی)، سند ئەئنە زومەئست کورماندسجه سپرەجهەندە[2] ئەتهنسجه-رەلگöسە گروپپە[3] مت ئەتوا ئەئنەر مللئۆن ئانگەهöرگەن،[4][5] دەرەن ئورسپرüنگلجهە حائوپتسئەدلونگسگەبئەتە ئم نöردلجهەن ئراک، ئن نۆردسیرئەن ئوند ئن دەر سüدöستلجهەن تüرکەئ لئەگەن. دئە ژەسدەن بەتراجهتەن سجه تەئلوەئسە ئالس ئەتهنسجهە کوردەن، تەئلوەئسە ئالس ئەئگەنستäندگە ئەتهنئە.[6][7] دەرزەئت سند ژەسدەن ئن ئارمەنئەن ئالس ئەئگەنستäندگە ئەتهنئە ئانەرکاننت.[8] ئائوجه دئە ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن ئەرکەننەن دئە ژەسدەن ئالس ئەئنە ئەئگەنستäندگە ئەتهنئە ئان.[7] حەئوتە سند ژەسدەن دورجه ئائوسواندەرونگ ئوند فلوجهت ئائوجه ئن ئاندەرەن لäندەرن ڤەربرەئتەت. ئائوفگروند ڤۆن ڤەرفۆلگونگەن سند ڤئەلە ژەسدەن ئم 19. ئوند فرüهەن 20. ژاهرهوندەرت ناجه ئارمەنئەن ئوند گەئۆرگئەن گەفلۆهەن.[9] دئە ژەسدەن ئن دەئوتسجهلاند بلدەن مت گەسجهäتزت 200.000 متگلئەدەرن (2017)[10][11] دئە مت ئابستاند گرößتە دئاسپۆرا دەر ژەسدەن.[12]

ژەسدەن پراکتزئەرەن ئەندۆگامئە. داس ژەسدەنتوم ئست ئەئنە مۆنۆتهەئستسجهە، نجهت ئائوف ئەئنەر هەئلگەن سجهرفت بەروهەندە، سینکرەتستسجهە رەلگئۆن. دئە متگلئەدسجهافت ئەرگبت سجه ئائوسسجهلئەßلجه دورجه گەبورت، وەنن بەئدە ئەلتەرنتەئلە ژەسدسجهەر ئابستاممونگ سند. ئەئنە حەئرات ڤۆن ژەسدەن (بەئدەرلەئ گەسجهلەجهتس) مت نجهت-ژەسدەن هات ئانگەسجهتس ژەسدسجهەر حەئراتسرەگەلن دەن ئائوسسجهلوسس ئائوس دەر گەمەئنسجهافت زور فۆلگە.[13] ئم زەنتروم دەس ژەسدسجهەن گلائوبەنس ستەهەن مەلەک تائوس („ئەنگەل پفائو“)، دەر سجهەئجه ʿئادī ئبن موسāفر (ئوم 1073–1163) سۆوئە دئە سئەبەن میستەرئەن. داس گراب ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئم ئراکسجهەن لالسجه-تال ئست داس حائوپتهەئلگتوم دەس ژەسدەنتومس ئوند زئەل ئەئنەر ژäهرلجهەن واللفاهرت ئم حەربست.

سەئت ئائوگوست 2014 سند ژەسدەن ئۆپفەر ئەئنەس ئاندائوئەرندەن گەنۆزدس.[14][15] ئالس سۆگەناننتە „ئونگلäئوبگە“ فلئەهەن سئە ئم نۆردەن دەس ئراکس ڤۆر ڤەرفۆلگونگ، ڤەرسکلاڤونگ ئوند ئەرمۆردونگ دورجه دئە تەررۆرستسجه ئاگئەرەندە فوندامەنتالستسجهە ملز ئسلامسجهەر ستائات.

حەرکونفت دەر بەزەئجهنونگ

ژەسدەن-ئۆبەرهائوپت ئن باسجهقا (1910ەر ژاهرە، فۆتۆ ڤۆن ئالبەرت کاهن) ژەسدەن وەردەن ئائوجه یەزدەن ئۆدەر ئەزدەن گەناننت. ئن دەئوتسجهلاند لەبەندە ژەسدەن ڤەروەندەن مەهرهەئتلجه داس ئەتهنۆنیم „ئەزدەن“ ئۆدەر „ئێزیدەن“ ئالس ئەئگەنبەزەئجهنونگ ئوند ڤەرمەئدەن ئەهەر دئە فرەمدبەزەئجهنونگەن „ژەسدەن“، „یەزدەن“، „یازدس“ ئۆدەر „یەزدس“.[1][4] دئە حەرکونفت دەر بەزەئجهنونگ ئێزیدی ئست بس هەئوتە ئونگەکلäرت. ئەئنگە وسسەنسجهافتلەر فüهرەن دئە بەزەئجهنونگ ژەسد ئائوف دەن کالفەن دەر ئوماییادەن یازد ئ. (680–683) زورüجک. ژەسدەن لەهنەن ئەئنە بەزئەهونگ زوسجهەن ئهرەن نامەن ئوند دەم کالفەن ئاب.[16] ستاتتدەسسەن فüهرەن ئەئنگە ژەسدەن وئە ئاندەرە وسسەنسجهافتلەر دئە بەزەئجهنونگ ئائوف داس ئالترانسجهە وۆرت یازاتا فüر „گöتتلجهەس وەسەن“ زورüجک ئوند ستەللەن سۆ زوگلەئجه ئەئنە ڤەربندونگ مت دەم ئالترانسجهەن گۆتت ئاهورا مازدا هەر، واس سئە دەم نامەن ناجه زو „گۆتتەسانبەتەرن“ ماجهت.[2][17] دەر رەلگئۆنسگەلەهرتە ئاسجه-سجهاهراستāنī (1076–1153) فüهرتە دەن نامەن دەر ژەسدەن ئائوف دەن جهاردسجهتسجهەن گەئستلجهەن یازد بن ئونائسا زورüجک، دەسسەن ئانهäنگەر سئە گەوەسەن سەئئەن.[18] ئەئنە ئاندەرە ئابلەئتونگ دەر وۆرتهەرکونفت نوتزت دەن بەزوگ زو ئەز دā („مجه ئەرسجهاففەن“). ژەسدەن ڤەروەئسەن ئائوجه ئائوف دئە وەندونگەن خوەدێ ئەز دام („گۆتت هات مجه ئەرسجهاففەن“) ئوند ئەم ملەتێ ئەزدائین („ور سند دئە ئەزدای ناتئۆن“).[19]

ئانزاهل ئوند حائوپتسئەدلونگسگەبئەتە

شابلۆن:حائوپتارتکەل ژەسدەن فەئئەرن داس ژەسدسجهە نەئوژاهرسفەست ئم سندسجهار-گەبرگە. ئم حنتەرگروند ئست دەر ژەسدسجهە تەمپەل قوبا پرە ئەورا (تەمپەل ڤۆم پر دەر وۆلکەن) زو سەهەن. (16. ئاپرل 2014) ژەسدەن ئم دسجهابال سندسجهار دەر ژەسدسجهە فرئەدهۆف حەسەن بەگێ ئم سüدۆستەن دەر تüرکەئ. دئە ئورسپرüنگلجهەن سئەدلونگسگەبئەتە دەر ژەسدەن لئەگەن ئن نۆردمەسۆپۆتامئەن ئوند وەردەن ئائوجه ئالس ئەزدجهان (لاند دەر ژەسدەن) بەزەئجهنەت. ئەس گبت کەئنە ئۆففزئەللە زäهلونگ دەر ژەسدەن. ئهرە زاهل ورد ئائوف وەلتوەئت üبەر ئەئنە مللئۆن گەسجهäتزت.[4][5] دەن حائوپتانتەئل ستەللەن دئە ئم ئراک لەبەندەن ژەسدەن مت ئەئنەر هالبەن مللئۆن ئانگەهöرگەن.[20] ئن دەئوتسجهلاند لەبەن ئەتوا 200.000[10][11]، ئم رەستلجهەن ئەئورۆپا کۆممەن نۆجه ئەتوا 65.000 هنزو. ئن دەن ئوسا ئوند کانادا لەبەن ئەئنگە تائوسەند ژەسدەن، مەئست ئائوس دەم ئراک. ئن ئارمەنئەن لەبەن üبەر 35.000.[21] ئن گەئۆرگئەن ئوند ئن روسسلاند لەبەن ئەبەنفاللس ژەسدەن. ئن سیرئەن لەبەن ئەئنگە تائوسەند ژەسدەن. لائوت ئەئنەم بەرجهت دەس بوندەسامتەس فüر مگراتئۆن ئوند فلüجهتلنگە لەبەن ئن دەر تüرکەئ üبەر 2000 ژەسدەن، üبەروئەگەند ئن سüدۆستاناتۆلئەن.[22] دئە بوندەسرەگئەرونگ دەر ڤەرەئنگتەن ستائاتەن سجهäتزتە دئە ئانزاهل دەر ژەسدەن ئن دەر تüرکەئ ئم ژاهر 2019 ئائوف وەنگەر ئالس 1000.[23] ئن دەن 1980ەر ژاهرەن لەبتەن جا. 60.000 ژەسدەن ئن دەر تüرکەئ.[24] ژەسدەن سند هەئوتە ئالسۆ ئونتەر دەر مەهرهەئتلجه موسلمسجهەن بەڤöلکەرونگ دەس ناهەن ئۆستەنس ئەئنە رەلگöسە مندەرهەئت.

موتتەرسپراجهە دەر مەئستەن ژەسدەن ئست دئە نۆردوەسترانسجهە سپراجهە کورماندسجه. نور ئن دەن ژەسدسجهەن دöرفەرن باʿšئقا ئوند باḥزāنē ئن دەن ئومسترتتەنەن گەبئەتەن دەس نۆردراکس ورد ئارابسجه گەسپرۆجهەن.[2]

دئە گرößتە زاهل دەر ژەسدەن لەبت ئم نۆردراک. دئە ژەسدەن ڤەرتەئلەن سجه هئەر ئم وەسەنتلجهەن ئائوف زوەئ گەبئەتە. داس ئەئنە ئست دئە سجهائجهāن-رەگئۆن نۆردöستلجه دەر ستادت مۆسسول. حئەر بەفندەن سجه لالسجه، داس رەلگöسە زەنتروم دەر ژەسدەن، دەر ئۆرت باʿئادهرā، ئن دەم دەر مīر ڤۆن سجهائجهāن، داس وەلتلجهە ئوند گەئستلجهە ئۆبەرهائوپت دەر ژەسدەن، رەسدئەرت، سۆوئە دئە بەئدەن دöرفەر باʿšئقا ئوند باهزāنē، دئە ئالس دئە گەلەهرتەنزەنترەن دەر ژەسدەن گەلتەن. داس زوەئتە حائوپتسئەدلونگسگەبئەت دەر ژەسدەن ئست دەر حöهەنزوگ دسجهابال سندسجهار وەستلجه ڤۆن مۆسسول ئان دەر گرەنزە زو سیرئەن،[25] ئابەر ئائوجه ئن دەر ستادت سەلبست لەبەن ڤئەلە ژەسدەن. دئە بائاته-پارتەئ ئونتەر ساددام حوسسەئن ئەرکلäرتە وäهرەند ئهرەر ئارابسئەرونگسکامپاگنە ئن دەن 1970ەر ئوند 1980ەر ژاهرەن دئە ژەسدەن ئم نۆردراک زو ئارابەرن.[26]

وەگەن دەس ڤۆرمارسجهس دەر دسجههادستسجهەن ئس-ئارمەئە (ئسلامسجهەر ستائات ئن ئراک ئوند سیرئەن) ئم ژول ئوند ئائوگوست 2014 سند ڤئەلە ژەسدەن ئائوس مۆسسول ئوند ئومگەبونگ ئن داس کوردسجهە گەبئەت ئوم دئە ستادت ئەربل سۆوئە ئن داس سندسجهار-گەبرگە گەفلۆهەن.[27]

زäهلونگەن ئوند سجهäتزونگەن ڤۆن تüرکسجهەر، برتسجهەر ئوند ئراکسجهەر سەئتە ئائوس دەن 1920ەر ژاهرەن ئەرگابەن ئەئنەن ژەسدسجهەن ئانتەئل ڤۆن 4 بس 7 پرۆزەنت ئان دەن ئراکسجهەن کوردەن، واس هەئوتە بەئ گلەئجه بلەئبەندەم ئانتەئل 160.000 بس 350.000 پەرسۆنەن ئەنتسپرäجهە. مانجهە ماخمالسجهäتزونگەن گەهەن هەئوتە ڤۆن بس زو 550.000 ژەسدسجهەن گلäئوبگەن ئائوس. دئە ژەسدەن ماجهەن سجهäتزونگسوەئسە 1 پرۆزەنت دەر ئراکسجهەن بەڤöلکەرونگ ئائوس. سەئت 1991 ئست دئە ژەسدسجهە گەمەئنسجهافت ئم ئراک زوەئگەتەئلت. 90 پرۆزەنت دەر ئراکسجهەن ژەسدەن لەبەن ئن ئراکسجه ڤەروالتەتەم ئوند نور ئەتوا 10 پرۆزەنت ئن کوردسجه ڤەروالتەتەم گەبئەت.

ئن نۆردسیرئەن لەبەن ژەسدەن ڤۆروئەگەند ئن ئافرن ئوند ئن نۆردۆست-سیرئەن ڤۆروئەگەند ئن ئوند ئوم دئە ستادت قامسجهل ئوند ئم گۆئوڤەرنەمەنت ئال-حاساکا. ئاللەردنگس گنگ ئهرە زاهل بەترäجهتلجه زورüجک. ئەئنە سجهäتزونگ گبت 12.256 فüر داس ژاهر 1990 ئان، فüر ئەندە 2008 نور نۆجه 3.357. ناجه ئاندەرەن سجهäتزونگەن لئەگت ئهرە زاهل زوسجهەن 35.000 ئوند 50.000. دورجه ئائوسواندەرونگ ناجه ئەئورۆپا گەهت سئە زورüجک.[28]

ئن دەن 1830ەر ژاهرەن کامەن ناجه دەم ئەندە دەس روسسسجه-تüرکسجهەن کرئەگەس 1828/29 دئە ئەرستەن ژەسدەن ئائوس ئاناتۆلئەن ئن داس زوم روسسسجهەن کائسەررەئجه گەهöرەندە ئۆستارمەنئەن. 1855 ووردەن ئەتوا 340 ژەسدەن ئم دسترکت سارداراباد (ئەتوا دئە هەئوتگە ئارماور) گەزäهلت. مەهرەرە تائوسەند ئاناتۆلسجهە ژەسدەن ووردەن ئەندە دەس 19. ژاهرهوندەرتس ئونتەر ئاندەرەم ئن دەر پرۆڤنز سجهراک ئانگەسئەدەلت. 1912 لەبتەن üبەر 17.000 ژەسدەن ئم گەبئەت دەس هەئوتگەن ئارمەنئەن. بەئ دەر ڤۆلکسزäهلونگ 2001 لاگ ئهرە زاهل بەئ 40.000.[29] سئە ستەللتەن 2022 مت ئەئنەم ئانتەئل ڤۆن 1،1 پرۆزەنت ئان دەر گەسامتبەڤöلکەرونگ دئە گرößتە مندەرهەئت دەس لاندەس.[30] ئهر کولتورەللەس زەنتروم ئن دەر پرۆڤنز ئاراگازۆتن وار ئن دەر سۆوژەتسجهەن زەئت داس دۆرف ئالاگیاز.[31]

فرüهە گەسجهجهتە

Üبەر دئە ئەنتستەهونگ دەر ژەسدسجهەن گەمەئنسجهافت گبت ئەس ئونتەرسجهئەدلجهە تهەئۆرئەن: دەر ئارابسجهە ئائوتۆر ئاهماد تائمور سئەهت ئەئن ئائوفکۆممەن دەر ژەسدسجهەن گەمەئنسجهافت نجهت ڤۆر دەم 12. ژاهرهوندەرت (6. ژاهرهوندەرت ئاح). دەر ژەسدسجهە ئائوتۆر داروس حاسسۆ ڤەرترتت دئە پۆستئۆن، داسس سجه داس ژەسدەنتوم ئائوس دەم زۆرۆئاسترسموس ئەنتوجکەلتە. ئەئنە ئائوتۆرەنگروپپە ئائوس دەم ناهەن ئۆستەن ستەللت داس ژەسدەنتوم ئالس سەهر ئالتە رەلگئۆن دەر کوردەن دار، دئە ئائوف ئرانسجهە میتهۆلۆگئە، ئم سپەزئەللەن ئائوف دەن متهراسکولت زورüجکزوفüهرەن سەئ.[32]

زوم ئەرستەن مال سجهرفتلجه ئەروäهنت وەردەن دئە ژەسدەن ئم 12. ژاهرهوندەرت. ئالس بەگنن ئهرەر رەلگöسەن ئەنتوجکلونگ گلت دئە ئانکونفت ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئبن موسāفر ئن دەن کوردسجهەن بەرگەن ئام ئانفانگ ژەنەس ژاهرهوندەرتس. ئاللەردنگس گاب ئەس سجهۆن ڤۆر ئهم ئم کوردەنگەبئەت ئەئنە بەوەگونگ، دئە ئالس یازīدīیا بەکاننت وار ئوند ڤۆن دەر زەئتگەنöسسسجهە ئارابسجهە قوئەللەن بەرجهتەن، داسس سئە مت دەم ئوماییادەن یازد ئ. سیمپاتهسئەرتە. ئائوßئەردەم گەهت ئائوس دەن زەئتگەنöسسسجهەن قوئەللەن هەرڤۆر، داسس بەئ دەن کوردەن رەلگöسە ڤۆرستەللونگەن ئرانسجهەن ئورسپرونگس ڤەربرەئتەت وارەن.[33] ʿئادī سەلبست بەگرüندەتە، ناجهدەم ئەر سجه ئم تال ڤۆن لالسجه نئەدەرگەلاسسەن هاتتە، ئەئنەن سوف-ئۆردەن، دئە سۆگەناننتە ʿئاداوīیا، دئە سجه üبەر دەن گانزەن ناهەن ئۆستەن، ئنسبەسۆندەرە ناجه سیرئەن ئوند Äگیپتەن ڤەربرەئتەتە.

