KurdiPedia

ئەربل

شابلۆن:دئەسەر ئارتکەل شابلۆن:ئنفۆبۆخ ئۆرت ئم ئراک بلجک ئائوف دئە ئننەنستادت داس مودهافارئا-منارەتت

ئەربل (ئامتلجه شابلۆن:کوس ئۆدەر شابلۆن:ئارس، هستۆرسجه ئاربەلا (شابلۆن:گرجس شابلۆن:ن.پل.)) ئست دئە حائوپتستادت ئوند زوگلەئجه ئائوجه دەر ستز دەر رەگئەرونگ دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئم ئراک. زودەم ئست ئەربل دئە حائوپتستادت دەس گلەئجهنامگەن گۆئوڤەرنەمەنتس ئەربل ئوند ورتسجهافتس- ئوند حاندەلسزەنتروم دەر رەگئۆن.

دئە زتادەللە ڤۆن ئەربل گلت ئالس ئەئنە دەر äلتەستەن کۆنتنوئئەرلجه بەوۆهنتەن سئەدلونگەن دەر وەلت; ئم ژون 2014 ووردە ئهر ڤۆن دەر ئونەسجۆ دەر ستاتوس ئەئنەس وەلتکولتورەربەس ڤەرلئەهەن.[1][2]

بەگüنستگت دورجه دئە ستابلە سجهەرهەئتسلاگە ئوند دا ئەس ستاندۆرت دەس رەگئۆنالپارلامەنتس ئست، ووردەن ئن ئەربل ئەئنگە ئائوسلاندسڤەرترەتونگەن ئەرöففنەت. لäندەر، دئە ئن ئەربل ئەئنە دپلۆماتسجهە ڤەرترەتونگ هابەن، سند ئونتەر ئاندەرەم دئە ئوسا، روسسلاند، ئران، گرۆßبرتاننئەن، فرانکرەئجه، سüدکۆرەئا، دەئوتسجهلاند ئوند جهنا.[3][4] ئم نۆڤەمبەر 2007 ئەرöففنەتە دئە ئونۆ ئەئن بüرۆ ئن ئەربل. بüرگەرمەئستەر ئست ئۆمەد کهۆسهناو، ناجهدەم سەئن ڤۆرگäنگەر فرسات سۆف 2020 ئان جۆڤد-19 گەستۆربەن وار.[5]

ئەتیمۆلۆگئە

ئائوفگروند ئهرەس ئممەنسەن ئالتەرس ووردە دئە ستادت سجهۆن فرüهزەئتگ ئن دەر مەنسجههەئتسگەسجهجهتە ئەروäهنت. سجهۆن ئم درتتەن ژاهرتائوسەند ڤۆر جهرستوس ئەروäهنتەن دئە سومەرەر دئە ستادت ئالس ئوربلوم بزو. ئوربەلوم.[6] دئەسەر بەگرفف لەئتەت سجه واهرسجهەئنلجه ڤۆم هوررتسجهەن وۆرت ئاربلوم ئاب.[7][8] ئن دەر ئور-ئئئ-زەئت هئەß دەر ئۆرت ئەبەنفاللس ئوربلوم، بس ئن دئە ئالتبابیلۆنسجهە زەئت ئوربەل، دئە ئاسسیرەر ناننتەن ئهن ئاربائل (هەئوتە شابلۆن:ئارجس).[9] ئاندەرە فۆرسجهەر فüهرەن دەن نامەن ئائوف داس ئاککادسجهە ئاربا’ū ئلū (ڤئەر گöتتەر) زورüجک. ئم ئالتەن پەرسئەن ووردە دئە ستادت ئاربائرā گەناننت،[10] ئم ئانتکەن گرئەجهەنلاند ئاربەللەس[11] ئوند ئاربلا[12].

دەر هەئوتگە کوردسجهە نامە حەولێر ئست وۆهل ئەئنە وەئتەرە ڤەرäندەرونگ دەس وۆرتەس ئاربەل ئوم ڤەرسجهئەدەنە پهۆنەتسجهە مەتاتهەسەن.

