بۆ ناوەڕۆک بازبدە

گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها

لە KurdiPedia

شابلۆن:جۆئۆردناتە شابلۆن:پۆستئۆنسکارتە شابلۆن:لنکبۆخ ئەرستەر گۆلفکرئەگ

دەر گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها وار ئەئن ئانگرفف دەر ئراکسجهەن لوفتواففە ئائوف دئە هائوپتسäجهلجه ڤۆن کوردەن بەوۆهنتە ئراکسجهە ستادت حالابدسجها ئن دەر هەئوتگەن ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان. بەئ دەم ئانگرفف، دەر ئام 16. مäرز 1988 گەگەن ئەندە دەس ئەرستەن گۆلفکرئەگس ستاتتفاند، ستاربەن زوسجهەن 3200 ئوند 5000 مەنسجهەن.

حنتەرگروند

جهەمئەواففەنپرۆگرامم دەس ئراک

وئە دئە ئونمۆڤج ئن ئهرەم بەرجهت ڤۆن 2006 فەستستەللتە، هاتتە داس جهەمئەواففەنپرۆگرامم دەس ئراک بس زوم ژاهرە 1991 ئنسگەسامت 3859 تۆننەن جهەمسجهەر کامپفستۆففە پرۆدوزئەرت، ڤۆن دەنەن 3315 تۆننەن ئائوفمونتئۆنئەرت ووردەن. دامت کۆننتەن 130.000 سپرەنگکöرپەر هەرگەستەللت وەردەن; بس 1988 ووردەن üبەر 101.000 سپرەنگکöرپەر (فلئەگەربۆمبەن، ئارتللەرئەمونتئۆن ئوند راکەتەنسپرەنگکöپفە) ڤەرسجهۆسسەن.[1] ساددام حوسسەئن سەتزتە جهەمسجهە کامپفستۆففە ئم ئەرستەن گۆلفکرئەگ (1980–1988) نجهت نور گەگەن دەن ئران ئەئن، سۆندەرن ئائوجه گەگەن دئە ئم نۆردراک لەبەندەن کوردەن، ڤۆر ئاللەم ئم ژاهر 1988 وäهرەند دەر سۆگەناننتەن ئانفال-ئۆپەراتئۆن.

سجهäتزونگەن زوفۆلگە ووردەن روند 60 % دەس گەسامتەن ئراکسجهەن گفتگاسارسەنالس ئن ئانلاگەن پرۆدوزئەرت، دئە ڤۆن فرمەن ئائوس دەئوتسجهلاند تەئلوەئسە ئللەگال گەلئەفەرت ئوند ئائوفگەبائوت ووردەن.[2] دەئوتسجهە فرمەن لئەفەرتەن زوسجهەن فەبروئار 1983 ئوند مäرز 1985 ئانلاگەن زور پرۆدوکتئۆن ڤۆن گفتگاسەن، دئە ناجه ئانگابەن دەر ئراکەر ئم ژاهر 1986 بەگانن.[3] دئە گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر وارف سجهۆن ڤۆر دەم ماسساکەر ئن حالابدسجها مەهر ئالس 40 دەئوتسجهەن ئوند ئەئورۆپäئسجهەن فرمەن ڤۆر، فüر دئە مت گفتگاس ڤەرüبتەن کرئەگسڤەربرەجهەن دەس ئراک متڤەرانتوۆرتلجه زو سەئن، دا سئە سجه ئام ئائوفبائو دەر گفتگاسانلاگەن، ڤۆر ئاللەم ئن ساماررا، بەتەئلگت هاتتەن.[4]

ڤۆرگەسجهجهتە دەس ئانگرففس

حالابدسجها گالت ئالس وجهتگەس زەنتروم دەس کوردسجهەن ودەرستاندس ئن دەن ئائوتۆنۆمئەبەسترەبونگەن گەگەن دئە زەنترالرەگئەرونگ ئن باگداد. ئام 14. مائ 1987 کام ئەس ئن حالابدسجها زو ئانت-رەگئەرونگس-دەمۆنستراتئۆنەن. ئال حاسان ئال-مادسجهد، دامالس کۆمماندەئور فüر دئە نöردلجهەن رەگئۆنەن دەس ئراک، لئەß ئانسجهلئەßئەند زڤلستەن هنرجهتەن، دئە بەئ دەن دەمۆنستراتئۆنەن ڤەرلەتزت وۆردەن وارەن، ئوند ئۆردنەتە ئان، داسس ئهرە حäئوسەر مت پانزەرن ئوند بوللدۆزەرن ئەئنگەرسسەن وەردەن سۆللتەن. فەرنەر گاب ئەس زاهلرەئجهە ڤەرهافتونگەن ئوند مەهر ئالس 100 پەرسۆنەن „ڤەرسجهواندەن“.[5]