وäهرەند دئە ʿئاداوīیا ئن سیرئەن ئوند Äگیپتەن ئائوف دەم بۆدەن دەس ئسلامس بلئەب، ناهم دەر ئۆردەن بەئ دەن کوردەن ئەئنە سۆندەرەنتوجکلونگ. ئونتەر سجهەئجه ئال-حاسان ئبن ʿئادī، ئەئنەم ناجهفۆلگەر ئوند فەرنەن ڤەرواندتەن ڤۆن سجهەئجه ʿئادī، دەر ئم فرüهەن 13. ژاهرهوندەرت لەبتە، ووردە دەر ئۆردەنسگرüندەر ئممەر ستäرکەر ڤەرەهرت. دەر ئەئنفلوسس دەر بەئ دەن کوردەن ڤەربرەئتەتەن ئرانسجهەن ڤۆرستەللونگەن ئائوف دەن ئۆردەن ناهم زو، سۆ داسس ئائوس ئهم ئەئنە ئەئگەنستäندگە رەلگئۆنسگەمەئنسجهافت ووردە.[34] ئوم داس ژاهر 1254 کام ئەس زو ئەئنەم کۆنفلکت زوسجهەن سجهەئجه حاسان (1195–1246) ئوند دەم ستاتتهالتەر ڤۆن مۆسسول، بادر ئال-دن لوʾلوʾ. ئم سندسجهار-گەبئەت ڤەرساممەلتەن سجه ژەسدسجهە کرئەگەر. ناجه دەر نئەدەرلاگە دەر ژەسدەن ناهمەن بادر ئال-دنس مäننەر سجهەئجه حاسان فەست ئوند هäنگتەن ئهن ئن مۆسسول ئام تۆر ئائوف. دەس وەئتەرەن ووردە لالسجه ئانگەگرففەن. حاسانس سۆهن سجهەرفەدن ساندتە دەن ژەسدەن ئن لالسجه ئەئنە بۆتسجهافت، دئە زو زوساممەنهالت، ڤەرتەئدگونگ ئوند بەواهرونگ دەر ژەسدسجهەن رەلگئۆن ئائوفرئەف. ئەر ووردە بەئ دەم ئەرنەئوتەن کامپف گەتöتەت. سەئنە بۆتسجهافت ووردە زور رەلگöسەن حیمنە دەر ژەسدەن.

گلائوبەنسلەهرەن

مüندلجهە ئوند سجهرفتلجهە Üبەرلئەفەرونگ

داس ژەسدەنتوم بەروفت سجه ئائوف کەئنە هەئلگەن سجهرفتەن. دەر گلائوبە ورد üبەروئەگەند دورجه حیمنەن (قەولێن، سگ. قەول) ئوند برäئوجهە وەئتەرگەگەبەن. دئە ڤەرمتتلونگ رەلگöسەر ترادتئۆنەن ئوند گلائوبەنسڤۆرستەللونگەن بەروهتە بس ئنس 20. ژاهرهوندەرت ئائوسسجهلئەßلجه ئائوف مüندلجهەر Üبەرلئەفەرونگ. ئەس گبت زوەئ تەختە، دئە دەم ئانسجهەئن ناجه هەئلگە تەختە دەر ژەسدەن وئەدەرگەبەن، داس „بوجه دەر ئۆففەنبارونگ“، داس کتێبا جلوە، ئوند داس „سجهوارزە بوجه“، داس مسهەفا رەش. دئە بüجهەر ووردەن 1911 ئوند 1913 ڤەرöففەنتلجهت،[35] وۆبەئ وۆهل نجهت ئاللە گلائوبەنسڤۆرستەللونگەن دەر ژەسدەن ڤۆللستäندگ ئائوتهەنتسجه وئەدەرگەگەبەن سند. سئە گەلتەن ئن دەر ئرانستک ئالس ئائوفزەئجهنونگەن دورجه نجهتژەسدەن، ئەنتهالتەن ئابەر ئائوتهەنتسجهەس ماتەرئال، داس ئونتەر ژەسدەن ئائوجه سجهۆن ڤۆرهەر بەکاننت وار.

ڤۆن مüندلجهەن Üبەرلئەفەرونگەن ئەخستئەرەن üبلجهەروەئسە مەهرەرە ڤەرسئۆنەن گلەئجهزەئتگ. دئەس ماجهت ئەس سجهوئەرگ، دئە مüندلجهە ترادتئۆن ئن ئەئنەن ڤۆن ئاللەن گروپپەن ئاکزەپتئەرتەن سجهرفتلجهەن گلائوبەنسکانۆن زو üبەرتراگەن. دورجه دئە ڤەربەسسەرتە سجهولبلدونگ ئن دەر رەگئۆن ئست دئە زاهل دەر دۆرتگەن ئانالپهابەتەن ستارک زورüجکگەگانگەن. دەسهالب ئوند وەئل دئە ڤئەلەن ئن وەستلجهەن لäندەرن لەبەندەن ژەسدەن ڤۆن دەن ڤۆرستەللونگەن ئهرەر ئومگەبونگ بەئەئنفلوسست سند، بەستەهت داس ڤەربرەئتەتە ڤەرلانگەن، ئائوجه ئەئنەر „بوجهرەلگئۆن“ ئانزوگەهöرەن. ئەرستمالس ئەرهئەلتەن ئن دەن 1970ەر ژاهرەن زوەئ ژەسدسجهە ئونڤەرستäتسابسۆلڤەنتەن دئە ئەرلائوبنس ڤۆن رەلگöسەن فüهرەرن، گلائوبەنسنهالتە نئەدەرزوسجهرەئبەن. مەهرەرە ڤەرöففەنتلجهونگەن ڤۆن ژەسدەن üبەر ئهرە هەئلگەن دجهتونگەن ئوند ڤۆلکسەرزäهلونگەن فۆلگتەن ئوند وەردەن سەئتدەم ئن زەئتسجهرفتەن وەئت ڤەربرەئتەت. دانەبەن ورد ڤەرسوجهت، دەن ڤەرمەئنتلجهەن ماکەل ئەئنەر فەهلەندەن سجهرفتترادتئۆن دورجه دئە بەروفونگ ئائوف ئانگەبلجه ڤەرسجهووندەنە ئوند وئەدەر ئائوفگەتائوجهتە ئالتە هەئلگە بüجهەر، ئەتوا ئن فۆرم دەس ئالتپەرسسجهەن ئاڤەستا زو بەهەبەن.[36] حلم ئابباس ڤەرöففەنتلجهتە ئەئنگە دەر بسهەر نور مüندلجه üبەرلئەفەرتەن ئالتکوردسجهەن لەگەندەن ئم ژاهرە 2003 ئونتەر دەم تتەل داس ئونگەسجهرئەبەنە بوجه دەر کوردەن.[37] داس بوجه بەسجهرەئبت دئە سجهöپفونگسگەسجهجهتە ئائوس ژەسدسجهەر سجهت ئوند دئە میتهسجهە واندەرونگ دەس کوردسجهەن ڤۆلکەس ڤۆم ئۆستەن ئن دەن وەستەن ئن داس هەئوتگە کوردستان.

کۆسمۆگۆنئە

دئە رەلگئۆن دەر ژەسدەن ئست مۆنۆتهەئستسجه: دەر ئاللمäجهتگە گۆتت ئەرسجهوف دئە وەلت ئائوس ئەئنەر پەرلە. ناجه ئەئنگەر زەئت فۆرمتەن سئەبەن هەئلگە ئەنگەل ئائوس دئەسەر پەرلە دئە وەلت مت ئاللەن حممەلسکöرپەرن.

شابلۆن:زتات

دئە Äهنلجهکەئت دەر کۆسمۆگۆنسجهەن ڤۆرستەللونگەن دەر ژەسدەن مت دەم زۆرۆئاسترسموس فüهرت بەئ مانجهەن زور ئانناهمە، داسس هئەر ئەئنە ئورسپرüنگلجهە ڤەرواندتسجهافت بەستەهت. ئاندەرە ئارگومەنتئەرەن، داسس ڤۆن دەن ژەسدەن ئەئنە ئم وەستران ڤەربرەئتەتە میتهۆلۆگئە ئنتەگرئەرت ووردە، دئە ئم زۆرۆئاسترسموس نور ئام راندە ئەرسجهەئنت.[38]

دئە ئەرسجهاففونگ دەر ئەرستەن ژەسدەن ورد ئم وەئتهن بەکاننتەن میتهۆس دەس سهاهد بن دسجهارر گەسجهلدەرت. دەمناجه بەگاننەن ئادام ئوند ئەڤا، ناجهدەم سئە ئەئنگە کندەر گەزەئوگت هاتتەن، ئەئنەن سترەئت دارüبەر، وەر ڤۆن بەئدەن دەر ئەئگەنتلجهە ئەرسجهاففەر دئەسەر کندەر سەئ: ئەڤا، وەئل سئە دئە سäئوگلنگە گەبۆرەن هاتتە، ئۆدەر ئادام، دەر بەهائوپتەتە، ئەر هابە دئە لەبەنسکرافت هنزوگەگەبەن. دەن بەوەئس سۆللتە ئەئن ئەخپەرمەنت ئەربرنگەن. ئن زوەئ تۆنتöپفە گاب ژەدەر ئەتواس ڤۆم ئەئگەنەن „سامەن“ (ئالس سپەئجهەل، بلوت ئائوس دەر سترن ئۆدەر سجهوەئß ئنتەرپرەتئەرت). ئالس سئە ناجه نەئون مۆناتەن دئە دەجکەل ئابناهمەن، فاندەن سئە ئەڤاس تۆپف ڤۆللەر وüرمەر ئوند مادەن، وäهرەند ئائوس ئادامس تۆپف ئەئن سجهöنەر ژونگە هەرڤۆرکام، دەن سئە سجهاهد بن دسجهارر („زەئوگە، سۆهن دەس تۆنتۆپفەس“) ناننتەن. لائوت ئەئنەر ئەرزäهلوەئسە وار ئەڤا سۆ ڤەرäرگەرت، داسس سئە ڤەرسوجهتە، دەن تۆپف زو زەرسجهلاگەن، ئابەر – ڤۆن ئادام ئائوفگەهالتەن – نور ئەئن بەئن دەس ژونگەن تراف، داس دادورجه گەلäهمت ووردە. دەر سۆ ئونگەوöهنلجه گەبۆرەنە سجهاهد بەن دسجهار زەئوگتە ناجه ئەئنەر ڤەرسئۆن کندەر مت ئەئنەر حور (ژونگفرائو ئم پارادئەس)، ناجه ئەئنەر ئاندەرەن ڤەرسئۆن مت سەئنەر سجهوەستەر، دئە مت ئهم زوساممەن ئم تۆپف گەوەسەن وار. ژەدەنفاللس ووردە ئەر زوم ئوراهن دەر ژەسدەن، وäهرەند دئە üبرگەن مەنسجهەن ناجهکۆممەن دەر کندەر ئادامس ئوند ئەڤاس سند. ئائوس دەم میتهۆس لەئتەن دئە ژەسدەن دەن ئەخکلوسڤەن ئانسپروجه ئاب، ئەئن ئەئنزگارتگەس ڤۆلک زو سەئن ئوند دئە ئەئنزگ واهرە رەلگئۆن زو بەستزەن.[39] گەسەللسجهافتلجه بەدەئوتەند ئست دئەسەر میتهۆس، وەئل ئەر داس ڤۆن دەن ژەسدەن سترکت زو پراکتزئەرەندە گەبۆت دەر ئەندۆگامئە بەگرüندەت.[40]

مەلەک تائوس

ژەسدسجهەس گرäبەرفەلد ئائوف دەم ستادتفرئەدهۆف حاننۆڤەر-لاهە مت ئەئنەم مەلەک تائوس („گۆتتەس ئەنگەل“) ئم سجهائوکاستەن ئائوف دەم گراب شابلۆن:حائوپتارتکەل

ئەئنە زەنترالە بەدەئوتونگ ئن دەن ژەسدسجهەن گلائوبەنسڤۆرستەللونگەن هات مەلەک تائوس (تائوسی مەلەک)، „گۆتتەس ئەنگەل“، دەن گۆتت مت سەجهس وەئتەرەن ئەنگەلن ئائوس سەئنەم لجهت سجهوف ئوند دەسسەن سیمبۆل ئەئن بلائوئەر پفائو ئست. ناجه دەر ژەسدسجهەن میتهۆلۆگئە هات ئەر ئن بەسۆندەرەر وەئسە دەر ئاللمäجهتگکەئت گۆتتەس گەهولدگت ئوند ووردە دەسهالب ڤۆن گۆتت زوم ئۆبەرهائوپت دەر سئەبەن ئەنگەل ئەرکۆرەن. زوار وۆللتە ئەر سجه دەم میتهۆس ناجه سەلبست ئەئنمال زوم گۆتت ئەرهەبەن ئوند فئەل دەسوەگەن ئن ئونگنادە، دۆجه ئەر بەرەئوتە سەئنە ڤەرمەسسەنهەئت ئوند بüßتە دافüر ئن دەر حöللە.[41] سەئنە سجهولد ووردە ئهم سجهلئەßلجه ڤەرگەبەن. سەئتهەر دئەنت ئەر گۆتت ئالس ستەللڤەرترەتەر ئن دەر وەلت سۆوئە ئالس متتلەر ئوند ئانسپرەجهپارتنەر دەر گلäئوبگەن. ناجه دەر سجهöپفونگسگەسجهجهتە دەر ژەسدەن ئست مەلەک تائوس ئان دەر گەسامتەن سجهöپفونگ، ئان دەم گöتتلجهەن پلان ئاکتڤ بەتەئلگت.

