فائل
فائل بزو. فەیل (ئم ئەنگلسجهەن ئائوجه فەیل لورس، „فائل-لورەن“، گەناننت; شابلۆن:کوس، لورسجه فَیلی، شابلۆن:فاس، ئارابسجه ئال-فایلئا) سند ئەئن لورسجهەر[1][2][3][4][5] بزو. کوردسجهەر ستامم، دەر ئن دەر ئراکسجهەن حائوپتستادت باگداد، دەر ئانگرەنزەندەن دیالا-پرۆڤنز ئوند ڤۆر ئاللەم ئم گرەنزگەبئەت زوسجهەن ئراک ئوند ئران لەبت. حەئوتە لەبەن سجهäتزونگسوەئسە 1 بس 2،5 مللئۆنەن فائل-کوردەن ئم ئراک ئوند 2 بس 3 مللئۆنەن ئم ناجهبارلاند ئران; گەنائوئە زاهلەن لاسسەن سجه ئائوفگروند ڤۆن دەپۆرتاتئۆنەن ئوند ڤەرفۆلگونگەن ئابەر نجهت فەستهالتەن.[6] دئە فائل-کوردەن سپرەجهەن فائل، ئەئن دئالەکت دەر سüدکوردسجهەن سپراجهە. ئم ئران گبت ئەس ئونتەر دەن لورەن ئەئنگە ستäممە، دئە ئائوجه فەیل گەناننت وەردەن.[1]
گەسجهجهتە ئوند ئەنتستەهونگ دەس نامەنس
دەر حستۆرکەر üبەر دئە سافاودەن-Äرا، مرزا موهامماد حوسەئن مۆستۆوف (1749 ئا.د)، هات دئە فەیل نەبەن دەن لاک، دەن باجهتئارەن ئوند دەن ماماسان ئالس ئەئنە دەر ڤئەر ئونتەرگروپپەن دەر لورەن ئەئنگەستوفت.[7] ئائوستەن حەنری لایارد (1887) بەسجهرئەبەن فەیل ئالس دئە گرößتەن ئوند دئە مäجهتگستەن لور ستäممە بەوۆهنەن دئە زاگرۆس بەرگە زو دەن نöردلجهەن تەئلەن ڤۆن دەزفول.[8] دئە حەرکونفت دەس نامەنس فائل ئست ئوند بلەئبت ئەئنەس دەر گرößتەن رäتسەل دئەسەس ڤۆلکەس. ئەتلجهە وەستلجهە ئوند ئەئنهەئمسجهە فۆرسجهەر هابەن ڤەرسوجهت، دئە لöسونگ ئائوف دئەسە فراگە زو فندەن. ژەدۆجه کۆننتە مان سجه بس هەئوتە نجهت ئائوف دئە رجهتگە تهەئۆرئە ئەئنگەن. یاقوت ئال-حاماو ئار-روم (13. ژه.) ڤەربندەت داس وۆرت فائل مت دەم ئارابسجهەن بەگرفف “فل” (شابلۆن:ئار)، واس سۆ ڤئەل وئە „ئەلەفانت“ بەدەئوتەت ئوند ئائوف داس لەبەن دەس ڤۆلکەس ئن دەن گرۆßئەن بەرگەن ئوند دئە زäهگکەئت دەر ستاممەسمتگلئەدەر هنوەئسەن سۆلل. دئە هەئوتە مەئستڤەربرەئتەتە ئەرکلäرونگ ڤۆن مەهرداد ئزادی،[9] دەر دەن بەگرفف فائل ئائوف داس ئالتە ئرانسجهە کöنگرەئجه پارتهئەن (ئاراب. پاهلا، ئائوسگەسپرۆجهەن فاهلا) زورüجکفüهرت، ئن دەسسەن گەبئەت دئە فائلس دامالس ئوند هەئوتە ئممەر نۆجه لەبەن، ئست ئائوجه نجهت زو هوندەرت پرۆزەنت ناجهگەوئەسەن.