سەئت ئاپرل 1987 فüهرتە دئە ئراکسجهە لوفتواففە گفتگاسانگرففە گەگەن دöرفەر ئم کوردسجهەن بەرگلاند دورجه. دئە گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر (گفبڤ) ئنفۆرمئەرتە دئە دەئوتسجهسپراجهگەن مەدئەن کۆنتنوئئەرلجه دارüبەر ئوند بەرجهتەتە سجهۆن ڤۆر دەم ئانگرفف ئائوف حالابدسجها ئنسگەسامت 87 گفتگاسانگرففە ئائوف کوردسجهە دöرفەر.[4]

ئام 15. مäرز 1988 ئەرۆبەرتەن کوردسجهە رەبەللەن دەر پاترئۆتسجهەن ئونئۆن کوردستانس زوساممەن مت رەگولäرەن ئەئنهەئتەن دەر ئرانسجهەن ئارمەئە ئن دەر ئۆپەراتئۆن مۆرگەنرöتە 10 (ڤالفاژر 10) دئە ئراکسجهە ستادت حالابدسجها، دئە دامالس 70.000 ئەئنوۆهنەر هاتتە.[6]

دەر ئانگرفف

ناجه ئانگابەن ڤۆن ئائوگەنزەئوگەن فلۆگەن ئام 16. مäرز گەگەن 11.00 ئوهر کامپففلوگزەئوگە دەر ئراکسجهەن لوفتواففە üبەر دئە ستادت. ئەس سۆللەن بس زو 20 فلوگزەئوگە گەوەسەن سەئن، دارونتەر مگس ئوند مراگەس. داناجه ساه مان رائوجهسäئولەن ئائوفستەئگەن، ئەرست وەئß، دانن سجهوارز ئوند سجهلئەßلجه گەلب.[7] ئان دەم ئانگرفف وار ئائوجه ئەئن حوبسجهرائوبەر بەتەئلگت،[8] دەسسەن بەساتزونگ ڤۆربەرەئتەند ئائوفناهمەن ماجهتە ئوند سپäتەر دەن وند مت حلفە ڤۆن ئابگەوۆرفەنەن پاپئەرفەتزەن ماß.[9]

دئە ئارت دەر ئەئنگەسەتزتەن کامپفستۆففە ووردە سپäتەر مت سەنفگاس[10]، سارن، تابون ئوند ئەئنەم کامپفستۆفف ڤەرموتلجه ئائوف زیاندباسس بەسجهرئەبەن.[7][ئانم. 1] دئە گەنائوئە زوساممەنسەتزونگ دەر بەنوتزتەن گفتستۆففە ئست بس هەئوتە ئونبەکاننت[11][10].

ئەئن üبەرلەبەندەر ئەئنوۆهنەر بەسجهرئەب داس گەسجهەهەن رüجکبلجکەند ئم ژاهر 2008:[12] شابلۆن:زتات

ئۆپفەر

تۆدەسۆپفەر

ئوس-ئامەرکانسجهەر سۆلدات ڤۆر دەن گرäبەرن دەر ئۆپفەر

ئنفۆلگە دەس ئانگرففس ستاربەن لائوت ببج 3200 بس 5000 مەنسجهەن.[7] لائوت حومان رگهتس واتجه لئەگت دئە زاهل دەر تۆدەسۆپفەر مت سجهەرهەئت هöهەر ئالس 3200، دا دئەس دئە زاهل دەر نامەنتلجه بەکاننتەن تۆدەسۆپفەر وار، دئە بەئ سیستەماتسجهەن بەفراگونگەن دەر Üبەرلەبەندەن ئەرمتتەلت ووردەن.[13] دئە مەئستەن بەرجهتە گرەئفەن ئائوف کوردسجهە ئوند ئرانسجهە قوئەللەن زورüجک ئوند نەننەن ئۆپفەرزاهلەن زوسجهەن 4000 (سۆ زوم بەئسپئەل دلپ حرۆ[6]) ئوند 7000.[13][14] فاست ئاللە ئۆپفەر وارەن زڤلستەن،[2] لائوت ئەئنگەن بەرجهتەن وارەن بس زو 75 % دەر ئۆپفەر فرائوئەن ئوند کندەر.[7]

ئەئنگە ئۆپفەر ستاربەن سجهنەلل. ئەئن ئرانسجهەر فۆتۆژۆئورنالست بەسجهرئەب ئەس سۆ: „داس لەبەن هاتتە ئائوفگەهöرت وئە ئن ئەئنەم فلم، دەر پلöتزلجه بەئ ئەئنەم بلد ئانهäلت.“ ئەر کام زوم بەئسپئەل ئن ئەئنە کüجهە ئوند ساه دئە لەئجهە ئەئنەر فرائو، دئە نۆجه داس مەسسەر ئن دەر حاند هئەلت، مت دەم سئە ئەئنە کارۆتتە کلەئنگەسجهنتتەن هاتتە.[15] ڤئەلە ئۆپفەر ئەرستجکتەن قوئالڤۆلل.[2] ئەئن تüرکسجهەر فۆتۆگراف کام 24 ستوندەن ناجه دەم ئانگرفف ناجه حالابدسجها ئوند بەرجهتەتە: „کەئنە ڤöگەل، کەئنە تئەرە. نجهتس لەبەندگەس وار زو سەهەن. دئە ستراßئەن وارەن مت لەئجهەن بەدەجکت. ئجه ساه سäئوگلنگە، دئە ئن دەن ئارمەن ئهرەر تۆتەن موتتەر لاگەن. ئجه ساه کندەر، دئە ئم تۆدەسکامپف ئهرەن ڤاتەر ئومارمت هاتتەن.“[16]