مەلەک تائوس ووردە، ڤۆر ئاللەم سەئتەنس دەس ئسلام، مت ساتان (ئارابسجه سجهائتان) ئدەنتفزئەرت ئوند دئە ژەسدەن دارائوفهن ئالس تەئوفەلسانبەتەر دففامئەرت ئوند ڤەرفۆلگت. تاتسäجهلجه سپرەجهەن ژەسدەن ئابەر داس وۆرت سجهائتان نجهت ئائوس[42] ئوند لەهنەن ئەس ئائوجه ئانسۆنستەن ئاب، گۆتت ئەئنە پەرسۆنفزئەرونگ دەس „بöسەن“ ئۆدەر ئەئنەن ودەرساجهەر گەگەنüبەرزوستەللەن، وەئل دئەس زوەئفەل ئان دەر ئاللماجهت گۆتتەس بەدەئوتەن وüردە.[43] دامت گەهت ئائوجه دئە ڤۆرستەللونگ ئەئنهەر، داسس دەر مەنسجه ئن ئەرستەر لنئە سەلبست فüر سەئنە تاتەن ڤەرانتوۆرتلجه ئست. ئائوس ژەسدسجهەر سجهت هات گۆتت دەم مەنسجهەن دئە مöگلجهکەئت گەگەبەن، سەئنە سننەسۆرگانە زو گەبرائوجهەن. ئەر هات ئهم ئائوßئەردەم دەن ڤەرستاند گەگەبەن ئوند دامت دئە مöگلجهکەئت، فüر سجه دەن رجهتگەن وەگ زو فندەن.[44]

سجهەئجه ʿئادī

داس گراب ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئم لالسجه-تال ئم ئراک شابلۆن:حائوپتارتکەل

ئەئنە زوەئتە وجهتگە گەستالت فüر دئە ژەسدەن ئست دەر ئالس رەفۆرمەر گەلتەندە سجهەئجه ʿئادī ئبن موسāفر (ئوم 1073–1163). فüر دئە ژەسدەن ئست ئەر ئەئنە مەنسجهوەردونگ (ئنکارناتئۆن) دەس ئەنگەلس مەلەک تائوس، دەر کام، ئوم داس ژەسدەنتوم ئن ئەئنەر سجهوئەرگەن زەئت نەئو زو بەلەبەن. ئان سەئنەم گراب ئم لالسجه-تال ئم نۆردراک فندەت ژەدەس ژاهر ئم حەربست داس فەست دەر ڤەرسامملونگ (ژاسهنە ژمائیە) ستاتت. ژەسدەن ئاللەر گەمەئندەن ئائوس دەن سئەدلونگس- ئوند لەبەنسگەبئەتەن کۆممەن زو دئەسەم فەست زوساممەن، ئوم ئهرە گەمەئنسجهافت ئوند ئهرە ڤەربوندەنهەئت زو بەکرäفتگەن.

دئە „سئەبەن میستەرئەن“

ئالس گۆتت ئام ئانفانگ دئە وەلت ئەرسجهوف، لەگتە ئەر ئهر وۆهلەرگەهەن ئن دئە حäندە ڤۆن سئەبەن ئەنگەلن، ئائوجه ئالس سئەبەن میستەرئەن (حەفت سرر) بەزەئجهنەت. دەر حائوپتەنگەل ئونتەر ئهنەن وار مەلەک تائوس، وäهرەند ئاللە سئەبەن ئەنگەل ئائوس گۆتتەس ئەماناتئۆن ستاممەن. سئە کöننەن رەگەلمäßئگ ئن ئەئنەم مەنسجهەن رەئنکارنئەرەن. دئەسە فۆرم ورد کۆئاساسا گەناننت.[45][46] دەسهالب گەلتەن سئە ئائوجه „ئالس ستاتتهالتەر گۆتتەس ئائوف ئەردەن“.[47]

ئن دەر گەسجهجهتە سۆلل ئەس سئەبەن رەئنکارناتئۆنەن ئن فۆرم ڤۆن سجهەئجهس گەگەبەن هابەن:[48] ئالس سجهەئجه ئادī ڤۆن سیرئەن ناجه لالسجه ئم ئراک ئومسئەدەلتە، سۆلل ئەر دۆرت ڤئەر هەئلگە مäننەر ڤۆرگەفوندەن هابەن. دئەسە وارەن سجهەئجه سجهەمس ئەد-دīن، سجهەئجه فاجهر ئەد-دīن، سجهەئجه سادسجهāدīن ئوند سجهەئجه نāسر ئەد-دīن. سئە ئاللە وارەن سöهنە ئەئنەس ماننەس نامەنس Ēزدīنا مīر. ئهنەن سجهلۆسس سجه سپäتەر نۆجه ئەئنە فüنفتە پەرسۆن ئان، سجهەئجه حاسان، دەر ناجه ڤەربرەئتەتەم گلائوبەن دەر ژەسدەن مت ئال-حاسان ئال-باسرī ئدەنتفزئەرت ورد، دەر ئم 7./8. ژاهرهوندەرت لەبتە. زوساممەن مت سجهەئجه ʿئادī ئوند مەلەک تائوس بلدەن دئەسە فüنف پەرسۆنەن دئە سئەبەن میستەرئەن (حەفت سرر) دەر ژەسدەن.[49] سجهەمس ئەد-دīن سۆلل دەر وەسر ڤۆن سجهەئجه ʿئادī گەوەسەن سەئن ئوند نەئون کندەر گەهابت هابەن.[50]

دئە سجهوارزە سجهلانگە

داس سیمبۆل دەر سجهوارزەن سجهلانگە ئام ئەئنگانگ دەس سجهرەئنس ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئبن موسāفر

دئە سجهوارزە سجهلانگە هات ئەئنە وجهتگە پۆستئۆن ئم ژەسدسجهەن گلائوبەن ئوند ورد نەبەن ئاندەرەن تئەردارستەللونگەن (زوم بەئسپئەل دەم ئەنگەل مەلەک تائوس ئالس پفائو) ئالس هەئلگە کرەئاتور ڤەرەهرت. داس تöتەن ئەئنەر سجهوارزەن سجهلانگە گلت ئم ژەسدەنتوم ئالس سüندە. دارستەللونگەن ڤۆن سجهلانگەن لاسسەن سجه ئان دەن مائوئەرن ژەسدسجهەر سجهرەئنە فندەن، وئە زوم بەئسپئەل ئام سجهرەئن ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئبن موسāفر. فüر گەوöهنلجه سند ژەنە سجهلانگەندارستەللونگەن سجهوارز ئوند وەردەن ڤۆن گلäئوبگەن ژەسدەن ڤۆر دەم ئەئنترتت ئن داس گەبäئودە گەکüسست. سئە دئەنەن دەم سجهوتز دەس حائوسەس. ئم ژەسدسجهەن سجهوارزەن بوجه، وەلجهەس ئەئنەس ڤۆن زوەئ وەرکەن ئست، دئە ئم ستلە ئەئنەس هەئلگەن بوجهس ڤەرفاسست ووردەن، فندەت سجه ئەئنە ئەرزäهلونگ üبەر دئە ئارجهە نۆئاه، ئن دەر سجه ئەئنە سجهلانگە ئوم دئە ئارجهە وندەت ئوند سئە سۆ ڤۆر دەم درۆهەندەن ئونتەرگەهەن بەواهرت:[51]

ئاس تهە واتەر رۆسە ئاند تهە سهپ فلۆئاتەد، ئت جامە ئابۆڤە مۆئونت سنژار، وهەرە ئت ران ئاگرۆئوند ئاند واس پئەرجەد بی ئا رۆجک. تهە سەرپەنت توستەد ئتسەلف لکە ئا جاکە ئاند ستۆپپەد تهە هۆلە. تهەن تهە سهپ مۆڤەد ئۆن ئاند رەستەد ئۆن مۆئونت ژودئە.[52]

ئم کاستەنäهنلجهەن سیستەم دەر ژەسدەن گبت ئەس دئە کاستە دەر سهەئکه-مەند. ئانگەهöرگە دەر سهەئکه-مەند هابەن ئەئنە بەسۆندەرە بەزئەهونگ زو سجهلانگەن ئوند سند ئن ئهرەر رەلگöسەن پۆستئۆن ئالس ناتورهەئلەر ڤۆر ئاللەم ئم ئومگانگ مت سجهلانگەنبسسەن گەسجهولت. ئانگەبلجه کöننەن سئە مت حلفە ڤۆن سپەئجهەل ئوند گەبەت ووندەن ڤۆن سجهلانگەنبسسەن هەئلەن.[53]

دئە رەلگöس-سۆزئالە ئۆرگانساتئۆن

دئە ترادتئۆنەللە رەلگöسە ئۆرگانساتئۆنسستروکتور دەر ژەسدسجهەن گەمەئنسجهافت ئست ئن ئەئنەم دۆکومەنت فەستگەهالتەن، داس دئە حäئوپتەر دەر ژەسدسجهەن رەلگöسەن کلاسسەن 1931 دەن برتسجهەن ئوند ئراکسجهەن ئائوتۆرتäتەن پرäسەنتئەرتەن. ئن دئەسەم تەخت، دەر ئالس داس سهایکهان مەمۆرئال[54] بەکاننت ئست، ورد دئە ڤەرتەئلونگ دەر ڤۆن دەن ژەسدسجهەن گلäئوبگەن گەزاهلتەن ئالمۆسەن ئونتەر دەم ژەسدسجهەن کلەروس بەهاندەلت.[55]

درەئ کاستەن

گروندلەگەند فüر دئە رەلگöس-سۆزئالە ئۆرگانساتئۆن دەر ژەسدەن ئست دئە گلئەدەرونگ ئهرەر گەسەللسجهافت ئن درەئ رەلگöسە ئەربکلاسسەن ئۆدەر کاستەن: دئە سجهەئجهە، دئە پīرە (پەرسسجه „دەر Äلتەرە“ ئۆدەر „دەر ئالتە، وەئسە مانن“) ئوند دئە مورīدūن (لائئەن). دئە سجهەئجهە سند ئهرەرسەئتس ئن درەئ ئونتەرگروپپەن ئائوفگەتەئلت، دئە سجهامسāنīس (ناجهکۆممەن ڤۆن Ēزدīنا مīر)، دئە Āدانīس (ناجهکۆممەن ڤۆن سجهەئجه ئادī) ئوند دئە قاتانīس (ناجهکۆممەن دەر برüدەر ڤۆن سجهەئجه حەسەن).[49]

دئە سجهەئجهە ئوند پīرە سند رەلگöسە فüهرونگسکرäفتە (گەئستلجهە) ئوند مüسسەن دئە ژەسدسجهە رەلگئۆن ئونتەر دەن گلäئوبگەن ئائوفرەجهتەرهالتەن ئوند زەرەمۆنئەن دورجهفüهرەن، ڤۆر ئاللەم بەئ فەستەن، دەر ژەسدسجهەن تائوفە ڤۆن نەئوگەبۆرەنەن ئوند بەئ بەئەردگونگەن. ئهرە ئاللگەمەئنە ئائوفگابە ئست، گلäئوبگەن ئن دەر نۆت زو هەلفەن ئوند سترەئتگکەئتەن زوسجهەن ژەسدەن زو سجهلجهتەن. سجهەئجهە ئوند پīرە سند نەبەن دەم مīر („فüرست، پرنز“، ئۆبەرهائوپت دەر ژەسدەن) ئوند نەبەن دەن پرئەستەرننەن ئوند پرئەستەرن ڤۆن لالسجه دئە حüتەر دەر رەلگئۆن ئوند ئانسپرەجهپارتنەر فüر ژەدەن ژەسدسجهەن گلäئوبگەن. دئە سجهەئجهە هابەن ئن دەر گەمەئنسجهافت ئەئنە دارüبەر هنائوسگەهەندە ئادمنستراتڤە پفلجهت ئوند مüسسەن بەئ پۆلتسجه-سۆزئالەن ئائوفگابەن فüر دئە گەمەئنسجهافت تäتگ وەردەن. سئە سند ناجه ئائوßئەن ئوند ئننەن ڤەرترەتەر دەر گەمەئنسجهافت ئوند لöسەن پرۆبلەمە سۆوۆهل ئننەرهالب ئالس ئائوجه ئائوßئەرهالب دەر گەمەئنسجهافت.

دئە لائئەن (مورīدūن) بلدەن دئە درتتە ئوند گرößتە رەلگöسە کلاسسە. دئە ژەسدەن ئن دئەسەر کاستە تەئلەن سجه ئن ئەئنزەلنە ستäممە ئائوف، بەئ دەنەن دئە حەئرات ئونتەرەئناندەر کەئن پرۆبلەم دارستەللت. ئائوجه دئە ستäممە هابەن دئە ئاللگەمەئنە پفلجهت، زور ئەرهالتونگ دەر رەلگئۆن بەئزوتراگەن ئوند سجه گەگەنسەئتگ ئن دەر نۆت زو هەلفەن.

فüهرونگسäمتەر

داس رەلگöسە ئوند وەلتلجهە ئۆبەرهائوپت دەر گەسامتەن ژەسدسجهەن گەمەئنسجهافت ئست دەر مīر („فüرست“). ئن دەن دۆکومەنتەن ئائوس دەر برتسجهەن مانداتسزەئت ورد ئەر ئالس پرنجە ئۆف سهایکهان بەزەئجهنەت.[56] ئەر گلت ئالس دەر ستەللڤەرترەتەر ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئوند مەلەک تائوس ئوند موسس ئممەر ئائوس دەم کرەئس دەر قاتانī-سجهەئجهە کۆممەن.[57] سەئن ترادتئۆنەللەر ئامتسستز ئست داس دۆرف بائادرا.[58] داس ئامت دەس مīر ئست ئەربلجه ئوند ورد ڤۆم ڤاتەر ئائوف دەن سۆهن üبەرتراگەن، ئاب 1944 ئامتئەرتە مر تاهسن سائئەد بەگ (1933–2019). کرافت سەئنەر ئائوتۆرتäت سەتزت دەر مīر فۆلگەندە پەرسۆنەن ئن ئهرە Äمتەر ئەئن:

  • دەن بāبā سجهائجه („ڤاتەر سجهەئجه“)، دەر ئالس داس سپرتوئەللە ئۆبەرهائوپت دەر ژەسدەن ئوند „ڤاتەر دەر سجهەئجهە“ بەتراجهتەت ورد; ئەر موسس ئائوس دەر فاملئە ڤۆن سجهەئجه فاجهر ئاد-دīن ستاممەن ئوند هات ئەئنەن سپەزئەللەن ستز ئام حەئلگتوم ڤۆن لالسجه ئوند ورد ئائوجه ئەجهتیāرē مەرگەهē گەناننت („دەر ئالتە ڤۆم حەئلگتوم“).
  • دەن پەسجهمāم („ڤۆرستەهەر“)، دەر فüر ئەهەسجهلئەßئونگەن زوستäندگ ئست ئوند ئائوس دەم کرەئس دەر Āدانīس کۆممەن موسس.
  • دئە کۆجهەکس ئۆدەر کۆجەکس، فرەئوللگە دئەنەر ئام حەئلگتوم ڤۆن لالسجه، دئە ئونتەر دەر ئائوفسجهت دەس بāبā سجهائجه ستەهەن ئوند کەئنەر بەستممتەن کاستە ئانگەهöرەن مüسسەن. سئە نەهمەن ئام حەئلگتوم ڤەرسجهئەدەنە دئەنستە واهر (واسسەرسجهöپفەن، برەننهۆلزساممەلن)، سند ئابەر ئائوجه فüر ئهرە ڤسئۆنەن، واهرساگەرسجهەن فäهگکەئتەن ئوند ووندەر بەکاننت. Üبەر دئە بەدەئوتونگ ئهرەس نامەنس گبت ئەس ئونتەرسجهئەدلجهە ئانگابەن: وäهرەند په. کرەیەنبرۆئەک ئهن مت „دئە کلەئنەن“ (ڤۆن تüرک. کüچüک) üبەرسەتزت،[59] مەئنت ئ. کزلهان، داسس ئەر سجه ڤۆن دەن بەئدەن کوردسجهەن وöرتەرن گوه („ئۆهر“) ئوند جاک („سەهر گوت“) ئابلەئتەت. مان نەننە دئە کۆجەکس دەسهالب سۆ، وەئل سئە ستممەن ئائوس دەر ئونسجهتبارەن وەلت هöرتەن.[60]
  • دەن تسجهاوūسجه، دەن وäجهتەر دەس حەئلگتومس ڤۆن لالسجه; ئەر موسس زöلباتäر لەبەن.[61]