بەڤöلکەرونگ

دئە بەڤöلکەرونگ ڤۆن ئەربل ئست ئن دەن لەتزتەن ژاهرەن ستارک گەواجهسەن. 2007 بەتروگ لائوت ئۆجحا دئە ئەئنوۆهنەرزاهل دەر ستادت ئەربل 808.600، دئە ئەئنوۆهنەرزاهل دەس دسترکتس ئەربل 1.115.890 ئوند دئە ئەئنوۆهنەرزاهل دەس گۆئوڤەرنەمەنتس ئەربل 1.542.421.[13] 2013 گنگ دئە ژۆئنت ئانالیسس ئونت ئونتەد ناتئۆنس ئاسسستانجە مسسئۆن فۆر ئراق ڤۆن ئەئنەر بەڤöلکەرونگ ڤۆن 1.530.722 فüر داس گۆئوڤەرنەمەنت ئەربل ئائوس.[14] ئم ژاهرە 2014 ڤەرöففەنتلجهتەن دئە رەئاجح-ئنتئاتڤە ڤۆن ئونۆسات، ئاجتەد (ئاگەنجی فۆر تەجهنجال جۆئۆپەراتئۆن ئاند دەڤەلۆپمەنت) ئوند ئمپاجت، داسس ڤۆر دەر ئەرۆبەرونگ مۆسسولس دورجه دەن سۆگەناننتەن ئسلامسجهەن ستائات ئەربل ئەئنە بەڤöلکەرونگ ڤۆن مەهر ئالس 1.400.000 هاتتە.[15]

سجهäتزونگەن نەئوئەرەن داتومس گەهەن ڤۆن بس زو 2 مللئۆنەن ئەئنوۆهنەرن ئم گۆئوڤەرنەمەنت ئائوس، ئەخاکتە ئوند زوڤەرلäسسگە زاهلەن ئەخستئەرەن ژەدۆجه نجهت. دئە مەهرهەئت ستەللەن دئە کوردەن; زو دەن مندەرهەئتەن زäهلەن جهالدۆ-ئاسسیرەر، ئارابەر ئوند تورکمەنەن. ئائوßئەردەم لەبەن، بەدنگت دورجه دەن ئائوفکۆممەندەن وۆهنونگس- ئوند حائوسبائو، زاهلرەئجهە گاستاربەئتەر تüرکسجهەر ئونتەرنەهمەن ئن دەر ستادت. دئە ئەئنوۆهنەر دەر ستادت سند üبەروئەگەند موسلمە. Üبەر 40.000 جهرستلجهە جهالدۆ-ئاسسیرەر لەبەن هائوپتسäجهلجه ئم ڤۆرۆرت ئانکاوا.

گەسجهجهتە

ئانتکە

ئەربل زäهلت زو دەن äلتەستەن دورجهگەهەند بەسئەدەلتەن ستäدتەن دەر وەلت. داس ئالتەر دەر ستادت ورد ئائوف مەهر ئالس 8000 ژاهرە گەسجهäتزت.[16] بەرەئتس ئونتەر ئاššئور-رەš-ئšئ ئ. وار دئە ستادت داس زئەل ئاسسیرسجهەر فەلدزüگە. دئە ستادت وار لانگە زەئت ئەئن رەلگöسەس زەنتروم فüر دئە گöتتن ئسجهتار.[17]

ئالس ئەربل ئونتەر مەدسجهەر حەررسجهافت ستاند، سئەدەلتە کیاخارەس ئ. ستäممە دەر ساگارتئەر ئائوس دەم زاگرۆس-گەبرگە هئەر ئان. ئالس دئە ئاجهäمەندەن دئە مەدەر ئابلöستەن، فüهرتە دەر مەدەر پهرائۆرتەس ئەئنەن ئائوفستاند گەگەن دارەئئۆس ئ. ئان. دارەئئۆس ئ. بەسئەگتە دئە ئائوفستäندسجهەن 521 ڤ. جهر. ئوند لئەß دئەس ئائوف دەر بەهستون-ئنسجهرفت ڤەرەوگەن. 331 ئونتەرلاگ دەر پەرسسجهە گرۆßکöنگ دارەئئۆس ئئئ. ئن دەر سجهلاجهت ڤۆن گائوگامەلا ئونوەئت نöردلجه ڤۆن ئاربەلا دەم ماکەدۆنسجهەن کöنگ ئالەخاندەر دەم گرۆßئەن. دئە سجهلاجهت ووردە ئائوجه ئالس سجهلاجهت ڤۆن ئاربەلا بەکاننت، ئانگەبلجه، وەئل دەن ماکەدۆنەن گائوگامەلا ئالس زو ئونبەدەئوتەند ئەرسجهئەن (سترابۆن، گەئۆگراپهکا 16،3). ناجه دەر نئەدەرلاگە دەر پەرسەر گەگەن ئالەخاندەر دەن گرۆßئەن ووردە ئەربل تەئل دەس سەلەئوکدەنرەئجهەس. ئن کلاسسسجهەر زەئت وار دئە ستادت ئونتەر ئهرەم ئارامäئسجهەن نامەن ئاربەلا بەکاننت. دئە گرئەجهەن ناهمەن ئان، داسس ئاربەلا ڤۆن ئاربەلوس، دەم سۆهن دەس ئاتهمۆنەئوس گەگرüندەت وۆردەن وار (سترابۆن، گەئۆگراپهکا 16،3). ئەربل وار حائوپتستادت دەس فüرستەنتومس ئادئابەنە. مت دەم سئەگ ڤۆن 141 ڤ. جهر. ووردە متهرداتەس ئ. ڤۆن پارتهئەن زوم حەررسجهەر مەسۆپۆتامئەنس. مەهرفاجه وەجهسەلتە دئە ستادت زوسجهەن پارتهەرن ئوند سەلەئوکدەن. 88 ڤ. جهر. ئەرۆبەرتە تگرانەس ئئ. ئەربل ئوند بەسەتزتە ئادئابەنە. ئالس دئە رöمەر ئارمەنئەن بەدرۆهتەن، بۆت ئەر دەن پارتهەرن ئالس گەگەنلەئستونگ فüر ئهرە حلفە گەگەن رۆم ئادئابەنە ئان.