ئەئنگە کۆننتەن دەم تۆد ئەنتکۆممەن، ئندەم سئە دورجه فەئوجهتە تüجهەر ئاتمەتەن ئوند ئن داس بەرگگە گەلäندە ئن دەر ئومگەبونگ فلüجهتەتەن.[7]

Üبەرلەبەندە ئۆپفەر

ئەتوا 7000 بس 10.000 مەنسجهەن ئەرلتتەن ڤەرلەتزونگەن[7] ئوند تەئلس دائوئەرهافتە گەسوندهەئتسسجهäدەن. داس سەنفگاس ڤەرورساجهتە ڤەربرەننونگەن دەر حائوت، ئان دەن ئائوگەن ئوند ئن دەر لونگە. ئائوßئەردەم کام ئەس زو گەنەتسجهەن سجهäدەن ئوند دامت زو ئەئنەم ئانستئەگ دەر کرەبسەرکرانکونگەن ئوند دەر مسسبلدونگەن بەئ نەئوگەبۆرەنەن. وەئتەرە سجهäدەن ووردەن دورجه دئە نەرڤەنگفتە ڤەرورساجهت. ڤئەلە، دئە زونäجهست üبەرلەبت هاتتەن، ستاربەن ئن دەن نäجهستەن ژاهرەن ئان سجهوەرەن کرانکهەئتەن.[17]

ناجه 10 ژاهرەن هاتتە سجه دئە زاهل دەر مەنسجهەن مت دۆون-سیندرۆم ڤەردۆپپەلت ئوند دئە لەئوکäمئەrate ڤەردرەئفاجهت. ئەئنە نۆجه ستäرکەرە زوناهمە گاب ئەس بەئ حەرزڤەرساگەن ئوند ئانگەبۆرەنەن حەرزفەهلەرن. فەهلگەبورتەن تراتەن مەهر ئالس 10فاجه هäئوفگەر ئائوف ئالس ئن ئەئنەم بەناجهبارتەن گەبئەت، داس نجهت ڤۆن دەم گفتگاسانگرفف بەترۆففەن وار. سجهäدەن ئان دەن کنۆجهەن فüهرتەن زو کöرپەرلجهەن بەهندەرونگەن، مانجهە ئۆپفەر کۆننتەن نجهت مەهر ئۆهنە حلفسمتتەل گەهەن.[17] کندەر ڤۆن مüتتەرن، دئە دەم ئانگرفف ئائوسگەسەتزت وارەن، لتتەن ڤەرستäرکت ئونتەر سجهäدەن ئوند مسسبلدونگەن ئان دەن زäهنەن ئوند ئم موندگەوەبە[18].

ئائوجه 30 ژاهرە ناجه دەم گفتگاسانگرفف ووردە ئائوس حالابدسجها بەرجهتەت، داسس ڤئەلە ئۆپفەر ئان دەن سپäتفۆلگەن لتتەن، ئونتەر ئاندەرەم ئان حائوتکرەبس، ئائوگەنکرانکهەئتەن، ئاتەمپرۆبلەمەن، ئونفروجهتبارکەئت، مسسبلدونگەن، نەرڤەنسجهäدەن ئوند پسیجهسجهەن پرۆبلەمەن.[19] دەر لەئتەر دەس öرتلجهەن گەسوندهەئتسامتەس بەکلاگتە، داسس ئەس ناجه وئە ڤۆر ئەئنەن مانگەل ئان مەدکامەنتەن ئوند سپەزئالسئەرتەن Äرزتەن ئەتوا فüر دئە ئائوگەنکرانکهەئتەن گاب.[20][10]

دەر ئانگرفف هاتتە ئائوجه ئەئنە دائوئەرهافتە ڤەرونرەئنگونگ دەس بۆدەنس ئوند واسسەرس سۆوئە ئەئنەن ڤەرلوست ئان دەر فلۆرا ئم بەترۆففەنەن گەبئەت زور فۆلگە. ڤئەلە ئەئنوۆهنەر ڤەرلئەßئەن حالابدسجها دائوئەرهافت[11].