دئە ئائوتۆرتäت دەس مīر ئوند دەس بāبā سجهائجه ووردە ئن دەن لەتزتەن ژاهرەن سەهر ستارک ڤۆن دەم سۆگەناننتەن لالسجه-زەنتروم هەرائوسگەفۆردەرت، ئەئنەر ژەسدسجهەن پۆلتسجهەن ئوند کولتورەللەن ئۆرگانساتئۆن مت ستز ئن دۆهوک، دئە ڤۆن دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ کوردستانس ئونتەرستüتزت ورد. ئم ژاهرە 2004 ووردە ئەئن ئانسجهلاگ ئائوف دەن مīر ڤەرüبت، دەن ئەر ڤەرلەتزت üبەرلەبتە.[62] شابلۆن:سئەهە ئائوجه

ژەسدسجهە ستäممە

شابلۆن:حائوپتارتکەل بەئ دەن ژەسدەن ئەخستئەرەن ڤئەلە ئەئنزەلنە ستäممە، سئە هابەن دەن جهاراکتەر ڤۆن سپپەن ئوند سند ئەرگەبنسسە دەس زوساممەنهالتس ڤۆن ناجهفاهرەن بەستممتەر گرüندونگسڤäتەر ئوند دەس ئەنگەن زوساممەنگەهöرگکەئتسگەفüهلس ڤۆن ژەسدەن ئن بەستممتەن کوردسجهەن گەبئەتەن. دئە ئانگەهöرگەن دەر ستäممە سەهەن سجه ئن دەر پفلجهت، ئاندەرەن ستاممەسانگەهöرگەن زو هەلفەن. دئە حەئرات زوسجهەن ئانگەهöرگەن ئونتەرسجهئەدلجهەر ژەسدسجهەر ستäممە ئست ئەرلائوبت. ئەئن بەکاننتەر ستامم ئائوس دەم گۆئوڤەرنەمەنت داهوک ئست دەر ستامم قائد.[63]

دئە ژەسدسجهەن سئەدلونگسگەبئەتە وارەن ئوند سند رäئوملجه ڤۆنەئناندەر گەترەننت. ئائوس ئۆرگانساتۆرسجهەن گرüندەن هات سجهەئجه ʿئادī فەستگەلەگت، داسس سجه سۆوۆهل دئە ئانگەهöرگەن دەر پīرە ئالس ئائوجه دەر سجهەئجهە ئائوف دئە ژەسدسجهەن ستäممە ئن ئابهäنگگکەئت ڤۆن دەرەن گرößئە ئائوفتەئلەن سۆللەن. سۆ بەکام ژەدەر ستامم سەئنە ئەئگەنەن سجهەئجهە ئوند پīرە، ئوند ئن ژەدەم سئەدلونگسرائوم گبت ئەس فüر ژەدە گروپپە ژەسدسجهەر گلäئوبگەن ئەئنەس ستاممەس دئە زوستäندگەن پīرە ئوند سجهەئجهە. بەئ پرۆبلەمەن کöننەن سجه دئە گلäئوبگەن ژەدۆجه ئائوجه ئان پīرە ئوند سجهەئجهە وەندەن، دئە فüر ئاندەرە ستäممە زوستäندگ سند.

رەلگöسە پراکتکەن ئوند فەستە

شابلۆن:حائوپتارتکەل

Üبەرگانگسرتەن

دئە ژەسدسجهە گەمەئنسجهافت کەننت ئەئنە ئانزاهل ڤۆن Üبەرگانگسرتوئالەن، دئە ژەدە پەرسۆن دورجهلائوفەن موسس، ئوم ئالس ڤۆللوەرتگەس متگلئەد دەر ژەسدسجهەن گەمەئنسجهافت ئاکزەپتئەرت زو وەردەن. حئەرزو گەهöرەن ئن دەر کندهەئت داس رتوئال دەس ئەرستەن حائارەسجهنەئدەنس (بسکا پۆرا)، داس نور کنابەن بەترففت ئوند ئم سئەبتەن ئۆدەر نەئونتەن مۆنات ناجه دەر گەبورت ستاتتفندەت. دەر سجهەئجه دەس کنابەن سجهنەئدەت هئەربەئ دەسسەن حائار ڤۆن بەئدەن سەئتەن ئاب ئوند نممت درەئ لۆجکەن (بسک) ئاب. زوەئ داڤۆن وەردەن دەن ئەلتەرن گەگەبەن، ئەئنە بەهäلت دەر سجهەئجه سەلبست ئوند ودمەت سئە دەن ڤۆرفاهرەن ڤۆن سجهەئجه ʿئادī.[64] ئەئنە وەئتەرە زەرەمۆنئە، مۆر کرن، ورد ئۆفت مت دەر جهرستلجهەن تائوفە ڤەرگلجهەن، دا هئەربەئ دەر کۆپف دەس ژەسدسجهەن ژونگەن ئۆدەر مäدجهەنس درەئ مال مت واسسەر بەسپرەنگت ورد. دا هئەرفüر داس واسسەر ئائوس ئەئنەر دەر ئالس هەئلگ گەلتەندەن وەئßئەن قوئەللەن ئن لالسه ڤەروەندەت ورد، ئست داس رتوئال لۆکال ئائوف دەن ئراک بەسجهرäنکت.[65] دئە بەسجهنەئدونگ دەر کنابەن (سنەت) سۆوئە ئن دەر ژوگەند دئە واهل ئەئنەس „ژەنسەئتس-برودەرس“ (برā-یē āجهراتē) ئۆدەر ئەئنەر „ژەنسەئتس-سجهوەستەر“ (هوسجهک-ā āجهراتē) ئائوس ئەئنەر سجهەئجه-فاملئە ستەللەن وەئتەرە Üبەرگانگسرتەن دار.[66]

دئە ڤەربندونگ مت دەم ژەنسەئتس-برودەر ئۆدەر دەر ژەنسەئتس-سجهوەستەر ورد بەئ ئەئنەر فەئئەر üبلجهەروەئسە ئن لالسجه گەسجهلۆسسەن، بلەئبت لەبەنسلانگ بەستەهەن ئوند ڤەرپفلجهتەت زو گەگەنسەئتگەر حلفە. دئە ژەنسەئتس-گەسجهوستەر „بەگلەئتەن“ ئن دەر تۆتەنزەرەمۆنئە دەن ڤەرستۆربەنەن ئائوف دەم وەگ زور نەئوئەن بەستممونگ ئوند سۆللەن ئائوجه ئم ژەنسەئتس گەگەنسەئتگ دئە مۆرالسجهە متڤەرانتوۆرتونگ فüر ئهرە تاتەن üبەرنەهمەن. وجهتگ ئست ئن دئەسەم زوساممەنهانگ دەر ژەسدسجهە گلائوبە ئان دئە سەئەلەنواندەرونگ (رەئنکارناتئۆن): داس لەبەن ئەندەت نجهت مت دەم تۆد، سۆندەرن گەهت ئن ئەئنەم ئاندەرەن کöرپەر وەئتەر. دەر نەئوئە کöرپەر ئست ئابهäنگگ ڤۆن دەن تاتەن ئم ڤۆرهەرگەن لەبەن. ناجه ژەسدسجهەر ڤۆرستەللونگ ڤەربندەن سجه ئن دەن ڤەرسجهئەدەنەن لەبەن ئاللەردنگس ئممەر وئەدەر دئەسەلبەن ژەنسەئتس-گەسجهوستەر.[67]

بەللەندان

دئەسەس رتوئال ورد ژە ناجه رەگئۆن ئەنتوەدەر ئام 1. ئۆدەر 25. دەزەمبەر دەس ژاهرەس گەفەئئەرت. زو دئەسەم ئانلاسس باجکەن دئە ژەسدەن برۆت ئوند ڤەرتەئلەن ئەس ئان دئە ئارمەن ئونتەر ئهنەن. سۆللتە مان ئاللەردنگس کەئنە ئارمەن فندەن، ورد داس برۆت سیمبۆلسجه دەم ناجهبارن گەسجهەنکت. ئن مانجهەن گەگەندەن مسجهت مان ئن داس برۆت رۆسنەن، دەنن دەرژەنگە، دەر سئە فندەت، سۆلل گلüجک ئم لەبەن هابەن. دەر گرۆßتەئل دەر ژەسدەن گلائوبت، داسس بەللەندان ئەئنە „فەئئەر فüر دئە تۆتەن“ ئست. سۆ باجکەن سئە داس برۆت ئوند بەسوجهەن دئە گرäبەر دەر تۆتەن.[68]

دئە واللفاهرت ناجه لالسجه

داس پۆرتال زوم گراب ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئم 19. ژاهرهوندەرت، دامالگە فاربفاسسونگ ئوند ئنسجهرفتەن مت ئارجهائسجهەن سیمبۆلەن دئە بونتەن تüجهەر ئم ئننەرەن دەس حەئلگتومس ڤۆن لالسجه، دئە بەئم پارī سووار کرن رتوئەلل گەواسجهەن وەردەن ژەدەس ژاهر ئم حەربست فندەت ئن لالسجه ئام گراب ڤۆن سجهەئجه ʿئادī داس ژەسدسجهە ڤەرسامملونگسفەست (ژاسهنە ژمائیە) ستاتت، داس سئەبەن تاگە دائوئەرت ئوند زئەلپونکت دەر ئاللگەمەئنەن ژەسدسجهەن واللفاهرت ئست. دەر گەنائوئە فەستتەرمن سجهوانکت. مانجهمال لئەگت ئەر ئەندە سەپتەمبەر، مانجهمال ئانفانگ ئۆکتۆبەر. حäئوفگ ئەرسجهوەرەن ئۆدەر ڤەرهندەرن پۆلتسجهە ئومستäندە دئە پلگەرفاهرت ناجه لالسجه، دئە ئەئنە پفلجهت فüر ژەدەن ژەسدەن ئست. ناجه ژەسدسجهەر ڤۆرستەللونگ ڤەرساممەلن سجه زو دئەسەر زەئت ئاللە „سئەبەن میستەرئەن“، ئوم وجهتگە ئەنتسجهەئدونگەن üبەر داس کۆممەندە ژاهر زو فäللەن. ژەدەر ژەسدە سۆللتە مندەستەنس ئەئنمال ئم لەبەن ئان دئەسەم واللفاهرتسفەست تەئلگەنۆممەن هابەن.[69]

ئام ئەرستەن تاگ زئەهەن دئە پلگەر ئان داس ئونتەرە ئەندە دەس لالسجه-تالەس، وۆ سجه دئە سلات-برüجکە (پرا سلات) بەفندەت، دئە دەن هەئلگەن ڤۆم پرۆفانەن بەرەئجه ترەننت. دئە پلگەر زئەهەن سجه دئە سجهوهە ئائوس، واسجهەن سجه درەئ مال دئە حäندە ئن دەم واسسەر ئونتەر دەر برüجکە، üبەرسجهرەئتەن مت فاجکەلن درەئ مال دئە برüجکە ئوند سپرەجهەن دابەئ: شابلۆن:" دانن بەگەبەن سئە سجه ئن دەن ئۆبەرەن بەرەئجه دەس تالس ئوند سنگەن رەلگöسە حیمنەن. ئان دەر پرۆزەسسئۆن نممت داس گەسامتە رەلگöسە پەرسۆنال دەر ژەسدەن تەئل: دەر مīر، دەر بابا سجهائجه، دەر پەسجهمāم، دەر بابا تسجهاوūسجه ئوند وەئتەرە. ئام زوەئتەن ئوند درتتەن تاگ وەردەن دئەسە زەرەمۆنئەن وئەدەرهۆلت. ئام ڤئەرتەن تاگ ورد دئە زەرەمۆنئە دەس پارī سووار کرن ڤۆللزۆگەن. حئەربەئ نەهمەن دەر بابا تسجهاوūسجه ئوند سەئنە حەلفەر دئە بونتەن تüجهەر ئائوف، دئە دەن سارکۆپهاگ ڤۆن سجهەئجه ʿئادī ئوند دئە سäئولەن دەس حەئلگتومس بەدەجکەن، ئوند برنگەن سئە زور قوئەللە ڤۆن کانīیا سپ. دۆرت وەردەن دئەسە تüجهەر ڤۆن ئەئنەم سپەزئەللەن گەئستلجهەن، دەم سەردەرī ڤۆن کانīیا سپ، دەر ئەئنەر بەستممتەن پīر-فاملئە ئانگەهöرەن موسس، رتوئەلل گەواسجهەن. ئام فüنفتەن تاگ فندەت دئە زەرەمۆنئە دەس قاباجه ستاتت، داس سجهلاجهتۆپفەر ئەئنەس بوللەن. ئام سەجهستەن تاگ ورد دئە زەرەمۆنئە دەس بەرē سهباک ڤۆللزۆگەن. حئەربەئ ورد ئم ئاندەنکەن داران، داسس سجهەئجه ʿئادī ناجه سەئنەم تۆد ئائوف ئەئنەر تراگباهرە ترانسپۆرتئەرت ووردە، ئەئنە ڤئەرەجکگە تراگباهرە ئائوس فلەجهتوەرک ئن دئە ڤەرسامملونگسهاللە گەبراجهت. ئام لەتزتەن تاگ دەس فەستەس ورد دئە تراگباهرە بەگلەئتەت ڤۆن موسک زو ئەئنەم بەجکەن ئم ئننەرەن دەس حەئلگتومس گەبراجهت ئوند مت واسسەر بەسپرەنگت. حئەرزو وەردەن گەبەتە گەسپرۆجهەن. ئانسجهلئەßئەند ورد سئە ئان ئهرەن پلاتز ئم حەئلگتوم گەبراجهت.[70]

دئە ژەسدسجهەن پلگەر برنگەن ئائوس لالسجه گەوەئهتە ئەردە مت، دئە مت دەم هەئلگەن واسسەر دەر قوئەللە زەمزەم (ئن لالسجه، نجهت مت دەم موسلمسجهەن سامسام زو ڤەروەجهسەلن) زو فەستەن کüگەلجهەن گەفۆرمت ووردە. سئە گەلتەن ئالس „هەئلگە ستەئنە“ (ئەئنزاهل: بەرات) ئوند سپئەلەن بەئ ڤئەلەن رەلگöسەن زەرەمۆنئەن ئەئنە وجهتگە رۆللە.

نەئوژاهرسفەست

شابلۆن:حائوپتارتکەل داس رەلگöسە نەئوژاهر، سەرسال، فäللت بەئ دەن ژەسدەن نجهت وئە داس کوردسجهە نەورۆز-فەست ئائوف دەن 21. مäرز، سۆندەرن فندەت ئام ئەرستەن متتوۆجه ناجه دەم 14. ئاپرل ئم گرەگۆرئانسجهەن کالەندەر ستاتت. ئەس ورد ئائوجه چارشەما سۆر (رۆتەر متتوۆجه) ئۆدەر چارشەما سەرێ نیسانێ (ئەرستەر متتوۆجه ئم ئاپرل) گەناننت. ئەس گلت ئالس وجهتگەس فاملئەنفەست دەر ژەسدەن، زو دەم ئائوجه ئن دەر دئاسپۆرا ئانگەهöرگە ئۆفت üبەر گرۆßئە ئەنتفەرنونگەن زوساممەنکۆممەن. ژەسدسجهە کندەر ئن ئەئورۆپا بەسجهرەئبەن داس فەست گەگەنüبەر گلەئجهالترگەن گەلەگەنتلجه ڤەرەئنفاجهەند ئالس „ئونسەر ئۆستەرن“ – ئەئنە ناهەلئەگەندە پاراللەلە، دا ئم ژەسدسجهەن نەئوژاهرسفەست وئە ئائوجه ئن دەن ئەئورۆپäئسجهەن ئۆستەرترادتئۆنەن بونت گەفäربتە ئەئئەر ئەئنە سیمبۆلسجهە رۆللە سپئەلەن، دئە ڤەرستەجکت ئوند دانن ئم راهمەن دەس فەستەس ڤۆن دەن کندەرن گەسوجهت وەردەن.