کولتور
لەبەنسوەئسە
سەئت ئالتەن زەئتەن هابەن دئە فائل ڤۆر ئاللەم ئم گرەنزگەبئەت زوسجهەن ئراک ئوند ئران گەلەبت، داس ئائوس دەن زاگرۆس-بەرگەن ئوند -کلپپەن بەستەهت. سئە لەبەن ئائوف بەئدەن سەئتەن (öستلجه ئوند هöهەر گەلەگەن „ڤۆر دەم بەرگ“، پسجه-ئە کوه، ئوند وەستلجه „هنتەر دەم بەرگ“، پوسجهت-ئە کوه)[10] دئەسەس گەبرگەس ئن ئران ئوند ئراک، ئوند سئە نەننەن دئەسە بەرگکەتتە کابر کوه („دەر گرۆßئە بەرگ“). ئهرە گەسامتە لەبەنسوەئسە ئست ئائوف دئەسەن لەبەنسۆرت ئائوسگەرجهتەت. دئە گروندلەگەندەن تäتگکەئتەن دەر لەئوتە سند لاندورتسجهافت ئوند سجهافزوجهت. سئە پفلانزەن گەترەئدە، گەرستە، وەئزەن، ئوند سۆممەرگەمüسەپفلانزەن سۆوئە فرüجهتە ئائوف دەن بەرگەن ئۆدەر ئائوف دەن وۆهنونگەن ئان، هائوپتسäجهلجه فüر دەن ئەئگەنگەبرائوجه، تەئلوەئسە ئابەر ئائوجه فüر دەن حاندەل. ئەس گبت ئائوجه ئەئنگە بۆدەنسجهäتزە ئم گەبئەت، وئە ئەردöل ئۆدەر ئەردگاس، دەسسەن فöردەرونگ ئن دەن لەتزتەن ژاهرزەهنتەن ئائوجه زو ئەئنەم نەبەنڤەردئەنست گەوۆردەن ئست.
دەر ئالڤاند-فلوسس سپئەلت فüر دئە بەوۆهنەر دئەسەس گەبئەتەس ئەئنە گرۆßئە رۆللە، دا ئەر سۆوۆهل ئالس ترانسپۆرتمتتەل، ئالس ئائوجه ئالس بەوäسسەرونگسقوئەللە فüر دئە لاندورتسجهافت دئەنت.
بەزüگلجه دەس وەتتەرس ئست ئەس ئم سۆممەر رەلاتڤ ترۆجکەن، ئاللەردنگس سجهملزت دەر سجهنەئە ڤۆن دەن بەرگەن ئوند فلئەßت üبەر دئە فلüسسە ئوند کانäلە ئائوف دئە فەلدەر دەر فائلس. ئم سۆممەر بەوەگەن سئە سجه ئائوßئەردەم مت ئهرەن سجهافەن زو دەن سپتزەن دەر بەرگە، وۆ ئەس وەئتە وەئدەفلäجهەن گبت. وەنن دەر ونتەر کۆممت، گەهەن سئە زو ئهرەن دöرفەرن زورüجک.
ئەئنگە کوردەن ئاربەئتەن ئم حاندەل ئوند وارە-ئائوستائوسجه ئوند ئاندەرە هابەن ئەئنە فرەئئە ئاربەئت (ستäدتسجهە بەروفە). ئن دەم لەتزتەن ژاهرزەهنت پرۆفتئەرەن ئابەر ئممەر مەهر ستاممەسمتگلئەدەر ڤۆن ئەئنەر گوتەن ئائوسبلدونگ ئوند ئەئنەم ستودئوم ئان ئەئنەر ئونڤەرستäت، واس سئە وەگ ڤۆن دەن گرەنزگەبئەتەن ئن دئە ستäدتە زئەهت.
ستäممە ئوند جلانس
دئە فائل بەستەهەن ئائوس ڤئەلەن ستäممەن، ڤۆن ئهنەن مەئستەنس جلانس گەناننت. دئەسە وەردەن مەئست ناجه دەن ستاممەسگرüندەر ئۆدەر دەن ستاممەسفüهرەر بەناننت. ئاللەردنگس ستەهەن سجه دئە مەئستەن جلانس فرئەدلجه گەگەنüبەر ئوند ئەس گبت کەئنە سترکتە حئەرارجهئە ئننەرهالب دەس ڤۆلکەس دەر فائل، وەلجهەر جلان دەر ئانفüهرەر ئست.
بەدرۆهونگ
ستائاتسانگەهöرگکەئت
داس ئەرستە ئراکسجهە ستائاتسانگەهöرگکەئتسگەسەتز ڤۆن 1924 تەئلتە دئە بەڤöلکەرونگ ئن زوەئ کاتەگۆرئەن ئا ئوند ب ئەئن ئوند سجهوف دامت ئەئنە „زوەئ-کلاسسەن-ستائاتسبüرگەرسجهافت“. کلاسسە ئا ئومفاسستە ئاللە ئەهەمالگە ئانگەهöرگەن دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس. دەمناجه کۆننتە نور ئەئن „ئۆسمانە“ ئەئن „ئەجهتەر“ ئراکسجهەر ستائاتسبüرگەر وەردەن. ئونتەر کلاسسە ب فئەلەن ئاللە ئاندەرەن بüرگەر دەس ئراک. ڤۆن دئەسەر بەناجهتەئلگونگ وارەن ڤۆر ئاللەم دئە فائلس بەترۆففەن، دا ڤئەلە ڤۆن ئهنەن دئە پەرسسجهە ستائاتسانگەهöرگکەئت هاتتەن.