رەئاکتئۆنەن

زو دەن ئەرستەن فۆتۆگرافەن، دئە داس گەسجهەهەن دۆکومەنتئەرتەن، زäهلەن دەر سپäتەرە پولتزەر-پرەئس-ترäگەر کاڤەه گۆلەستان، دەر سجهۆن دەن ئانگرفف دەر کامپففلوگزەئوگە ئن ئەئنگەر ئەنتفەرنونگ متەرلەبتە،[15] ئوند دەر تüرکسجهە فۆتۆگراف رامازان Öزتüرک.[16] ئرانسجهە بەهöردەن فلۆگەن ئام 21. مäرز 1988 مت دەم حوبسجهرائوبەر وەستلجهە ژۆئورنالستەن ناجه حالابدسجها، ئوم دئە وەلتöففەنتلجهکەئت زو ئنفۆرمئەرەن. دئە ژۆئورنالستەن فلمتەن ئوند فۆتۆگرافئەرتەن.[21] تەئلە دەس ڤدەئۆماتەرئالس ووردەن ئن ئەئنەم 35-منüتگەن فلم üبەر دەن گفتگاسانگرفف ڤەروەندەت، دەن ڤەرترەتەر دەر ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن ئم ئران ئام 30. مäرز ژۆئورنالستەن ڤۆرفüهرتەن.[21]

درەکت ناجه دەم بەکاننتوەردەن بەسجهولدگتە دەر ئراک دەن ئران، فüر دەن گفتگاسانگرفف ڤەرانتوۆرتلجه زو سەئن. ئائوجه دئە ئوسا ماجهتەن زونäجهست دەن ئران فüر دەن گفتگاسانگرفف ڤەرانتوۆرتلجه.[22] داناجه ووردەن ڤۆن وەستلجهەن ئانالیستەن سۆوئە دەن ئوسا بەئدە کرئەگسپارتەئئەن بەزجهتگت[23][24] ئۆدەر وارەن سجه ژاهرە سپäتەر نۆجه ئونسجهەر.[ئانم. 2]

کورز ناجه دەم ئانگرفف سجهەئتەرتە ئەئنە ڤەرورتەئلونگ دورجه دەن ئون-سجهەرهەئتسرات ئام ڤەتۆ دەر ئوسا ئوند دەن ئەنتهالتونگەن گرۆßبرتاننئەنس، فرانکرەئجهس، ئائوسترالئەنس ئوند دäنەمارکس.[25] ئەرست ئام 9. سەپتەمبەر 1988 ڤەرورتەئلتە دئە ئوس-رەگئەرونگ دەن گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها ئالس „ئابسجهەئولجهە ئوند نجهت زو رەجهتفەرتگەندە تات“ دەس ئراک ئان دەر کوردسجهەن بەڤöلکەرونگ.[26]

دەر ڤەرگلەئجهبارە گفتگاسانگرفف ئائوف سارداسهت، ئەئنە ئرانسجهە ستادت، دەر 9 مۆناتە ڤۆر دەم ئانگرفف ئائوف حالابدسجها ستاتتگەفوندەن هاتتە، فاند ئەرست ئالس فۆلگە دەر ئائوفدەجکونگ دەس گفتگاسانگرففس ئائوف حالابدسجها ئەئن مەدئەنەجهۆ. وەئتەرە 40 ئانگرففە مت گفتگاس ئائوف کوردسجهە ئۆرتە ئوند ستäدتە زوسجهەن فەبروئار ئوند سەپتەمبەر 1988،[27] وئە نöردلجه ڤۆن سولائمانییا (29. فەبروئار 1988) سۆوئە ناهە سارداسهت ئوند مارڤان (22. مäرز 1988، 31 تۆتە، 450 ڤەرلەتزتە) فاندەن گەرنگەرەس مەدئالەس ئەجهۆ.[21]

گەرجهتسورتەئلە

ناجه فüنفژäهرگەر ئەرمتتلونگساربەئت بەگانن ئم ئاپرل 1992 ئام لاندگەرجهت دارمستادت ئەئن پرۆزەسس گەگەن زەهن دەئوتسجهە ماناگەر، دەرەن فرمەن سجه ئام ئائوفبائو دەر ئراکسجهەن ئانلاگەن زور گفتگاسپرۆدوکتئۆن بەتەئلگت هاتتەن.[3] گەگەن زوöلف وەئتەرە ڤەرترەتەر دئەسەر فرمەن وار ئەئن ڤەرفاهرەن ئەرöففنەت وۆردەن، ئۆهنە داسس ئەس زو ئەئنەر ئانکلاگە کام. ڤۆن دەن زەهن ئانگەکلاگتەن ووردەن نور درەئ ڤەرورتەئلت، ئوند زوار زو وەنگەر ئالس زوەئ ژاهرەن فرەئهەئتسسترافە ئائوف بەوäهرونگ. دەر وەسەنتلجهە گروند فüر دئە گەرنگەن سترافەن وار دئە دوئال-ئوسە-پرۆبلەماتک: دئە ئراکسجهەن جهەمئەوەرکە وارەن لائوت گوتاجهتەن فüر دئە پرۆدوکتئۆن ڤۆن پەستزدەن گەئەئگنەت، سۆ داسس نجهت ئەئندەئوتگ ناجهگەوئەسەن وەردەن کۆننتە، داسس دئە ئابسجهت، گفتگاسە زو پرۆدوزئەرەن، ئاللەن بەتەئلگتەن کلار گەوەسەن سەئن موسستە. درەئ دەر ئانگەکلاگتەن ووردەن فرەئگەسپرۆجهەن. دئە üبرگەن ڤەرفاهرەن ووردەن ئەئنگەستەللت، هائوپتسäجهلجه وەگەن ڤەرژäهرونگ.[28]