تاووسگەرران

ئەئنەس دەر بەدەئوتەندستەن رەلگöسەن ژاهرەسفەستە ئن دەن دöرفەرن وار تاووسگەرران، دئە „زرکولاتئۆن دەس پفائوئەن“. ئان دئەسەم تاگ کامەن متگلئەدەر دەر گەسۆندەرتەن کاستە قاووال ئن ئەئن دۆرف ئوند تروگەن ساکرالە حیمنەن ڤۆر. دئە قاووال ستاممتەن ئائوس دەن بەئدەن نۆردراکسجهەن کلەئنستäدتەن باسجهقا ئوند باهزان. سئە براجهتەن ئەئن بلدنس (ئەئنە مەتاللەنە پفائوئەنفگور) ڤۆن مەلەک تائوس مت ئوند ستەللتەن ئەس ئائوف، دامت ئەس ڤۆن دەر دۆرفبەڤöلکەرونگ ڤەرەهرت وەردەن کۆننتە. دئە رەزتاتئۆن دەر ڤەرسە ووردە بەگلەئتەت ڤۆم سپئەل دەر ئالس هەئلگ گەلتەندەن لäنگسفلöتە سجهەباب ئوند دەر راهمەنترۆممەل دوفف. گرەنززئەهونگەن ئوند پۆلتسجهە پرۆبلەمە هابەن ئم ڤەرلائوف دەس 20. ژاهرهوندەرتس دافüر گەسۆرگت، داسس داس مت لانگەن رەئسەن دەر قاووال ڤەربوندەنە تاووسگەرران ئن دەر حەئماترەگئۆن دەر ژەسدەن پراکتسجه نجهت مەهر دورجهگەفüهرت وەردەن کانن.[71]

رەلگئۆنسگەسجهجهتلجهە ئەئنۆردنونگ

داس ژەسدەنتوم گەهöرت زو دەن زەئتگەنöسسسجهەن مۆنۆتهەئستسجهەن رەلگئۆنەن، نەبەن ژودەنتوم، سامارتانەرن، جهرستەنتوم، ئسلام، سکهسموس، باهائتوم ئوند زۆرۆئاسترسموس. ناجه ئانسجهت ئەئنگەر ژەسدەن سۆلل ئهرە رەلگئۆن äلتەر ئالس داس جهرستەنتوم سەئن ئوند سجه ئائوس دەم ئالتپەرسسجهەن متهراس-کولت ئۆدەر ئائوس دەن کولتەن دەر مەدەر ئەنتوجکەلت هابەن. دئە ژüنگەرە رەلگئۆنسگەسجهجهتلجهە فۆرسجهونگ بەتۆنت دەن ئەئگەنستäندگەن جهاراکتەر دەر ژەسدسجهەن رەلگئۆن، ناجهدەم سئە ئن ئەئنەم کۆمپلەخەن پرۆزەسس ئەلەمەنتە ئاندەرەر رەلگئۆنەن ئاداپتئەرت هابە، دارونتەر دەس ئۆرئەنتالسجهەن جهرستەنتومس (بەسۆندەرس دەر نەستۆرئانسجهەن ئەئوجهارستئە)، دەس ماندäئسموس، دەس مانجهäئسموس ئوند دەر گنۆسس. داگەگەن هاتتە دئە äلتەرە رەلگئۆنسگەسجهجهتلجهە فۆرسجهونگ دئە ژەسدسجهە رەلگئۆن زونäجهست ئالس ئەئنە ئابسپالتونگ ڤۆم ئسلام ئۆدەر ئالس ئەئنە „ئرانسجهە“ رەلگئۆن ڤەرستاندەن.

ئم 19. ئوند زو بەگنن دەس 20. ژاهرهوندەرتس üبەرلئەفەرتەن ئەئورۆپäئسجهە رەئسەندە دئە بەزەئجهنونگ دەر ژەسدەن ئالس „تەئوفەلسانبەتەر“.[13] سئە بەزۆگەن سجه دابەئ ئائوف بەرجهتە دەر موسلمە ئن دەر ناجهبارسجهافت دەر ژەسدەن. ئەئنە دئەسەر فرüهەن دارستەللونگەن زو دەن ژەسدەن فندەت سجه بەئ حەلموته ڤۆن مۆلتکە، دەر ئەئنە ڤۆلکسکوندلجهە بەسجهرەئبونگ کوردستانس ئوم 1840 هنتەرلئەß: „… ئائوف دەم سندسجهار ئوند ئام سüدراندە ئهرەس گەبئەتەس وۆهنەن ژەسدەن [ئانم. بەئ مۆلتکە: „رەلگöسە سەکتە، وەلجهە هەئدنسجهە Üبەررەستە ئن مۆهاممەدانسجهەر ئوند جهرستلجهەر ئومدەئوتونگ بەواهرت.“]، ڤۆن وەلجهەن دئە تüرکەن ئاننەهمەن، داß سئە دەن تەئوفەل ئانبەتەن، ئوند دئە دەسهالب ئن سکلاڤەرەئ ڤەرکائوفت وەردەن دüرفەن.“[72]

دئە بەزەئجهنونگ „تەئوفەلسانبەتەر“ رüهرت ڤۆن دەر ڤەرەهرونگ دەس ڤۆن دەن موسلمەن مت ساتان گلەئجهگەسەتزتەن گەفاللەنەن ئەنگەلس مەلەک تائوس. ساتان (ئبلس) ئست ناجه دەم کۆران ئەئن سۆلجهەر گەفاللەنەر ئەنگەل، وئە ئەر مت دئەسەم وۆرت ئن دەر جهرستلجهەن تهەئۆلۆگئە ڤۆرکۆممت، ئوند زوگلەئجه ئەئن ئائوس فەئوئەر ئەرسجهاففەنەر دسجهنن، دەر ماجهت üبەر دئە مەنسجهەن بەستزت. دئە ئائوس ئسلامسجهەر سجهت هەتەرۆدۆخە بەسترەبونگ، „ئەئنە ئارت رەهابلتئەرونگ دەس ساتانس“[73] زو بەترەئبەن، ئونتەرناهم ئان ڤۆردەرستەر فرۆنت دەر سوف-گەلەهرتە ئال-حاللāدسجه (857–922). فüر سەئنە ئانسجهت، ئبلس سەئ „مۆنۆتهەئستسجهەر ئالس گۆتت“، ئوند سجهلئەßلجه فüر سەئنەن ئائوسسپروجه „ئجه بن دئە (گöتتلجهە) واهرهەئت“ ووردە ئال-حاللāدسجه ئائوف دەر گروندلاگە ئەئنەر فاتوا هنگەرجهتەت. دارن ووردە ئال-حاللāدسجه زو ئەئنەم ئائوفرەجهتەن ژەسدەن ئومگەدەئوتەت، دەر سەئنەن واهرەن گلائوبەن ڤەرتەئدگت. دئە بەوەگونگ ئوم ئال-حاللāدسجه گەهöرت زو دەن فۆرمەن دەس سوفسموس، دئە بەئ دەر بلدونگ دەس سینکرەتستسجهەن ژەسدسجهەن گلائوبەنسسیستەمس بەتەئلگت وارەن. „تەئوفەلسانبەتەر“ ئست ژەدۆجه ئەئن فالسجهەس سجهمپفوۆرت، وەئل مەلەک تائوس نجهت ئالس تەئوفەل، سۆندەرن ئالس ئەرلöستەر ئۆبەرستەر ئەنگەل ڤەرەهرت ورد.[74]

ڤەرفۆلگونگ دەر ژەسدەن ئم ناهەن ئۆستەن

شابلۆن:حائوپتارتکەل داس وۆهنگەبئەت دەر ژەسدەن ووردە سەئت دەم 16. ژاهرهوندەرت ڤۆن دەن ئۆسمانەن کۆنترۆللئەرت. 1832 ئوند ناجه 1840 ڤەرüبتەن دئە کوردسجهەن فüرستەن مۆهاممەد پاسجها رەواندوز ئوند بەدرخان بەگ وئەدەرهۆلتە ماسساکەر ئان ئهنەن. ئەرست 1849 ووردەن سئە ئونتەر گەسەتزلجهەن سجهوتز دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهس گەستەللت ئوند وارەن دامت دەن بوجهرەلگئۆنەن رەجهتلجه ئەبەنبüرتگ.[2]

ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه ستاندەن دئە ژەسدەن ئائوßئەرهالب دەس مللەت-سیستەمس، وارەن ئالسۆ نجهت ئالس رەلگئۆنسگەمەئنسجهافت ئانەرکاننت ئوند ستاندەن دامت ئن دەر سۆزئالەن حئەرارجهئە نۆجه هنتەر جهرستەن ئوند ژودەن. ئممەر وئەدەر کام ئەس زو ڤەرسوجهەن، دئە ئالس „گۆتتلۆس“ گەلتەندەن ژەسدەن زوم ئسلام زو بەکەهرەن. ئونتەر سولتان ئابدüلهامد ئئ. ڤەرسجهلەجهتەرتە سجه دئە لاگە ئاب 1876 ئەرهەبلجه. ئەئن ئومسترتتەنەر ئەرلاسس، دەر ئائوجه ژەسدەن زوم ملتäردئەنست ڤەرپفلجهتەتە، ووردە وئەدەر ئن کرافت گەسەتزت. ستەئوئەرفۆردەرونگەن ووردەن ئەرهۆبەن، دئە بەئ بەکەهرونگ زوم ئسلام زو ئەرلاسسەن سەئئەن.[75] دەننۆجه کام ئەس ئۆفت زو ماسساکەرن سەئتەنس دەر ئۆسمانەن ئان دەن ژەسدەن. دئەسە وەردەن ڤۆن دەن ژەسدەن فارمāن گەناننت. دئە فۆلگە فüر ژەسدەن، دئە دەم دروجک ناجهگابەن ئوند زوم ئسلام کۆنڤەرتئەرتەن، وار دەر ئائوسسجهلوسس ئائوس ئهرەر ئەئگەنەن گەمەئنسجهافت.[76]

1892 سجهجکتە دەر سولتان ئەئنەن سۆندەرگەساندتەن مت دەم ئائوفتراگ، دئە ژەسدەن نۆتفاللس مت گەوالت زو بەکەهرەن. ئەس کام زو گەفەجهتەن ئوند زو ماسساکەرن ئان دەن ژەسدەن ناجه ئهرەر نئەدەرلاگە ئم ژاهر 1893. 1894 ووردەن وäهرەند دەر ڤۆرنەهملجه ئان ئارمەنئەرن ئوند جهرستەن ڤەرüبتەن ماسساکەر دەر ئۆسمانسجهەن تروپپەن ئائوجه تائوسەندە ڤۆن ژەسدەن گەتöتەت.[77]

ئاب دەم 17. ژاهرهوندەرت سئەدەلتەن سجه ژەسدەن، ڤەرموتلجه بەدنگت دورجه دئە ئائوسدەهنونگ دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس، ئم گەبئەت دەس حöهەنزوگس دسجهابال سندسجهار دەر هەئوتگەن پرۆڤنز نناوا ئم نۆردراک ئان. ئم زوگە دەر ئراکسجهەن ئارابسئەرونگسپۆلتک ئاب 1965 کام ئەس ئممەر وئەدەر زو ڤەرترەئبونگەن، دئە دöرفەر ئوند ئاجکەرفلäجهەن ووردەن وەئتگەهەند ئەنتڤöلکەرت. دئە جا. 400 ژەسدسجهەن دöرفەر ووردەن دەم ئەردبۆدەن گلەئجهگەماجهت ئوند دئە ئەئنوۆهنەر زور ئومسئەدلونگ گەزوونگەن. ئائوجه ئن ئاندەرەن گەبئەتەن دەس ئراک ووردە ئن äهنلجهەر وەئسە ڤەرفاهرەن، ئوند بەئم بائو دەر مۆسول-تالسپەررە ووردەن مەهرەرە ژەسدسجهە دöرفەر زەرستöرت.[78]

ئن دەن لەتزتەن 30 ژاهرەن هابەن دئە ژەسدەن ئائوفگروند دەس تüرکسجه-کوردسجهەن کۆنفلکتس ئن گرۆßئەن ئائوسواندەرونگسوەللەن دئە تüرکەئ ڤەرلاسسەن.

ئم ئراک ڤەرفüگەن دئە ژەسدەن ناجه ئانگابەن دەس حۆهەن فلüجهتلنگسکۆممسسارس دەر ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن نجهت üبەر ئەئنە ئەئگەنە ئنتەرەسسەنڤەرترەتونگ ئم گەگەنوäرتگەن زەنترالراکسجهەن رەگئەرونگسگەفüگە، ناجهدەم داس فرüهەرە منستەرئوم فüر رەلگئۆنسانگەلەگەنهەئتەن زوگونستەن درەئئەر نەئوگەسجهاففەنەر رەسسۆرتس فüر دئە ئانگەلەگەنهەئتەن دەر سجهئتەن، سوننتەن ئوند جهرستەن ئائوفگەلöست ووردە.[79]

سەئت دەم ئەندە دەس ئراککرئەگەس 2003 سند دئە ژەسدەن گەزئەلت زور زئەلسجهەئبە فوندامەنتالستسجهەر موسلمە گەوۆردەن. سئە مüسسەن ئوم ئهر لەبەن فüرجهتەن. داس فüهرت دازو، داسس دئە ژەسدەن ئائوس دەم ئراک ئن ماسسەن ناجه ئەئورۆپا ئوند نۆردامەرکا فلüجهتەن. ئام 14. ئائوگوست 2007 ڤەرüبتەن تەررۆرستەن ئائوس دەم ئومفەلد دەر ئال-قائدا ڤئەر ئانسجهلäگە ئن دەن ئائوسسجهلئەßلجه ڤۆن ژەسدەن بەوۆهنتەن دöرفەرن ئەل کهاتانژاه ئوند ئەل ئادنانژاه (سئەهە ئانسجهلاگ ڤۆن سندسجهار). دئە ئانسجهلäگە فۆردەرتەن ئنسگەسامت üبەر 500 تۆدەسۆپفەر، حوندەرتە ووردەن ڤەرلەتزت.[80] دئە تات گلت ئالس راجهەئاکت فüر دئە 15 تاگە زوڤۆر ڤەرüبتە ئەرمۆردونگ دەس 17-ژäهرگەن ژەسدسجهەن مäدجهەنس دو’ئا کهالل ئاسواد، داس، ئانگەبلجه وەگەن ئەئنەس Üبەرترتتس زوم ئسلام، ڤۆن ئهرەم ئەئگەنەن جلان گەستەئنگت ووردە. دئە ئال-قائدا ئن مۆسسول هاتتە دارüبەر هنائوس ئن ئەئنەر فاتوا ڤەربۆتەن، دەن ژەسدەن ئەسسەن زو گەبەن، وۆدورجه سجه دئە لەبەنسمتتەلڤەرسۆرگونگ ئن دەن ژەسدسجهەن دöرفەرن دراماتسجه ڤەرسجهلەجهتەرتە. دئە زوساگە دەر ئامەرکانەر ئوند دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ، بالد لەبەنسمتتەلترانسپۆرتە زو سجهجکەن، نوتزتەن تەررۆرستەن فüر ئەئنەن ئانسجهلاگ.[81] دئەسە گەگەن دئە ژەسدەن گەرجهتەتەن ئانسجهلäگە وارەن دئە فۆلگەنسجهوەرستەن سەئت بەگنن دەس ئراککرئەگس.[82]

ئراککرسە ئاب 2014

ژەسدسجهە فلüجهتلنگە ئائوس دەم ئراک ئەرهالتەن ئم جامپ نەورۆز حلفە ڤۆم ئنتەرناتئۆنال رەسجوئە جۆممتتەئە (نۆرد­سیرسجهە پرۆڤنز ئال-حاساکا، ئائوگوست 2014) سەئت دەر ئراککرسە 2014 فüهرتە دەر ڤۆرمارسجه دەر تەررۆرستسجهەن ڤەرەئنگونگ ئسلامسجهەر ستائات ئم نۆردەن دەس ئراکس زو ئەئنەر ئومفانگرەئجهەن فلوجهت ڤۆر ئاللەم ڤۆن ژەسدەن. دئە تەررۆرگروپپە بەتراجهتەت دئە ژەسدەن ئالس ئونگلäئوبگە ئوند ڤەرفۆلگت ئوند ئەرمۆردەت سئە.[83][84][85] دئە ئس-ئۆرگانساتئۆن هاتتە داس ژەسدەنتوم زو ئەئنەر „هەئدنسجهەن رەلگئۆن ئائوس ڤۆرسلامسجهەر زەئت“ ئەرکلäرت ئوند گەفانگەنە فرائوئەن ئوند مäدجهەن „لەگال“ زور سکلاڤەرەئ فرەئگەگەبەن. ناجه ئسلامسجهەم رەجهت سەئ دئەس گەرەجهتفەرتگت. داس زئەل دابەئ سەئ دئە ڤöللگە ئائوسلöسجهونگ دئەسەر رەلگئۆن.[84]