ئائوجه ناجه دەم ئەندە دەر مۆنارجهئە ئم ئراک (1958) بەستاند دئە „زوەئ-کلاسسەن-ستائاتسبüرگەرسجهافت“ فۆرت. دادورجه ووردەن ڤۆر ئاللەم دئە کوردەن ئوند دئە سجهئتەن بەناجهتەئلگت; دئە فائلس وارەن سۆوۆهل کوردەن ئالس ئائوجه سجهئتەن ئوند دامت ئام سجهوەرستەن بەترۆففەن.[11]
پۆلتسجهەس لەبەن
سەئت دەر گرüندونگ دەس ستائاتەس ئراک وارەن دئە فائلس ئاکتڤە تەئلنەهمەر دەس پۆلتسجهەن لەبەنس دەس لاندەس. ئن دەن پۆلتسجهەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن بەزۆگەن سئە üبەروئەگەند پرۆکوردسجهە، لنکە ئوند دەمۆکراتسجهە پۆستئۆنەن. ناجه 1968 وارەن دئە پۆلتسجه ئاکتڤەن فائل-کوردەن ئن ئۆپپۆستئۆن زوم با'ته-رەگمە. ئن باگداد وارەن سئە دئە فüهرەر دەر ئراکسجهەن ئۆپپۆستئۆن زور دکتاتور ڤۆن ساددام حوسسەئن.
وەگەن ئهرەس پۆلتسجهەن لەبەنس ووردەن دئە فائل-کوردەن ئممەر وئەدەر ئونتەردرüجکت ئوند ئائوجه ڤەرترئەبەن:
- 1963 لەئستەتەن سئە هەفتگستەن ودەرستاند گەگەن دئە پوتسجهەندەن با'ته-ناتئۆنالستەن ئوند ووردەن ناجه دەرەن سئەگ ئنهافتئەرت، گەتöتەت ئۆدەر سئە موسستەن ئائوس دەم لاند فلئەهەن.[6]
- 1975 ووردەن تائوسەندە ڤۆن فائل-کوردەن ئنهافتئەرت ئۆدەر ئن دەن ئران دەپۆرتئەرت، وۆبەئ داس گەسەتز üبەر دئە ستائاتسانگەهöرگکەئت، داس دئە فائل-کوردەن نجهت ئالس ئراکەر دەفنئەرتە، ئانوەندەتە.[6]
- 1979/80 ئەرلئەß ساددام حوسسەئن مەهرەرە دەکرەتە. ئونتەر ئاندەرەم ووردەن „نجهت-ئراکەر“ ئوند فائل-کوردەن، دئە کەئنە ستائاتسبüرگەرسجهافت بەساßئەن، ئۆبوۆهل سئە سجهۆن سەئت ژاهرهوندەرتەن ئم ئراک لەبتەن، ئائوفگەفۆردەرت، بننەن 6 مۆناتەن ئانترäگە ئائوف ئەرتەئلونگ دەر ئراکسجهەن ستائاتسانگەهöرگکەئت زو ستەللەن. فائل-کوردەن، دئە دئەس تاتەن، ووردەن فەستگەنۆممەن، زور ئراکسجه-ئرانسجهەن گرەنزە گەبراجهت ئوند ئن دەن ئران ئابگەسجهۆبەن. فائل-کوردەن ووردەن ئالس پەرسەر بەتراجهتەت ئوند وارەن داهەر ڤۆن دەر سۆفۆرتگەن دەپۆرتاتئۆن بەترۆففەن. ئائوßئەردەم دورفتە داس ئراکسجهە ئننەنمنستەرئوم بەلئەبگ ژەدەن ئراکەر ئائوسبüرگەرن ئوند سەئن ئەئگەنتوم بەسجهلاگناهمەن، وەنن ئەر دەم „ڤاتەرلاند، دەم ستائات ئوند، دەن هöجهستەن ئارابسجهەن ناتئۆنالەن زئەلەن ئوند سەئنەر رەڤۆلوتئۆن نجهت ترەئو ئوند لۆیال وار“. دئەسەر ئابساتز دەس دەکرەتەس بەدەئوتەتە فüر زەهنتائوسەندە فائل-کوردەن سۆفۆرتگە دەپۆرتاتئۆن ئوند بەسجهلاگناهمە ئهرەس گەسامتەن ئەئگەنتومس.[6]
- 1987/88 ووردە گەگەن دئە کوردەن ئن گەسامتەن ئراک ڤۆرگەگانگەن. بس زو 300.000 فائل-کوردەن ووردەن ئن دەن ئران دەپۆرتئەرت، ئنتەرنئەرت ئۆدەر „ڤەرسجهواندەن“.[6]
زوکونفتسپەرسپەکتڤەن