دەر گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها وار ئەئنەر دەر ئانکلاگەپونکتە ئم پرۆزەسس گەگەن ساددام حوسسەئن،[29] دەر ئم ئۆکتۆبەر 2005 بەگانن ئوند ئم دەزەمبەر 2006 مت دەر بەستäتگونگ دەس زوڤۆر گەفäللتەن تۆدەسورتەئلس ئەندەتە. ساددام حوسسەئن ووردە ئام 30. دەزەمبەر 2006 دورجه حäنگەن هنگەرجهتەت.

ئم دەزەمبەر 2005 ووردە دەر نئەدەرلäندەر فرانس ڤان ئانرائات ڤۆن ئەئنەم گەرجهت ئن دەن حائاگ زو 15 ژاهرەن حافت ڤەرورتەئلت، وەئل ئەر تائوسەندە تۆننەن جهەمکالئەن زور حەرستەللونگ ڤۆن گفتگاس ئن دەن ئراک گەلئەفەرت هاتتە. داس نئەدەرلäندسجهە گەرجهت ستوفتە دەن گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها ئالس ڤöلکەرمۆرد ئوند کرئەگسڤەربرەجهەن ئەئن. ئم مائ 2007 ئەرهöهتە داس بەروفونگسگەرجهت ئن دەن حائاگ داس سترافماß ئائوف 17 ژاهرە حافت.

دەر ئەهەمالگە ڤەرتەئدگونگسمنستەر دەس ئراک، سولتان حاسهەم ئاهمەد ئال-تائ، سۆوئە سابر ئابدول-ئازز ئال-دۆئور، ئەهەمالگەر لەئتەر دەس ملتäرسجهەن ناجهرجهتەندئەنستەس دەس ئراک، ووردەن 2010 زو 15 ژاهرەن حافت، دەر ئەهەمالگە لەئتەر دەس ملتäرسجهەن ناجهرجهتەندئەنستەس ئم نۆردراک، فارهان موتلاق ئال-ژوبۆئور، زو 10 ژاهرەن حافت ڤەرورتەئلت.

گەگەن ئال حاسان ئال-مادسجهد، بەسسەر بەکاننت ئالس „جهەمئە-ئال“، ووردەن ئنسگەسامت ڤئەر تۆدەسورتەئلە گەسپرۆجهەن، داڤۆن داس لەتزتە ئام 17. ژانوئار 2010 وەگەن سەئنەر ڤەرانتوۆرتونگ فüر دەن گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها.[30] داس ئورتەئل ووردە دورجه ئەئن ئونگەوöهنلجهەس بەوەئسستüجک گەستüتزت. ئائوف ئەئنەم تۆنباند، داس 1991 ئم کوردسجهەن سولائمانییا گەفوندەن ووردە، ئست زو هöرەن، وئە ئال-مادسجهد مت بەزوگ زو حالابدسجها ساگتە: „ئجه وەردە سئە ئاللە مت جهەمسجهەن واففەن ئومبرنگەن. وەر سۆلل ئەتواس داگەگەن ساگەن؟ دئە ئنتەرناتئۆنالە گەمەئنسجهافت؟ ئجه سجهەئß ئائوف دئە ئنتەرناتئۆنالە گەمەئنسجهافت، ئوند دئە، دئە ئائوف سئە هöرەن. ئجه وەردە سئە نجهت بلۆß ئەئنەن تاگ لانگ مت دەم جهەمئە-زەئوگ ئاتتاجکئەرەن، ئجه وەردە 15 تاگە لانگ دامت فۆرتفاهرەن.“[29] داس تۆدەسورتەئل ووردە ئام 25. ژانوئار 2010 دورجه حäنگەن ڤۆللسترەجکت.