دەر ئەئنزگە ئائوسوەگ فüر ڤئەلە ژەسدەن وار دئە کۆنڤەرسئۆن زوم ئسلام. دئەژەنگەن، دئە سجه وەئگەرتەن، ووردەن ئان ئۆرت ئوند ستەللە ئەرسجهۆسسەن. دئە رەئاکتئۆن وار، داسس ژەسدەن سۆلجهە متگلئەدەر، دئە ئونتەر دئەسەن ئومستäندەن کۆنڤەرتئەرتەن، نجهت وئە نۆجه ئونتەر دەن ماسساکەرن دەر ئۆسمانەن ئائوس دەر گەمەئنسجهافت ئائوسسجهلۆسسەن، سۆندەرن ئهنەن دئە رüجککەهر ئن دەن گلائوبەن ئەرمöگلجهتەن. ئن ئانلەهنونگ ئان ئەبەن ژەنە فرüهەرەن ماسساکەر نەننەن ژەسدەن دئە تاتەن دەر ئس-ئۆرگانساتئۆن ئەبەنفاللس فارمāن.[86]

دئە ژەسدسجهە دئاسپۆرا

کائوکاسوس

ئەس گاب ئنسگەسامت درەئ فلوجهتوەللەن دەر ژەسدەن ئائوس دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه ئن دەن کائوکاسوس، ناجه گەئۆرگئەن ئوند ئارمەنئەن. دئە ئەرستە گاب ئەس ئم 18. ژاهرهوندەرت. زور زوەئتەن فلوجهتوەللە کام ئەس وäهرەند دەس روسسسجه-تüرکسجهەن کرئەگەس 1877–1878. دئە درتتە ئوند گرößتە فلوجهتوەللە گاب ئەس ئام ئانفانگ دەس 20. ژاهرهوندەرتس، وäهرەند دەس ئەرستەن وەلتکرئەگەس.[87] ئائوسلöسەر دەر فلوجهت وارەن دئە گەزئەلتە ڤەرفۆلگونگ، ئونتەردرüجکونگ ئوند ماسساکەر ئان ژەسدەن ئوند ئاندەرەن ڤۆلکسگروپپەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه. نجهت سەلتەن ئونتەرستüتزتەن موسلمسجهە کوردەن ئوند ئۆسمانسجهە بەهöردەن دئەسە ڤەرفۆلگونگەن ئوند ماسساکەر. دئە ژەسدەن، دئە سەلبست ئۆپفەر دەر ئۆسمانەن وارەن، سجهüتزتەن دئە ئارمەنئەر وäهرەند دەس ئەرستەن وەلتکرئەگەس، ئندەم سئە سئە ئن ئهرەن حäئوسەرن ڤەرستەجکت هئەلتەن. دئەسەر سجهوتز دەر ئارمەنئەر دورجه دئە ژەسدەن بلدەتە ئەئنە گروندلاگە فüر داس زوساممەنلەبەن ڤۆن ژەسدەن ئوند ئارمەنئەرن ئن ئارمەنئەن.

ڤۆر دەم زوساممەنبروجه دەر سۆوژەتونئۆن ئوم 1990 لاگ دئە زاهل دەر ژەسدەن ئن گەئۆرگئەن بەئ 22.000، ئن ئارمەنئەن بەئ 60.000. ناجه دەم زوساممەنبروجه کام ئەس ئابەر زو واجهسەندەم ناتئۆنالسموس ئن بەئدەن ستائاتەن، ئوند دئە ستوئاتئۆن فüر دئە ژەسدەن ئوند ئاندەرە مندەرهەئتەن ڤەرسجهلەجهتەرتە سجه. دئە زاهل دەر ژەسدەن گنگ ئم زەئترائوم زوسجهەن 1989 ئوند 1997 ئن گەئۆرگئەن ئائوف 1.200 ئوند ئن ئارمەنئەن ئائوف 18.000 زورüجک. ڤئەلە ژەسدەن فلüجهتەتەن ناجه ئەئورۆپا ئوند روسسلاند.

ئن گەئۆرگئەن سند دئە گرüندە دەر فلوجهت ڤئەلفäلتگ. دئە ژەسدەن بەکلاگەن ماسسڤە Üبەرگرففە دورجه پۆلزستەن ئوند بەئامتە، مۆردڤۆروüرفە، کöرپەرڤەرلەتزونگەن، فالسجهانسجهولدگونگەن، حاسس ئوند ئونرجهتگە نەگاتڤە بەرجهتە دەر پرەسسە ئوند öففەنتلجهە Äئوßئەرونگەن ڤۆن پۆلتکەرن. دئە ژەسدەن هابەن کەئنە جهانجە ئائوف هöهەرە پۆستەن ئوند گلەئجهبەهاندلونگ بەئ دەر ڤەروالتونگ ئوند مەدزنسجهەن ڤەرسۆرگونگ. ئەبەنسۆ وەنگ هابەن سئە ئەئنە جهانجە ئائوف هöهەرە بلدونگ ئوند هöهەرەس ئەئنکۆممەن. دئە فلüجهتلنگە بەرجهتەن üبەر ئەرپرەسسونگ، بەدرۆهونگ ئوند ڤەرفۆلگونگ دورجه دئە پۆلزەئ. دەن ژەسدەن ئن گەئۆرگئەن ورد دەر بائو ڤۆن ژەسدسجهەن گەبەتسهäئوسەرن ڤەربۆتەن. سئە سند ئن گەئۆرگئەن وەدەر ئن پارلامەنت نۆجه رەگئەرونگ ڤەرترەتەن، سۆ داسس ئهرە فۆردەرونگەن ناجه ئەئنەم نۆرمالەن لەبەن کەئن گەهöر فندەن. زور سۆوژەتزەئت ووردەن گارانتئەمانداتە ئان دئە ژەسدەن ڤەرگەبەن; ناجه دەم زوساممەنبروجه دەر سۆوژەتونئۆن ووردەن سئە ئابەر وئەدەر ئابگەسجهاففت.[87]

ئن ئارمەنئەن بلدەتەن دئە ژەسدەن ئم ژاهرە 2022 مت 1،1 پرۆزەنت دەر گەسامتبەڤöلکەرونگ دئە گرößتە مندەرهەئت.[30] دا ئهنەن ناجه دەم زوساممەنبروجه دەر سۆوژەتونئۆن کەئنە گارانتئەمانداتە مەهر زوستەهەن، سند سئە ئم پارلامەنت نجهت ڤەرترەتەن. ئن ئاکنالتسجه بەفندەت سجه سەئت 2019 مت دەم „قوبا هەفت مەرē دīوāنە ئو تاوūس-ئە مەلەک“ دەر گرößتە تەمپەل دەس ژەسدەنتومس.[88]

ئن روسسلاند ووردە داس ژەسدەنتوم ئەرست ئەندە ژول 2009 ئۆففزئەلل ئالس رەلگئۆنسگەمەئنسجهافت ئوند سۆمت ئالس کöرپەرسجهافت دەس öففەنتلجهەن رەجهتس ئانەرکاننت.

سەئت 1990 سەندەت رادئۆ ژەرەوان (öففەنتلجهەس رادئۆ ئارمەنئەنس) تäگلجه ئەئنە هالبە ستوندە لانگ دئە سەندونگ ستممە دەر ژەسدەن ئن نۆردکوردسجهەر سپراجهە (کورماندسجه).[89] ئن دەر رەداکتئۆن دەر رادئۆسەندونگ ورد دئە ژەسدسجهە وۆجهەنزەئتونگ ئن ئارمەنسجهەر سپراجهە ڤەرفاسست، دئە ئەبەنفاللس ستممە دەر ژەسدەن هەئßت. ئن ئارمەنئەن دارف ئن ژەسدسجهەن سجهولەن نۆردکوردسجه گەلەهرت وەردەن.

ئەئورۆپا ئوند ئامەرکا

ئەئنە بەدەئوتەندە زاهل ڤۆن ژەسدەن لەبت زورزەئت ئن ئەئورۆپا، هائوپتسäجهلجه ئن فرانکرەئجه، گرۆßبرتاننئەن، دەن نئەدەرلاندەن، بەلگئەن، دەر سجهوەئز، ئن سپانئەن ئوند بەسۆندەرس ئن دەئوتسجهلاند. ئەئنگە وەنگە لەبەن ئن سجهوەدەن، دäنەمارک، Öستەررەئجه ئوند ئن ئائوßئەرەئورۆپäئسجهەن ستائاتەن،[90] وئە ئن دەن ئوسا، کانادا ئوند روسسلاند.

دەئوتسجهلاند

شابلۆن:حائوپتارتکەل

ئاب دەن 1960ەر ژاهرەن مگرئەرتەن دورجه داس ئانوەربەئابکۆممەن زوسجهەن دەر بوندەسرەپوبلک دەئوتسجهلاند ئوند دەر تüرکەئ ڤئەلە ژەسدەن زونäجهست ئائوس دەر تüرکەئ، سپäتەر ئونتەر ئاندەرەم ئائوس سیرئەن ئوند دەم ئراک ناجه دەئوتسجهلاند. نەبەن ورتسجهافتلجهەن مۆتڤەن فüهرتەن üبەر ژاهرزەهنتە ئونتەردرüجکونگس- ئوند دسکرمنئەرونگسەرفاهرونگەن زونەهمەند زور فلوجهت دئەسەر رەلگöسەن مندەرهەئت. دئە گرößتەن ژەسدسجهەن گەمەئندەن وئە دئە „فöدەراتئۆن دەر ئەزدسجهەن ڤەرەئنە ئن دەئوتسجهلاند ئە. ڤ.“[91] سند ئن نئەدەرساجهسەن ئوند نۆردرهەئن-وەستفالەن ڤەرترەتەن. سجهäتزونگەن زوفۆلگە لەبەن هەئوتە زوسجهەن 100.000 ئوند 150.000 ژەسدەن ئن دەئوتسجهلاند.[92]

زوکونفتسدەباتتە

ئائوفگروند دەر متتلەروەئلە ستارکەن دئاسپۆرا ئوند دەر ڤەرفۆلگونگەن، وەلجهەن دئە ژەسدەن ئنسبەسۆندەرە ئم ئراک ئائوسگەسەتزت سند، ئست ئەئنە دەباتتە üبەر دئە زوکونفت دەر رەلگئۆنسگەمەئنسجهافت ئەنتستاندەن. ئدان بارر، ئەئن دۆکتۆراند ئائوس تەل ئاڤڤ، سجهرەئبت ئن ئەئنەم ئارتکەل، داسس دئە رüجککەهر ئن ژەسدسجهە گەبئەتە وئە سندسجهار ئۆدەر سجهائجهāن فüر دئە مەئستەن ژەسدەن کەئنە ئۆپتئۆن مەهر سەئ. زو گرۆß سەئ داس مسسترائوئەن زور لۆکالەن بەڤöلکەرونگ، دئە تەئلس مت دەر ئس-ئۆرگانساتئۆن کۆللابۆرئەرت هابە. زوسäتزلجه دازو سäهەن سئە سجه ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان پۆلتسجه نجهت رەپرäسەنتئەرت، تەئلس سۆگار ئانگەفەئندەت. ڤئەلە ژەسدەن وۆللتەن دەسهالب ئەئنە زوکونفت ئهرەر گەمەئنسجهافت ئائوßئەرهالب دەس ئراک.[93]

ڤۆرسجهلäگە دازو ڤارئئەرەن. زوم ئەئنەن گبت ئەس سۆلجهە، دئە دئە ئالتە ئدەئە ئەئنەس کلەئنەن ستائاتەس ئن دەر ئراکسجهەن پرۆڤنز نناوا فاڤۆرسئەرەن. ئەئن سۆلجهەر ستائات وüردە ڤۆن دەر ئنتەرناتئۆنالەن گەمەئنسجهافت بەسجهüتزت وەردەن ئوند مندەرهەئتەن ئەئنە سجهەرە حەئمات بئەتەن، ئۆهنە رەلگöسە ڤەرفۆلگونگەن ئۆدەر پۆلتسجهەن دروجک. وەئتەرە ئۆپتئۆنەن سند دئە ئومسئەدلونگ دەر گەسامتەن گەمەئنسجهافت ناجه ئارمەنئەن، وۆ بەرەئتس جرجا 40.000 ژەسدەن لەبەن، سۆوئە لانگفرستگ ئسرائەل.[94]

ژەسدەن ئن لتەرارسجهەن وەرکەن

  • ژۆهن ف. جاسە: دەر ئاجهتە تاگ. تهرللەر. باستەئ-لüببە، بەرگسجه گلادباجه 2005، ئسبن 3-404-15420-7.
  • ئاگاتها جهرستئە-ماللۆوان: ئەرننەرونگ ئان گلüجکلجهە تاگە. ئائوسگرابونگەن مت مەئنەم مانن ئن سیرئەن. لüببە، بەرگسجه گلادباجه 1977، ئسبن 3-7857-0195-0.
  • ئاندرەئە حەسسە: دئە سجهوەستەر ئم ژەنسەئتس. ووندەرلجه، رەئنبەک 2008، ئسبن 978-3-8052-0857-4.
  • یاشار کەمال: دئە ئامەئسەننسەل. ئونئۆنسڤەرلاگ، زüرجه 2003، ئسبن 3-293-20274-8.
  • یاشار کەمال: دەر ستورم دەر گازەللەن. ئونئۆنسڤەرلاگ، زüرجه 2006، ئسبن 3-293-00354-0.
  • رایمۆند کهۆئوری: ئممۆرتالس. ووندەرلجه، 2008، ئسبن 978-3-8052-0835-2.
  • تۆم کنۆخ: گەنەسس سەجرەت. حۆففمانن & جامپە، حامبورگ 2009، ئسبن 978-3-455-40150-9.
  • مارەک کراژەوسک: تۆد ئن برەسلائو. رۆمان. گۆلدمانن، مüنجهەن 2002، ئسبن 3-442-72831-2.
  • ژامەس کرüسس: تمم تهالەر ئۆدەر داس ڤەرکائوفتە لاجهەن. ئۆئەتنگەر، حامبورگ 1962، ئسبن 3-7891-2242-4.
  • ح. پ. لۆڤەجرافت: گرائوئەن ئن رەد حۆئۆک. سوهرکامپ، فرانکفورت 1987، ئسبن 3-518-37806-6 (ئۆرگنال 1925: تهە حۆررۆر ئات رەد حۆئۆک).
  • کارل مای: دورجه دئە وüستە (= گەساممەلتە وەرکە. باند 1). کارل-مای-ڤەرلاگ، بامبەرگ 2000، ئسبن 3-7802-0001-5.
  • کارل مای: دورجهس ولدە کوردستان (= گەساممەلتە وەرکە. باند 2). کارل-مای-ڤەرلاگ، بامبەرگ 2000، ئسبن 3-7802-0002-3.
  • باربارا نادەل: ئارابەسکە. رۆمان. لست، بەرلن 2004، ئسبن 3-548-60523-0.
  • رۆنیا ئۆتهمانن: دئە سۆممەر. رۆمان. حانسەر، مüنجهەن 2020، ئسبن 978-3-446-26760-2.
  • ئەلف سهافاک: ئام حممەل دئە فلüسسە. رۆمان، جارل حانسەر ڤەرلاگ، مüنجهەن 2024، ئسبن 978-3-446-28008-3

سئەهە ئائوجه

لتەراتور

Üبەرسجهتسدارستەللونگەن

  • جهرستنە ئاللسۆن: یازدس ئ. گەنەرال. ئن: ئەنجیجلۆپائەدئا ئرانجا. ژول 2004 (ئەنگلسجه; ئۆنلنە ئائوف ئرانجا.جۆم).
  • پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یازīدī. ئن: پەر ژ. بەئارمان (حرسگ.): تهە ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام. نەو ئەدتئۆن. باند 11، برلل، لەئدەن 2001، س. 313ا–316ا (ئەنگلسجه).
  • کهاننا ئۆمارکهال: ژەسدسموس. ئن: لودوگ پائول (حرسگ.): حاندبوجه دەر ئرانستک. رەئجهەرت، وئەسبادەن 2013، ئسبن 978-3-89500-918-1، س. 222–225 (فۆرسجهونگسüبەربلجک).
  • ئودۆ توۆروسجهکا، حەلگا ب. گوندلاجه: دئە یەزد. ئن: مجهائەل کلöجکەر، ئودۆ توۆروسجهکا (حرسگ.): حاندبوجه دەر رەلگئۆنەن. کرجهەن ئوند ئاندەرە گلائوبەنسگەمەئنسجهافتەن ئن دەئوتسجهلاند. لۆسەبلاتتوەرک ئن سئەبەن بäندەرن. باند 5: ئسلام. ئۆلزۆگ، لاندسبەرگ / مüنجهەن 2006، کاپتەل 6: وەئتەرە کلەئنەرە رەلگئۆنەن، ئسبن 3-7892-9900-6.
  • گەرنۆت وئەßنەر: „…ئن داس تöتەندە لجهت ئەئنەر فرەمدەن وەلت گەواندەرت“. گەسجهجهتە ئوند رەلگئۆن دەر یەزد. ئن: رۆبن سجهنەئدەر (حرسگ.): دئە کوردسجهەن یەزد. ئەئن ڤۆلک ئائوف دەم وەگ ئن دەن ئونتەرگانگ (= پۆگرۆم. باند 110). گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر، گöتتنگەن 1984، ئسبن 3-922197-14-0، س. 31–46 (شابلۆن:وەبارجهڤ).