سپäتەر ئەنتوجکەلتە سجه ئەربل زور حائوپتستادت ئەئنەس مەهر ئۆدەر وەنگەر ئائوتۆنۆمەن ڤاساللەنستائاتەس دەر پارتهەر. دەر ئەرستە بەکاننتە کöنگ دەر لۆکالەن دیناستئە وار ئزاتەس، دەر ئوم 30 ن. جهر. هەررسجهتە. سەئن ناجهفۆلگەر کۆنڤەرتئەرتە زوم ژودەنتوم.

ئم ژاهر 195 بەسەتزتە سەپتمئوس سەڤەروس ئادئابەنە ئوند ئەرهئەلت دەن تتەل پارتهجوس ئادئابەنجوس. ڤۆلۆگائەسەس ڤ. ئەرۆبەرتە ئادئابەنە زورüجک ئوند بەسترافتە کöنگ نارسەس وەگەن دەر ئونتەرلاسسەنەن حلفە بەئ ئەئنەم فەلدزوگ ئم ئۆستەن دەس رەئجهەس. ئەربل ووردە وئە داس گەسامتە گەبئەت ئن دەن رöمسجه-پارتهسجهەن کرئەگەن ئۆفت ئومکäمپفت. 216 ئەرۆبەرتە جاراجاللا دئە ستادت. دئە رöمەر پلüندەرتەن کöنگلجهە پارتهسجهە گرäبەر.

ناجه دەر رەڤۆلتە دەس ئارداسجهر ئ. ئم ژاهر 222 گەگەن دئە پارتهەر ئوند دەر ئەتابلئەرونگ دەس ساسساندسجهەن رەئجهەس ووردە ئەربل فüر 400 ژاهرە تەئل دەس نەئوئەن رەئجهەس. ئەربل ووردە ڤۆن ئەئنەم گۆئوڤەرنەئور (متتەلپەرسسجه مۆوبەد) رەگئەرت. ئەئنەر دئەسەر گۆئوڤەرنەئورە وار دەر کرۆنپرنز جهۆسرائو ئئ. ئەربل وار ستز ئەئنەس مەترۆپۆلتەن دەر کرجهە دەس ئۆستەنس. دئە دöزەسە هئەß ئائوف ئارامäئسجه Ḥدهایاب. ئن ئەربل لەبتەن ڤئەلە ئارامäئسجه سپرەجهەندە جهرستەن. دئە جهرستئانسئەرونگ دەس نöردلجهەن مەسۆپۆتامئەن گنگ ئۆفت ڤۆن ئەربل ئائوس.