دەر ئانگرفف ئائوف حالابدسجها ووردە ئممەر وئەدەر ئالس بەئسپئەل دافüر گەناننت، داسس دەرارتگە ڤەربرەجهەن ڤۆر ئەئنەم ئنتەرناتئۆنالەن گەرجهت ڤەرورتەئلت وەردەن مüسسەن. ئن دئەسەم سننە äئوßئەرتە سجه بەئسپئەلسوەئسە حانس-پەتەر کائول ئالس رجهتەر ئام ئنتەرناتئۆنالەن سترافگەرجهتسهۆف ئن دەن حائاگ.[31] دەر ئنتەرناتئۆنالە سترافگەرجهتسهۆف هات سجه ژەدۆجه نجهت مت دەم گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها بەفاسست، وەئل ئەر ئەرست ئم ژول 2002 سەئنە ئاربەئت ئائوفناهم ئوند ئەر کەئنە رüجکورکەندەن ئورتەئلە سپرەجهەن دارف. ئن ئەئنگەن مەدئەنبەرجهتەن ئوند بلۆگ-ئەئنترäگەن ئست زو لەسەن، دەر ئنتەرناتئۆنالە سترافگەرجهتسهۆف هابە دەن گفتگاسانسجهلاگ ئالس ڤەربرەجهەن گەگەن دئە مەنسجهلجهکەئت ئەئنگەستوفت.[32] حئەربەئ هاندەلت ئەس سجه ئۆففەنبار ئوم ئەئنە ڤەروەجهسلونگ مت دەم گەرجهت ئن دەن حائاگ، داس دەن نئەدەرلäندەر فرانس ڤان ئانرائات وەگەن بەئهلفە زو کرئەگسڤەربرەجهەن ڤەرورتەئلت هات.

ئانمەرکونگەن

  1. ↑ ڤخ وئە ئن دەر مەلدونگ دەر ببج ووردە نجهت ئەئنگەسەتزت. دەر ئراک ستەللتە زوار ڤخ ئم ژاهرە 1988 هەر، درەئ 500 کگ بۆمبەن ئوند ئەئنە 122 مم راکەتە ووردەن نور زو تەستزوەجکەن بەستüجکت ژەدۆجه نجهت ئەئنگەسەتزت. → سئەهە: ئونمۆڤج ئابسجهلوßبەرجهت (پدف; 13،6 مب)
    دئە ئانگابەن زو زیاند ستاممەن ئائوس ئەئنەر پرەسسەئەرکلäرونگ دەر دەفەنسە ئنتەللگەنجە ئاگەنجی ڤۆم 23. مäرز 1988، دئە دارن فەستستەللتە، داسس دەر ئراک دئەسەس گاس زوم دامالگەن زەئتپونکت نجهت گەهابت هابە، دەر ئران داران ژەدۆجه ئنتەرەسسە گەزەئگت هäتتە. دەر ڤۆروورف تائوجهت سپäتەر ئممەر وئەدەر ئائوف. سئەهە ستەپهەن ج. پەللەتئەرە; سئەهە ژەئان پاسجال زاندەرس (سپر): ئرانئان ئوسە ئۆف جهەمجال وەئاپۆنس: ئا جرتجال ئانالیسس ئۆف پاست ئاللەگاتئۆنس، 2001.
  2. ↑ ئا) ئن ئەئنەم مەئنونگسبەئتراگ ئن دەر نەو یۆرک تمەس ڤۆم 31. ژانوئار 2003 مت دەم تتەل ئا وار جرمە ئۆر ئان ئاجت ئۆف وار؟ ئارگومەنتئەرت ستەپهەن ج. پەللەتئەرە، ئەهەمالگەر ئراک-ئانالیست فüر دئە جئا وäهرەند دەس گۆلف-کرئەگس، داسس دەر ئەئنساتز ڤۆن گفتگاس کەئن ڤöلکەرمۆرد، سۆندەرن "تراگسجهەر" تەئل ڤۆن کامپفهاندلونگەن گەوەسەن سەئ. پەللەتئەرە ڤەروەئست ئائوف ئەئنەن گەهەئمەن بەرجهت دەر دەفەنسە ئنتەللگەنجە ئاگەنجی، وۆناجه ئراکەر زوار سەنفگاس بەسەسسەن هäتتەن، ئرانەر هنگەگەن جیاند-باسئەرتە گفتگاسە، وەلجهە دئە سیمپتۆمە دەر حالابدسجها-ئۆپفەر هەرڤۆرروفەن.
    ب) مان (وەر؟) ڤەرموتەت، داسس دەر ئران زوسجهەن 1987 ئوند 1988 بلائوسäئورە، جهلۆرگاس ئوند پهۆسگەن ئن کلەئنەن جهارگەن پرۆدوزئەرتە ئوند دئەسە ئائوجه سپۆرادسجه ئن دئەسەر زەئت ئن ئارتللەرئەمونتئۆن ئوند بۆمبەن ئەئنسەتزتە. سئەهە ئانتهۆنی ح. جۆردەسمان: پرۆلفەراتئۆن ئن تهە “ئاخس ئۆف ئەڤل” (پدف; 478 کب)، جسس، 30. ژانوئار 2002. دەم ودەرسپرجهت ئەئنە ئانوەئسونگ ڤۆن ئایاتۆللاه روهۆللاه جهۆمەئن، دەر ناجه ئرانسجهەم ئەئنساتز ڤۆن گفتگاس بەفراگت، ئەئنە فاتوا ئائوسسپراجه: „دەر ئسلام ڤەربئەتەت دەن کäمپفەرن دئە ڤەرسجهموتزونگ دەر ئاتمۆسپهäرە ئم حەئلگەن کرئەگ“. سئەهە دلپ حرۆ: تهە لۆنگەست وار. تهە ئران-ئراق ملتاری جۆنفلجت. رۆئوتلەدگە، نەو یۆرک 1991، ئسبن 0-415-90407-2، س. 201.