ئەئنفüهرونگەن ئوند گەسامتدارستەللونگەن

  • برگüل ئاچıکیıلدıز: تهە یەزدس. تهە حستۆری ئۆف جۆممونتی، جولتورە ئاند رەلگئۆن. تائورس، لۆندۆن ئو. ئا. 2010، ئسبن 978-1-84885-274-7.
  • مارتن ئاففۆلدەرباجه، رالف گەئسلەر: دئە یەزدەن (= ئەزو-تەختە. نر. 192). ئەڤانگەلسجهە زەنترالستەللە فüر وەلتانسجهائوئونگسفراگەن، بەرلن 2007 (پدف-داتەئ; 536 کب; 40 سەئتەن ئائوف ئەکد.دە).
  • ژۆهاننەس دüجهتنگ: دئە کندەر دەس ئەنگەل پفائو. رەلگئۆن ئوند گەسجهجهتە دەر کوردسجهەن یەزد. کۆمکار، کöلن 2004، ئسبن 3-927213-23-3.
  • جهائوکەددن ئسسا: داس یەزدەنتوم. رەلگئۆن ئوند لەبەن. دەنگێ ئێزیدیان، ئۆلدەنبورگ 2007، ئسبن 978-3-9810751-4-4.
  • مانفرەد حوتتەر: ئرانسجهە رەلگئۆنەن. زۆرۆئاسترسموس، یەزدەنتوم، باهāʾīتوم. دە گرویتەر، بەرلن / بۆستۆن 2019، ئسبن 978-3-11-064971-0.
  • ئەسزتەر سپäت: تهە یەزدس. ساق بۆئۆکس، لۆندۆن، 2005.
  • سەفک تاگای، سەرهات ئۆرتاج: دئە ئەزدەن ئوند داس ئەزدەنتوم – گەسجهجهتە ئوند گەگەنوارت ئەئنەر ڤۆم ئونتەرگانگ بەدرۆهتەن رەلگئۆن. لاندەسزەنترالە فüر پۆلتسجهە بلدونگ، حامبورگ 2016، ئسبن 978-3-946246-03-9 (پدف).

لتەراتور زو سپەزئالتهەمەن

  • حلم ئابباس (حرسگ.): داس ئونگەسجهرئەبەنە بوجه دەر کوردەن. میتهەن ئوند لەگەندەن. حوگەندوبەل، مüنجهەن 2003، ئسبن 3-7205-2387-خ.
  • ئاندرەئاس ئاجکەرمانن: یەزدەن ئن دەئوتسجهلاند. ڤۆن دەر مندەرهەئت زور دئاسپۆرا ئن پائدەئوما – متتەئلونگەن زور کولتورکوندە. باند 49، 2003، س. 157–177 (شابلۆن:وەبارجهڤ).
  • جهرستنە ئاللسۆن: تهە یەزد ئۆرال ترادتئۆن ئن ئراق کوردستان. جورزۆن، رجهمۆند 2001، ئسبن 0-7007-1397-2 (ئەنگلسجه; شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  • جارستەن جۆلپە: کۆنسەنس، دسکرەتئۆن، رڤالتäت: ئائوس دەر ئەتهنۆهستۆرئە ڤۆن کوردەن ئوند یەزدەن. ئن: جارستەن بۆرجک، ئەڤا ساڤەلسبەرگ، سئامەند حاژۆ (حرسگ.): ئەتهنزتäت، ناتئۆنالسموس، رەلگئۆن ئوند پۆلتک ئن کوردستان. (= کوردۆلۆگئە. باند 1). لت، مüنستەر 1997، ئسبن 3-8258-3420-4، س. 279–300 (شابلۆن:وەبارجهڤ).
  • مرزا دننای: یەزدەن ئم ئراک. ئەئنە بەدرۆهتە مندەرهەئت ئۆهنە ئەخستەنرەجهتە. ئن: ماری کرەئوتزەر، تهۆماس سجهمدنگەر (حرسگ.): ئراک. ڤۆن دەر رەپوبلک دەر ئانگست زور بüرگەرلجهەن دەمۆکراتئە؟ چا ئرا، فرەئبورگ 2004، ئسبن 3-924627-85-1، س. 197–204 (شابلۆن:وەبارجهڤ).
  • ئرەنە دولز: دئە یەزدەن ئم ئراک. زوسجهەن „مۆدەللدۆرف“ ئوند فلوجهت (= ستودئەن زور زەئتگەسجهجهتە دەس ناهەن ئۆستەنس ئوند نۆردافرکاس. باند 8). لت، مüنستەر ئو. ئا. 2001، ئسبن 3-8258-5704-2 (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  • نەلدا فوججارۆ: تهە ئۆتهەر کوردس. یازدس ئن جۆلۆنئال ئراق. تائورس، لۆندۆن 1999، ئسبن 1-86064-170-9 (ئەنگلسجه).
  • ژۆسەپه ئسیا: دەڤل وۆرسهپ. تهە ساجرەد بۆئۆکس ئاند ترادتئۆنس ئۆف تهە یەزدس. رجهارد گ. بادگەر، بۆستۆن 1919 (دگتالسات).
  • ئلهان کزلهان: دئە یەزدەن. ئەئنە ئانتهرۆپۆلۆگسجهە ئوند سۆزئالپسیجهۆلۆگسجهە ستودئە üبەر دئە کوردسجهە گەمەئنسجهافت. مەدجۆ، فرانکفورت 1997، ئسبن 3-923363-25-7.
  • پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، ئسبن 0-7734-9004-3 (ئەنگلسجه).
  • پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک، ز. کارتال، کهاننا ئۆمارکهال، که. ژ. راسهۆو: یەزدسم ئن ئەئورۆپە. دففەرەنت گەنەراتئۆنس سپەئاک ئابۆئوت تهەئر رەلگئۆن (= گöتتنگەر ئۆرئەنتفۆرسجهونگەن: ئرانجا. باند 5). حارراسسۆوتز، وئەسبادەن 2009، ئسبن 978-3-447-06060-8 (ئەنگلسجه).
  • رۆگەر لەسجۆت: ئەنقوئێتە سور لەس یەزدس دە سیرئە ئەت دو دژەبەل سندژāر. ئنستتوت فرانچائس دە داماس، بەئروت 1938 (دگتالسات).
  • کائ مەرتەن: ئونتەرەئناندەر، نجهت نەبەنەئناندەر: داس زوساممەنلەبەن رەلگöسەر ئوند کولتورەللەر گروپپەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه دەس 19. ژاهرهوندەرتس (= ماربورگەر رەلگئۆنسگەسجهجهتلجهە بەئترäگە. باند 6). لت ڤەرلاگ، مüنستەر 2014، ئسبن 978-3-643-12359-6، س. 226–245 (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  • کهاننا ئۆمارکهال: جوررەنت جهانگەس ئن تهە یەزد سیستەم ئۆف ترانسمسسئۆن ئۆف رەلگئۆئوس کنۆولەدگە ئاند ستاتوس ئۆف سپرتوئال ئائوتهۆرتی. ئن: دەرسەلبە (حرسگ.): رەلگئۆئوس منۆرتئەس ئن کوردستان. بەیۆند تهە مائنسترەئام (= ستودئەس ئن ئۆرئەنتال رەلگئۆنس. باند 68). حارراسسۆوتز، وئەسبادەن 2014، ئسبن 978-3-447-10125-7، س. 67–77 (ئەنگلسجه).
  • کهاننا ئۆمارکهال: تهە ستاتوس ئاند رۆلە ئۆف تهە یەزد لەگەندس ئاند میتهس. تۆ تهە قوئەستئۆن ئۆف جۆمپاراتڤە ئانالیسس ئۆف یەزدسم، یāرسāن (ئاهل-ئە حاقق) ئاند زۆرۆئاسترئانسم: ئا جۆممۆن سوبستراتوم؟ ئن: فۆلئا ئۆرئەنتالئا. نر. 45–46، 2009، س. 197–219.
  • ئارتور رۆدزئەوجز، یەزد ئەرۆس: لۆڤە ئاس تهە جۆسمۆگۆنج فاجتۆر ئاند دستنجتڤە فەئاتورە ئۆف تهە یەزد تهەئۆلۆگی ئن تهە لگهت ئۆف سۆمە ئانجئەنت جۆسمۆگۆنئەس. ئن: فرتللارئا کوردجا. نر. 3–4، ئنستتوت ئۆف ئۆرئەنتال ستودئەس ژاگئەللۆنئان ئونڤەرستی، 2014، س. 42–105 (ئەنگلسجه; پدف-داتەئ; 1،8 مب; 203 سەئتەن ئائوف کوردسهستودئەس.پل).
  • ئارتور رۆدزئەوجز، تاووس پرۆتۆگۆنۆس: پاراللەلس بەتوەئەن تهە یەزد تهەئۆلۆگی ئاند سۆمە ئانجئەنت گرەئەک جۆسمۆگۆنئەس. ئن: ئران ئاند تهە جائوجاسوس. باند 18، نر. 1، 2014، س. 27–45 (ئەنگلسجه).
  • ئەسزتەر سپäت: لاتە ئانتقوئە مۆتفس ئن یەزد ئۆرال ترادتئۆن (= گۆرگئاس دسسەرتاتئۆنس ئن رەلگئۆن. باند 52). گۆرگئاس، پسجاتاوای 2010، ئسبن 978-1-60724-998-6 (ئەنگلسجه; دۆکتۆراربەئت).
  • ئەسزتەر سپäت: رەلگئۆئوس ئۆرال ترادتئۆن ئاند لتەراجی ئامۆنگ تهە یەزدس ئۆف ئراق. ئن: ئانتهرۆپۆس. باند 103، نر. 2، 2008، س. 393–403.
  • ئورسولا سپولەر-ستەگەمانن: دەر ئەنگەل پفائو. زوم سەلبستڤەرستäندنس دەر یەزد. ئن: زەئتسجهرفت فüر رەلگئۆنسوسسەنسجهافت. باند 5، 1997، س. 3–17 (شابلۆن:وەبارجهڤ).
  • تەلم تۆلان: رەلگئۆن ئوند لەبەن. ئن: ئەرهارد فرانز (حرسگ.): یەزدەن. ئەئنە ئالتە رەلگئۆنسگەمەئنسجهافت زوسجهەن ترادتئۆن ئوند مۆدەرنە. بەئترäگە دەر تاگونگ ڤۆم 10.–11. ئۆکتۆبەر 2003 ئن جەللە. دەئوتسجهەس ئۆرئەنت-ئنستتوت، حامبورگ 2004، ئسبن 3-89173-085-3.
  • بâنو یالکوت-برەددەرمانن: دەر واندەل دەر یەزدسجهەن رەلگئۆن ئن دەر دئاسپۆرا. ئن: گەردئەن ژۆنکەر (حرسگ.): کەرن ئوند راند. رەلگöسە مندەرهەئتەن ئائوس دەر تüرکەئ ئن دەئوتسجهلاند (= زەنتروم مۆدەرنەر ئۆرئەنت: ستودئەن. باند 11). داس ئارابسجهە بوجه، بەرلن 1999، ئسبن 3-86093-227-6، س. 51–63 (شابلۆن:وەبارجهڤ).