مت دەم ستورز ڤۆن ساددام حوسسەئن 2003 ئەرهۆففتەن سجه دئە فائل-کوردەن ئەئنە ڤەربەسسەرونگ ئهرەر ستوئاتئۆن ئوند دئە ڤۆللستäندگە ئانەرکەننونگ ئهرەر بüرگەرلجهەن رەجهتە. ئۆبوۆهل داس لاند üبەر ئەئنە دەمۆکراتسجهە ڤەرفاسسونگ، دئە ڤۆن زوەئ درتتەلن دەر ئراکەر گەبللگت ووردە، ئوند ئەئنە لەگالە گەسەتزگەبەندە ئوند ئائوسفüهرەندە گەوالت ڤەرفüگت، وەردەن دئە فائل-کوردەن ئممەر نۆجه ماسسڤ بەناجهتەئلگت. دئەس بەترففت ڤۆر ئاللەم ژەنە فائل-کوردەن، دئە ئائوس دەم ئەخل زورüجکگەکەهرت سند ئوند فüر دئە نون ئەئنە مەنسجهەنوüردگە ڤەرسۆرگونگ فەهلت. دئە مەئستەن رüجککەهرەر ڤەرفüگەن وەدەر üبەر ئەئن گەسجهەرتەس ئەئنکۆممەن نۆجه üبەر ئەئنە فەستە ئاربەئتسستەللە ئوند سند داهەر وئە دئە مەهرهەئت دەر ئراکەر ئائوف ستائاتلجهە ناهرونگسمتتەلونتەرستüتزونگ ئانگەوئەسەن. دەر وئەدەرائوفبائو دەس لاندەس، دەر ستائاتلجهەن ئەئنرجهتونگەن ئوند دەر ورتسجهافت کۆممت نجهت ڤۆران. ئەئنە ئائوسناهمە ستەللت دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئم نۆردەن دەس لاندەس دار. ئائوجه دۆرت ئست دئە ئەنتوجکلونگ فüر دئە رüجککەهرەر نجهت زوفرئەدەنستەللەند.[6]
سئەهە ئائوجه
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ 1،0 1،1 شابلۆن:وەبارجهڤ، ئائوس دەر ئرانجا
- ↑ „تهەی ئارە، ئن ئانی جاسە، دستنجت فرۆم بۆته تهە باکهتئاری (تهە گرەئات لور) ئاند تهە فەیل لورس (تهە لتتلە لور) ئۆف کهۆرراماباد، وهۆ وەرە ئالسۆ تۆ پلای ئاپارت ئن تهە رەسورگەنجە ئۆف تهە زاگرۆس تربەس.“ ژۆهن ر. پەرری: کارم کهان زاند. 2012، ئسبن 1-78074-199-5، [1]
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ 6،0 6،1 6،2 6،3 6،4 6،5 شابلۆن:وەبارجهڤ. ئارتکەل دەر گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر üبەر فائل-کوردەن، ئابسجهنتت ئاللگەمەئنە ئنفۆرماتئۆنەن üبەر فەئل-کوردەن. ئابگەروفەن ئام 30. مائ 2010.
- ↑ فرهنگ ایران زمین، جلد 20، ص 406–409
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ م. ر. ئزادی.تهە کوردس: ئا جۆنجسە حاندبۆئۆک. تایلۆر & فرانجس ڤەرلاگ، 1992
- ↑ ئەرکا بلەئبترەئو: ئران ڤۆن پرäهستۆرسجهەر زەئت بس زو دەن مەدەرن. کورزەر ئەئنبلجک ئن سەجهس ژاهرتائوسەندە ئرانسجهەر کولتورگەسجهجهتە. ئن: ولفرئەد سەئپەل (حرسگ.): 7000 ژاهرە پەرسسجهە کونست. مەئستەروەرکە ئائوس دەم ئرانسجهەن ناتئۆنالموسەئوم ئن تەهەران: ئەئنە ئائوسستەللونگ دەس کونستهستۆرسجهەن موسەئومس وئەن ئوند دەس ئرانسجهەن ناتئۆنالموسەئومس ئن تەهەران. کونستهستۆرسجهەس موسەئوم، وئەن 2001، ئسبن 3-85497-018-8، س. 40–53، هئەر: س. 44.
- ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ. ئارتکەل دەر گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر üبەر فائل-کوردەن، ئابسجهنتت "داس پرۆبلەم دەر ستائاتسانگەهöرگکەئت". ئابگەروفەن ئام 30. مائ 2010.
وەبلنکس
- شابلۆن:وەبارجهڤ
- ئارتکەل üبەر داس لەئدەن دەر کوردەن وäهرەند دەس کرئەگەس ڤۆن ببج (ئەنگلسجه)
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „فائل“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.