شابلۆن:جۆممۆنسجات

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ ئونمۆڤج: توەنتی-ففته قوئارتەرلی رەپۆرت ئۆن تهە ئاجتڤتئەس ئۆف تهە ئونتەد ناتئۆنس مۆنتۆرنگ، ڤەرفجاتئۆن ئاند ئنسپەجتئۆن جۆممسسئۆن ئن ئاججۆردانجە وته پاراگراپه 12 ئۆف سەجورتی جۆئونجل رەسۆلوتئۆن 1284 (1999) (پدف; 76 کب)
  2. ↑ 2،0 2،1 2،2 جهرستۆپه گونکەل: ئراکسجهەر گفتگاسانگرفف: گەروجه ڤۆن مüلل ئوند سüßئەن Äپفەلن سپئەگەل.دە، 15. مäرز 2013.
  3. ↑ 3،0 3،1 „وانزەن، فلöهە، پەرسەر، ئسرائەلس“ سپئەگەل.دە، 13. ئاپرل 1992.
  4. ↑ 4،0 4،1 گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر فۆردەرت دەئوتسجهەس ئوند ئەئورۆپäئسجهەس وئەدەرائوفبائوپرۆگرامم فüر حالابژا گفبڤ.دە، 13. مäرز 2008.
  5. ↑ مددلە ئەئاست واتجه & پهیسجئانس فۆر حومان رگهتس: ئونقوئئەت گراڤەس: تهە سەئارجه فۆر تهە دساپپەئارەد ئن ئراق کوردستان هرو.ئۆرگ، فەبروئار 1992 (پدف; 174 کب).
  6. ↑ 6،0 6،1 دلپ حرۆ: تهە لۆنگەست وار. تهە ئران-ئراق ملتاری جۆنفلجت. رۆئوتلەدگە، نەو یۆرک 1991، ئسبن 0-415-90407-2، س. 201.
  7. ↑ 7،0 7،1 7،2 7،3 7،4 7،5 1988: تهۆئوساندس دئە ئن حالابژا گاس ئاتتاجک ببج.جۆ.ئوک، ئابگەروفەن ئام 8. ژانوئار 2013
  8. ↑ جۆنگرەسسئۆنال رەجۆرد، ڤۆل. 148، پت. 14، 9. ئۆکتۆبەر 2002.
  9. ↑ ژەففری گۆلدبەرگ: تهە گرەئات تەررۆر، ئن: تهە نەو یۆرکەر، 25. مäرز 2002.
  10. ↑ 10،0 10،1 10،2 جۆممۆن حەئالتح جۆمپلائنس ئامۆنگ جحەمجالبۆمباردمەنت سورڤڤۆرس ئن حالابژا، سالح ئا.حاما*،باحرۆئوز م.ئا.ئال-ژافف، باکحتئار م.ماحمود ، ژ. دوهۆک ئونڤ. ڤۆل.12، نۆ.1 (سپەجئال ئسسوئە)،پپ 312-316، دوهۆک 2009
  11. ↑ 11،0 11،1 تهە ئەنڤرۆنمەنتال ئافتەرماته رەسولتەد فرۆم جهەمجال بۆمباردمەنت ئۆف حالابژا تەررتۆری فۆر تهە پەرئۆد 1988-2014، ئال ئا ئالوائەلی، حانان ن ئال-قارالۆجی ئەت ئال.، ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف سجئەنتفج & ئەنگنەئەرنگ رەسەئارجه، ڤۆلومە 6، ئسسوئە 9، سەپتەمبەر-2015، ئسسن 2229-5518، پدف
  12. ↑ حالابژا: سورڤڤۆرس تالک ئابۆئوت هۆررۆر ئۆف ئاتتاجک، جۆنتنوئنگ ئۆردەئال ئەکورد.نەت، 15. مäرز 2008.
  13. ↑ 13،0 13،1 گەئۆرگە بلاجک: تهە ئانفال جامپائگن ئاگائنست تهە کوردس، ڤەرلاگ: حومان رگهتس واتجه، 1993، ئسبن 1-56432-108-8، جهاپتەر 3، سئەهە ئابسجهنتت تهە مارجه 16 جهەمجال ئاتتاجک ئۆن حالابژا.
  14. ↑ بەئسپئەلە فüر ڤارئئەرەندە ئانگابەن زور زاهل دەر تۆدەسۆپفەر: „ئەتوا 5000“ لائوت ئەئنەر ئانفراگە ئان دەن بوندەستاگ ئم ژاهر 2010 (دروجکساجهە 17/1022); „ئەتوا 6800“ لائوت ئەئنەم ئارتکەل ئن دەر نەو یۆرک تمەس ڤۆم 17. ژانوئار 2003.
  15. ↑ 15،0 15،1 ناجهروف ئائوف کاڤەه گۆلەستان تەلەگراپه.جۆ.ئوک، 5. ئاپرل 2003 (ئەنگلسجه).