شابلۆن:جۆممۆنسجات شابلۆن:وکتئۆناری

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ 1،0 1،1 سەفک تاگای، سەرهات ئۆرتاج: دئە ئەزدەن ئوند داس ئەزدەنتوم – گەسجهجهتە ئوند گەگەنوارت ئەئنەر ڤۆم ئونتەرگانگ بەدرۆهتەن رەلگئۆن. لاندەسزەنترالە فüر پۆلتسجهە بلدونگ، حامبورگ 2016، س. 90، ئسبن 978-3-946246-03-9
  2. ↑ 2،0 2،1 2،2 2،3 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  3. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  4. ↑ 4،0 4،1 4،2 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  5. ↑ 5،0 5،1 شابلۆن:لتەراتور
  6. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  7. ↑ 7،0 7،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  8. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  9. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  10. ↑ 10،0 10،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  11. ↑ 11،0 11،1 شابلۆن:لتەراتور
  12. ↑ دئە ستەئگەندە زاهل دەر ژەسدەن ئن دەئوتسجهلاند کانن نور گرۆب گەسجهäتزت وەردەن. رەمد هات ئهرە زاهل ڤۆن 35.000–40.000 (2005) üبەر 60.000 (2011) ئائوف 100.000 (2015) ناجه ئۆبەن کۆررگئەرت ئوند گبت وەئتەرە سجهäتزونگەن ئان: زەنترالرات دەر یەزدەن ئن ئۆلدەنبورگ: 120.000 (2016)، نەئوئەر زەنترالرات دەر ئێزیدەن ئن بئەلەفەلد: üبەر 150.000 (ئانفانگ 2017). متگلئەدەرزاهلەن: یەزدەن. رەمد
  13. ↑ 13،0 13،1 جهرستنە ئاللسۆن: تهە یەزد ئۆرال ترادتئۆن ئن ئراق کوردستان. جورزۆن، رجهمۆند 2001، ئسبن 0-7007-1397-2، س. 26 (ئەنگلسجه; شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  14. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  15. ↑ جلەمەنس وەرگن: داس پرمتڤە گلائوبەنسڤەرستäندنس دەر ئس-تەررۆرستەن. ئن: دئە وەلت. 14. ئۆکتۆبەر 2014.
  16. ↑ چاکıر جەیهان سوڤار: شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: فۆروم ئۆف ئەتهنۆگەئۆپۆلتجس، باند 4 نر. 2 ونتەر 2016، س. 32
  17. ↑ ڤگل. شابلۆن:فاس، ژونکەر، ئالاڤ: پەرسسجه-دەئوتسجهەس وöرتەربوجه. لەئپزگ/تەهەران 1970، س. 71.
  18. ↑ ئرەنە دولز: دئە یەزدەن ئم ئراک. زوسجهەن „مۆدەللدۆرف“ ئوند فلوجهت (= ستودئەن زور زەئتگەسجهجهتە دەس ناهەن ئۆستەنس ئوند نۆردافرکاس. باند 8). لت، مüنستەر 2001، ئسبن 3-8258-5704-2، س. 18 (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  19. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  20. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  21. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  22. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  23. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  24. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  25. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: ئەئ 2). ئن: پەر ژ. بەئارمان (حرسگ.): تهە ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام. نەو ئەدتئۆن. باند 11، برلل، لەئدەن 2001، س. 313ب (ئەنگلسجه).
  26. ↑ ستەپهەن ج. پۆئولسۆن: پاتتەرنس ئۆف ڤئۆلەنجە درەجتەد ئاگائنست جڤلئانس ئن سمالل ئەتهنج ئەنجلاڤەس دورنگ وار ئن ئراق (2003–2009) ئن ماززەئ، ژولئە م. (حرسگ.): نۆن-ستاتە ڤئۆلەنت ئاجتۆرس ئاند سۆجئال مۆڤەمەنت ئۆرگانزاتئۆنس: ئنفلوئەنجە، ئاداپتاتئۆن، ئاند جهانگە. واگۆن لانە، ئەمەرالد پوبلسهنگ لمتەد 2017، س. 77. شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه
  27. ↑ ئوس-لوفتواففە گرەئفت ئس-ستەللونگ ئان. ئن: ن-تڤ، 8. ئائوگوست 2014.
  28. ↑ کوردواتجه: یەزدەن ئن سیرئەن. زوسجهەن ئاکزەپتانز ئوند مارگنالسئەرونگ. بەرجهت 7، ئەئورۆپäئسجهەس زەنتروم فüر کوردسجهە ستودئەن، بەرلن، دەزەمبەر 2010، س. 5–7 (پدف-داتەئ; 384 کب; 13 سەئتەن ئائوف کوردواتجه.ئۆرگ).
  29. ↑ لەڤۆن یەپسکۆپۆسئان، ئاسهۆت مارگارئان ئو. ئا.: گەنەتج ئاففنتی بەتوەئەن تهە ئارمەنئان یەزدس ئاند تهە ئراق کوردس. ئن: ئران ئاند تهە جائوجاسوس. باند 14، برلل، لەئدەن 2010، س. 37–42، هئەر س. 38 (ئەنگلسجه; شابلۆن:وەبارجهڤ ئائوف کوردپەدئا.ئۆرگ).
  30. ↑ 30،0 30،1 ئارمەنئا. جۆئونتری سومماری. ئن: تهە وۆرلد فاجتبۆئۆک، سجهäتزونگ فüر 2022
  31. ↑ حاسمک حۆڤهاننسیان: شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: فراڤاهر.ئۆرگ. 3. نۆڤەمبەر 2007، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014 (ئەنگلسجه).
  32. ↑ ئرەنە دولز: دئە یەزدەن ئم ئراک. زوسجهەن „مۆدەللدۆرف“ ئوند فلوجهت (= ستودئەن زور زەئتگەسجهجهتە دەس ناهەن ئۆستەنس ئوند نۆردافرکاس. باند 8). لت، مüنستەر 2001، ئسبن 3-8258-5704-2، س. 15 فف. (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  33. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 27–28 (ئەنگلسجه).
  34. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 31–33 (ئەنگلسجه).
  35. ↑ پ. ئاناستاسە مارئە: لا دéجۆئوڤەرتە رéجەنتە دەس دەئوخ لڤرەس ساجرéس دەس یéزیدس. ئن: ئانتهرۆپۆس. باند 6، 1911، س. 1–39; م. بتتنەر: دئە حەئلگەن بüجهەر دەر ژەزدەن ئۆدەر تەئوفەلسانبەتەر (کوردسجه ئوند ئارابسجه). ئن: دەنکسجهرفتەن دەر کائسەرلجهەن ئاکادەمئە دەر وسسەنسجهافتەن ئن وئەن. باند 55، وئەن 1913.
  36. ↑ ئەسزتەر سپäت: رەلگئۆئوس ئۆرال ترادتئۆن ئاند لتەراجی ئامۆنگ تهە یەزدس ئۆف ئراق. ئن: ئانتهرۆپۆس. باند 103، حەفت 2، 2008، س. 393–403، هئەر س. 394.
  37. ↑ حلم ئابباس (حرسگ.): داس ئونگەسجهرئەبەنە بوجه دەر کوردەن. میتهەن ئوند لەگەندەن. حوگەندوبەل، مüنجهەن 2003، ئسبن 3-7205-2387-خ. ئانمەرکونگ: ئائوف دئە پهلۆلۆگسجهە پرۆبلەماتک دەس وەرکس هات مارتن زäهرنگەر ئن سەئنەر رەزەنسئۆن ئن دەر نەئوئەن زüرجهەر زەئتونگ ئام 19. سەپتەمبەر 2003 هنگەوئەسەن.
  38. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  39. ↑ حاننەلۆرە مüللەر: رەلگئۆنەن ئم ناهەن ئۆستەن: ئراک، ژۆردانئەن، سیرئەن، لبانۆن. ئۆتتۆ حارراسسۆوتز، وئەسبادەن 2009، ئسبن 978-3-447-06077-6، س. 109 شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه.
  40. ↑ ئەسزتەر سپäت: سهاهد بن ژارر، فۆرەفاتهەر ئۆف تهە یەزدس ئاند تهە گنۆستج سەئەد ئۆف سەته. ئن: ئران & تهە جائوجاسوس، باند 6، نر. 1/2، 2002، س. 27–56، هئەر س. 28 ف. ژستۆر
  41. ↑ سەئان تهۆماس: تهە دەڤل وۆرسهپپەرس ئۆف ئراق. ئن: تهە دائلی تەلەگراپه. 19. ئائوگوست 2007، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014 (ئەنگلسجه).
  42. ↑ ئورسولا سپولەر-ستەگەمانن: دەر ئەنگەل پفائو. زوم سەلبستڤەرستäندنس دەر یەزد. ئن: زەئتسجهرفت فüر رەلگئۆنسوسسەنسجهافت (زفر)، باند 1، 1997، س. 3–17، هئەر س. 11.
  43. ↑ کەمال حüر: دئە رەلگئۆن دەر یەزدەن. Üبەر دئە ڤۆن ئسلامسجهەن تەررۆرستەن ڤەرفۆلگتە کوردسجهە مندەرهەئت. دەئوتسجهلاندرادئۆ کولتور، 17. ئائوگوست 2014.
  44. ↑ تەلم تۆلان: شابلۆن:وەبارجهڤ دەنگە ئێزیدیان
  45. ↑ رەلگئۆن. http://www.yezidisinternational.org/abouttheyezidipeople/religion/ [11.05.2017].
  46. ↑ „رەلگئۆئوس بەلئەفس“. شابلۆن:وەبارجهڤ [18.05.2017].
  47. ↑ سەفک تاگای، سەرهات ئۆرتاج: دئە ئەزدەن ئوند داس ئەزدەنتوم – گەسجهجهتە ئوند گەگەنوارت ئەئنەر ڤۆم ئونتەرگانگ بەدرۆهتەن رەلگئۆن. حامبورگ: لاندەسزەنترالە فüر پۆلتسجهە بلدونگ، 2016، س. 55.
  48. ↑ ئسیا، ژۆسەپه: دەڤل وۆرسهپ. تهە ساجرەد بۆئۆکس ئاند ترادتئۆنس ئۆف تهە یەزدس. بۆستۆن: رجهارد گ. بادگەر، 1919، س. 168. دگتالسات.
  49. ↑ 49،0 49،1 پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 38 (ئەنگلسجه).
  50. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 97–99 (ئەنگلسجه).
  51. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  52. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  53. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  54. ↑ جەجل ژۆهن ئەدمۆندس: شابلۆن:وەبارجهڤ رۆیال ئاسئاتج سۆجئەتی. لوزاج & جۆمپانی، لۆندۆن 1967، س. 25–40 (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه)
  55. ↑ نەلدا فوججارۆ: تهە ئۆتهەر کوردس. یازدس ئن جۆلۆنئال ئراق. تائورس، لۆندۆن 1999، ئسبن 1-86064-170-9، س. 22.
  56. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 126 (ئەنگلسجه).
  57. ↑ برگüل ئاچıکیıلدıز: تهە یەزدس. تهە حستۆری ئۆف جۆممونتی، جولتورە ئاند رەلگئۆن. تائورس، لۆندۆن ئو. ئا. 2010، س. 91 (ئەنگلسجه).
  58. ↑ ڤگل. سپäت: تهە یەزدس. 2005، س. 14.
  59. ↑ ڤگل. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. 1995، س. 134ف.
  60. ↑ ڤگل. کزلهان: دئە یەزدەن. 1997، س. 112.
  61. ↑ ڤگل. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. 1995، س. 129.
  62. ↑ ڤگل. سپäت: تهە یەزدس. 2005، س. 77، 82–84.
  63. ↑ جهرستنە ئاللسۆن: تهە یەزد ئۆرال ترادتئۆن ئن ئراق کوردستان. جورزۆن، رجهمۆند سوررەی 2001، ئسبن 0-7007-1397-2، س. خڤئئ (ئەنگلسجه).
  64. ↑ ئلهان کزلهان: دئە یەزدەن. ئەئنە ئانتهرۆپۆلۆگسجهە ئوند سۆزئالپسیجهۆلۆگسجهە ستودئە üبەر دئە کوردسجهە گەمەئنسجهافت. مەدجۆ، فرانکفورت 1997، ئسبن 3-923363-25-7، س. 92.
  65. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  66. ↑ برگüل ئاچıکیıلدıز: تهە یەزدس. تهە حستۆری ئۆف جۆممونتی، جولتورە ئاند رەلگئۆن. تائورس، لۆندۆن ئو. ئا. 2010، س. 99 (ئەنگلسجه).
  67. ↑ پهلپ گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم. ئتس باجکگرۆئوند، ئۆبسەرڤانجەس ئاند ئاند تەختوئال ترادتئۆن. مەللەن، لەوستۆن ئو. ئا. 1995، س. 136 (ئەنگلسجه).
  68. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  69. ↑ برگüل ئاچıکیıلدıز: تهە یەزدس. تهە حستۆری ئۆف جۆممونتی، جولتورە ئاند رەلگئۆن. تائورس، لۆندۆن ئو. ئا. 2010، س. 104–105 (ئەنگلسجه).
  70. ↑ برگüل ئاچıکیıلدıز: تهە یەزدس. تهە حستۆری ئۆف جۆممونتی، جولتورە ئاند رەلگئۆن. تائورس، لۆندۆن ئو. ئا. 2010، س. 106–107 (ئەنگلسجه).
  71. ↑ پهلپ. گ. کرەیەنبرۆئەک: یەزدسم ئن ئەئورۆپە: دففەرەنت گەنەراتئۆنس سپەئاک ئابۆئوت تهەئر رەلگئۆن. حارراسسۆوتز، وئەسبادەن 2009، س. 22 ف.
  72. ↑ ماخ حۆرست: مۆلتکە. لەبەن ئوند وەرک ئن سەلبستزەئوگنسسەن – دئە سجهرفتەن: داس لاند ئوند ڤۆلک دەر کوردەن. دئەتەرجه’سجهە ڤەرلاگسبوجههاندلونگ، لەئپزگ 1892، س. 410 ف.
  73. ↑ ئاننەمارئە سجهممەل: میستسجهە دمەنسئۆنەن دەس ئسلام. ئنسەل، فرانکفورت 1995، س. 276
  74. ↑ ڤجتۆرئا ئاراکەلۆڤا: سوف سائنتس ئن تهە یەزد ترادتئۆن ئ: قاولē ح’ئوسēیīنī ح’ئالāژ. ئن: ئران & تهە جائوجاسوس، ڤۆل. 5، 2001، س. 183–192، هئەر س. 183ف
  75. ↑ کائ مەرتەن: ئونتەرەئناندەر، نجهت نەبەنەئناندەر. داس زوساممەنلەبەن رەلگöسەر ئوند کولتورەللەر گروپپەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه دەس 19. ژاهرهوندەرتس. لت، مüنستەر 2014، س. 237–245.
  76. ↑ جهەتەرئان، ڤجکەن (20. ئۆکتۆبەر 2016): تهە یازدس : لفە ئافتەر گەنۆجدە. ئۆنلنە ئائوفروفبار ئونتەر https://web.archive.org/web/20170510153329/http://www.global-geneva.com/the-yazidis-life-after-genocide/ [10.05.2017].
  77. ↑ کائ مەرتەن: ئونتەرەئناندەر، نجهت نەبەنەئناندەر. داس زوساممەنلەبەن رەلگöسەر ئوند کولتورەللەر گروپپەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه دەس 19. ژاهرهوندەرتس. لت، مüنستەر 2014، س. 237–245.
  78. ↑ ئرەنە دولز: دئە یەزدەن ئم ئراک. زوسجهەن „مۆدەللدۆرف“ ئوند فلوجهت (= ستودئەن زور زەئتگەسجهجهتە دەس ناهەن ئۆستەنس ئوند نۆردافرکاس. باند 8). مüنستەر 2001، س. 54–57 (شابلۆن:گۆئۆگلە بوجه).
  79. ↑ ڤەروالتونگسگەرجهت کöلن: شابلۆن:وەبارجهڤ ئن ئامنەستی.دە. 16. ئائوگوست 2005، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014 (پدف-داتەئ; 127 کب; 19 سەئتەن).
  80. ↑ ئولرجه لادورنەر: تۆد دەر کلەئنەن ڤöلکەر. ئن: دئە زەئت. نر. 35، 23. ئائوگوست 2007، س. 7، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014.
  81. ↑ وئەلاند سجهنەئدەر: ئراک: یەزدەن فüرجهتەن ناجه ئاتتەنتاتەن ئهرە „ئائوسرۆتتونگ“. ئن: دئەپرەسسە.جۆم. 16. ئائوگوست 2007، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014.
  82. ↑ ئەئن بلوتباد دەر ئەل کائدا؟ ئن: ن-تڤ. 15. ئائوگوست 2007.
  83. ↑ ماسسەنفلوجهت ڤۆر ئس-تەررۆر – ئەخترەمستەن ئەرۆبەرن ستائودامم ئوند Öلفەلد ئم نۆردراک. ئن: فۆجوس، 4. ئائوگوست 2014.
  84. ↑ 84،0 84،1 جلەمەنس وەرگن: داس پرمتڤە گلائوبەنسڤەرستäندنس دەر ئس-تەررۆرستەن. ئن: دئە وەلت، 15. ئۆکتۆبەر 2014.
  85. ↑ تەررۆرگروپپە ئسلامسجهەر ستائات رجهتەت ژەسدەن هن. ئن: فرانکفورتەر ئاللگەمەئنە زەئتونگ. 3. ئائوگوست 2014.
  86. ↑ جهەتەرئان، ڤجکەن (20. ئۆکتۆبەر 2016): تهە یازدس : لفە ئافتەر گەنۆجدە. ئۆنلنە ئائوفروفبار ئونتەر https://web.archive.org/web/20170510153329/http://www.global-geneva.com/the-yazidis-life-after-genocide/ [10.05.2017].
  87. ↑ 87،0 87،1 ساراه رەئنکە: شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر. ئاپرل 2006، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014.
  88. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  89. ↑ ڤۆلکەر وللسجهرەی: بەسوجه ڤۆن رادئۆ ئەروان. ئن: ئادخب – جلوب دەر فرەئوندە ئەلەکترۆنسجهەر مەدئەن – روندفونک گلۆبال. Öستەررەئجه، 2003 (پدف-داتەئ; 452 کب; 4 سەئتەن ئائوف ئادخب-ئۆئە.ئۆرگ).
  90. ↑ حاسان ئاکسüنگەر، سüلەیمان ئەرسو: دئە یەزدەن… ئەئنە فراگەستەللونگ ئۆدەر ئەئنە رەئالتäت: سئەدلونگسگەبئەتە. سەمناراربەئت، فاجههۆجهسجهولە ححگ، 2003، ئابگەروفەن ئام 25. ئائوگوست 2014.
  91. ↑ گەسەللسجهافت ئەزدسجهەر ئاکادەمکەرننەن (گەئا): گەمەئندەن ئوند ئۆرگانساتئۆنەن دەر ئەزدەن. ئن: گەئا-ئەڤ.نەت. 2020، ئابگەروفەن ئام 9. ژول 2020.
  92. ↑ رەلگئۆنسوسسەنسجهافتلجهەر مەدئەن- ئوند ئنفۆرماتئۆنسدئەنست (رەمد): متگلئەدەرزاهلەن: یەزدەن. ئن: رەمد.دە. 2017، ئابگەروفەن ئام 9. ژول 2020.
  93. ↑ بارر، ئدان (18. سەپتەمبەر 2014): ئەخپەرت ئانالیسس / تهە یەزدس: ترائوماتج مەمۆری ئاند بەترایال. ئۆنلنە ئائوفروفبار ئونتەر https://web.archive.org/web/20170510152415/https://english.tau.ac.il/impact/yezidis [10.05.2017].
  94. ↑ بارر، ئدان (18. سەپتەمبەر 2014): ئەخپەرت ئانالیسس / تهە یەزدس: ترائوماتج مەمۆری ئاند بەترایال. ئۆنلنە ئائوفروفبار ئونتەر https://web.archive.org/web/20170510152415/https://english.tau.ac.il/impact/yezidis [10.05.2017].

شابلۆن:نۆرمداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ژەسدەن“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Jesiden&oldid=1051»