متتەلالتەر

  وäهرەند دەس متتەلالتەرس ووردە ئەربل زو ئەئنەر وجهتگەن ستاتئۆن ئائوف دەر حاندەلسستراßئە زوسجهەن مۆسسول ئوند باگداد. ناجهدەم دئە ساسساندەن دورجه دئە ئارابەر بەسئەگت وۆردەن وارەن، ووردە داس گەبئەت موسلمسجه. ژاهرهوندەرتە سپäتەر ئەرۆبەرتە ئماد ئاد-دن زەنگ 1131 دئە ستادت. ڤۆن 1145 بس 1233 وار ئەربل حائوپتستادت دەر بەگتەگندەن ئۆدەر ئاتابەگس ڤۆن ئەربل. ئەئنەر دئەسەر لۆکالەن حەررسجهەر، موزاففار ئاد-دن گöکبöر، هنتەرلئەß ڤئەلە سۆزئالە ئەئنرجهتونگەن وئە وائسەنهäئوسەر. ناجه 1233 فئەل دئە ستادت ئان دئە ئابباسدەن. 1235 پلüندەرتەن دئە مۆنگۆلەن ئەربل. 1397 فئەل تمور ئن دئە ستادت ئەئن ئوند زەرستöرتە سئە. دەر ئانتەئل دەر جهرستەن ناهم ئممەر مەهر ئاب، ئوند ئەربل ووردە مەهر ئوند مەهر ئەئنە موسلمسجهە ستادت. ئاب دەم 16. ژاهرهوندەرت رەگئەرتەن دئە ئۆسمانەن üبەر ئەربل، ئوند سئە ووردە تەئل دەس ڤلâیەتس ڤۆن مۆسسول. 1731 بەلاگەرتە نادەر سجهاه، دەر سپäتەرە حەررسجهەر پەرسئەنس، دئە ستادت ئوند کۆننتە سئە ناجه لانگەم ودەرستاند ئەئننەهمەن. ترۆتزدەم بلئەب دئە ستادت بس زوم ئەرستەن وەلتکرئەگ تەئل دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس.

ئەربل بەستەهت ئائوس ئەئنەر ئونتەرستادت ئن دەر ئەبەنە ئام فلوسس ئوند دەر کەرنستادت ئائوف دەم سئەدلونگسهüگەل، ئن دەسسەن متتە ئەئن ئۆسمانسجهەس فۆرت تهرۆنت.

نەئوزەئت

ئەربل ووردە ئم ئەرستەن گۆلفکرئەگ لەئجهت بەسجهäدگت. ناجه دەم رüجکزوگ دەس ئراکسجهەن ملتäرس ئوند دەر ڤەروالتونگ 1992 ووردە داس ئەرستە فرەئئە کوردسجهە پارلامەنت ئن ئەربل گەوäهلت. ئەس گاب بس 1996 گەوالتتäتگە ئائوسەئناندەرسەتزونگەن زوسجهەن دەر کوردسجهەن دەمۆکراتسجهەن پارتەئ (کدپ) ئوند دەر پاترئۆتسجهەن ئونئۆن کوردستانس (پوک). سەئت 1996 ورد ئەربل ڤۆن دەر کدپ ڤەروالتەت.

ئام 4. ژون 2005 ترات ئەرستمالس داس کوردسجهە رەگئۆنالپارلامەنت زوساممەن، ئام 12. ژون 2005 ووردە ماسود بارزان زوم پرäسدەنتەن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئم ئراک ئەرناننت.

ئم ئائوگوست 2014 کام ئەس زوسجهەن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئوند دەم ئسلامسجهەن ستائات (ئس) زو ئەئنەر ئەرستەن کۆنفرۆنتاتئۆن. بەئ دئەسەر کۆنفرۆنتاتئۆن کام ئەس زو کäمپفەن زوسجهەن دەن کوردسجهەن پەسجهمەرگا-تروپپەن ئوند دەن ملزەن دەس ئسلامسجهەن ستائاتس ئوم دئە ستادت. ئالس دئە تەررۆرستەن دەس ئس مت ئەئنەر بلتزۆففەنسڤە 40 کم ڤۆر ئەربل ڤەرسوجهتەن ڤۆرزورüجکەن، سجهالتەتەن سجه دئە ڤەرەئنگتەن ستائاتەن ئونمتتەلبار داناجه ئەئن. دورجه لوفتانگرففە سەئتەنس دەر ڤەرەئنگتەن ستائاتەن کۆننتە دەر ڤۆرمارسجه ئائوف دئە ستادت زەئتناه ئوند ئەففەکتڤ گەستۆپپت وەردەن. ئائوجه داناجه ووردەن دئە کوردەن مت لوفتانگرففەن ئائوف ئارتللەرئەستەللونگەن دەس ئس ئونتەرستüتزت. ئم وەئتەرەن ڤەرلائوف سجهلۆسسەن سجه مەهرەرە ستائاتەن ئونتەر دەر فüهرونگ دەر ئوسا زو ئەئنەر ئانت-ئس-ئاللئانز زوساممەن، ئوم دەن کوردەن وەئتەرە ئونتەرستüتزونگ ئائوس دەر لوفت گەبەن زو کöننەن.[18][19][20]