  16. ↑ 16،0 16،1 گفتگاس ئن دەر کرئەگسفüهرونگ: دەر ئونسجهتبارە فەئند دەئوتسجهلاندفونککولتور.دە، 22. ئاپرل 2015.
  17. ↑ 17،0 17،1 ئراکسجه-کوردستان: 30 ژاهرە حالابژا مەنسجهەنرەجهتسرەپۆرت نر. 83 دەر گفبڤ، مäرز 2018 (پدف)، س. 24 ف.
  18. ↑ پۆسسبلە ئەففەجتس ئۆف جهەمجال وەئاپۆنس ئوسەد ئن حالابژا مارتیر جتی ئات 16ته مارجه 1988 ئۆن دەڤەلۆپنگ ئۆرال ئاند دەنتال تسسوئەس، مۆهاممەد ئا. ماهمۆئۆد، بالکەئەس ت. گارب، سائەئەد ئا. ئابدولکارەئەم، باگه جۆللەگە دەنتستری، ڤۆل. 22(1)، 2010
  19. ↑ ئراکسجه-کوردستان: 30 ژاهرە حالابژا، مەنسجهەنرەجهتسرەپۆرت نر. 83 دەر گفبڤ، مäرز 2018، س. 6–8.
  20. ↑ ئراکسجه-کوردستان: 30 ژاهرە حالابژا، مەنسجهەنرەجهتسرەپۆرت نر. 83 دەر گفبڤ، مäرز 2018، س. 9.
  21. ↑ 21،0 21،1 21،2 رجهارد گوتهرئە، ژولئان پەرری رۆبنسۆن: ئراق ئاند جهەمجال & بئۆلۆگجال وارفارە. ئا جهرۆنۆلۆگی ئۆف ئەڤەنتس: 1988 (فرست قوئارتەر)
  22. ↑ جهارلەس ئە. رەدمان، سپرەجهەر دەس ئائوßئەنمنستەرئومس دەر ڤەرەئنگتەن ستائاتەن، ئن دەر ئەرستەن پرەسسەئەرکلäرونگ ڤۆم 23. مäرز 1988: ئرانئان ئوسە ئۆف جهەمجال وەئاپۆنس: ئا جرتجال ئانالیسس ئۆف پاست ئاللەگاتئۆنس.
  23. ↑ ستەپهەن ج. پەللەتئەرە: ئراق ئاند تهە ئنتەرناتئۆنال ئۆئل سیستەم: وهی ئامەرجا وەنت تۆ وار ئن تهە گولف، 2001، ئسبن 978-0-275-94562-6، س. 206
  24. ↑ نکک ر. کەددئە: مۆدەرن ئران: رۆئۆتس ئاند رەسولتس ئۆف رەڤۆلوتئۆن، یالە ئونڤەرستی 2006، ئسبن 978-0-300-12105-6، س. 369
  25. ↑ ساله، ئازاد: فرەئئەس کوردستان. دئە سجهوتززۆنە دەر کوردەن ئن ئراکسجه-کوردستان. (پدف) فو-دسسەرتاتئۆن، بەرلن 2004، کاپ. 1، س. 47.
  26. ↑ نیتمەس.جۆم ئو.س. ئاسسەرتس ئراق ئوسەد پۆئسۆن گاس ئاگائنست تحە کوردس، ئابگەروفەن ئام 8. ژانوئار 2013
  27. ↑ کلەئنە ئانفراگە ئان دئە بوندەسرەگئەرونگ، دروجکساجهە 17/1022، 15. مäرز 2010 (پدف; 144 کب).
  28. ↑ ئراکسجه-کوردستان: 30 ژاهرە حالابژا مەنسجهەنرەجهتسرەپۆرت نر. 83 دەر گفبڤ، مäرز 2018 (پدف)، س. 19 ف.
  29. ↑ 29،0 29،1 ئراک: دەر حەنکەر ئوند سەئن رجهتەر سپئەگەل.دە، 17. ئۆکتۆبەر 2005.
  30. ↑ "جهەمئە-ئال" ئەرهäلت ڤئەرتە تۆدەسسترافە سپئەگەل.دە، 17. ژانوئار 2010.
  31. ↑ حانس-پەتەر کائول، رجهتەر ئام ئنتەرناتئۆنالەن سترافگەرجهتسهۆف ئن دەن حائاگ، ئم دە-ئنتەرڤئەو دەئوتسجهلاند.دە، 18. مäرز 2013.
  32. ↑ بەئسپئەل: ئارتکەل ڤۆن جهرستۆپه گونکەل ئائوف سپئەگەل.دە، 15. مäرز 2013.

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „گفتگاسانگرفف ئائوف حالابدسجها“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Giftgasangriff_auf_Halabdscha&oldid=317»