ئنفۆلگە دەس ئرانکرئەگەس ووردە ئەربل 2026 ڤۆن ئرانسجهەن سترەئتکرäفتەن ئوند ئهرەن ڤەربüندەتەن مت کامکازەدرۆهنەن ئانگەگرففەن.[21]

کلما

دئە ستادت بەستزت ئەئن ترۆجکەنەس سوبترۆپسجهەس کلما. ئن دەن سۆممەرمۆناتەن زوسجهەن ژون ئوند سەپتەمبەر ستەئگت دئە دورجهسجهنتتلجهە ماخمالە تەمپەراتور ئائوف بس 42 گراد جەلسئوس، بەگلەئتەت ڤۆن ستارکەر سۆننەنستراهلونگ: رەگەن ئست وäهرەند دئەسەر زەئت دەس ژاهرەس äئوßئەرست ئونواهرسجهەئنلجه.

ئم ونتەر، زوسجهەن دەزەمبەر ئوند فەبروئار، بەترäگت دئە ماخمالە تەمپەراتور دورجهسجهنتتلجه 12 بس 14 گراد جەلسئوس. دئە منمالە تەمپەراتور ئم ژانوئار لئەگت بەئ ئەتوا زوەئ گراد جەلسئوس ئم متتەل، ئابەر ئائوجه وەرتە ئونتەر نولل گراد جەلسئوس سند نجهت سەلتەن ئن دئەسەر ژاهرەسزەئت. دئە ژäهرلجهە نئەدەرسجهلاگسمەنگە ڤۆن دورجهسجهنتتلجه ئەتوا 540 مللمەتەر فäللت فاست ئائوسسجهلئەßلجه ئم زەئترائوم ڤۆن نۆڤەمبەر بس ئاپرل. شابلۆن:کلماتابەللە

ورتسجهافت

 

دئە ورتسجهافتلجهە ستەللونگ ئەربلس ئم ئراک وار üبەر ژاهرزەهنتە ئونبەدەئوتەند. گرüندە وارەن دئە پۆلتک ساددام حوسسەئنس، دئە ئۆپەراتئۆنەن ئوند ماسساکەر دەر ئراکسجهەن ئارمەئە، سۆوئە دئە فۆلگەن دەر ئائوفستäندە ناجه دەم زوەئتەن گۆلفکرئەگ ئوند دەس ئانسجهلئەßئەندەن بüرگەرکرئەگس زوسجهەن دەن کوردسجهەن فراکتئۆنەن. دئەس äندەرتە سجه سجهلاگارتگ مت دەم ئراککرئەگ: دا ئن دەن ئاندەرەن تەئلەن دەس ئراک تەررۆرانسجهلäگە ڤۆن بائاتهستەن ئوند ئسلامستەن ئان دەر تاگەسۆردنونگ وارەن، وجهەن ئممەر مەهر ئونتەرنەهمەن ناجه ئەربل ئائوس. دئەس هات زو ئەئنەر رەگەن ورتسجهافتلجهەن ئاکتڤتäت ئن ئەربل سۆوئە زو ئەئنەر ستارکەن زوناهمە دەر بەڤöلکەرونگ (2003: جا. 700.000; 2010 üبەر 1 مللئۆن; 2014 جا. 1،4 مللئۆنەن) گەفüهرت. ئم نۆڤەمبەر 2009 ووردە ڤۆن پرەمئەرمنستەر بارهام ساله دئە نەئوئە ماژد مالل ئەرöففنەت. دۆرت سند ئونتەر ئاندەرەم ئائوجه ئنتەرناتئۆنالە گەسجهäفتە ئوند مارکەن وئە بەئسپئەلسوەئسە ئادداس ئوند نکە ڤەرترەتەن.[22]

 

ئەربل هات فونکتئۆنەن üبەرنۆممەن، دئە فرüهەر ئاممان ئن ژۆردانئەن هاتتە، زوم بەئسپئەل ئالس مەسسەستاندۆرت ئوند ئالس ئۆرت فüر گرۆßئە کۆنفەرەنزەن. سەئت فەبروئار 2010 گبت ئەس ئەئن دەئوتسجهەس ورتسجهافتسبüرۆ، داس دەئوتسجهەن فرمەن هلفت.[23]

ئائوجه ئەئن حاندەلسپلاتز فüر وەرتپاپئەرە سۆلل مت دەم ئەربل ئنتەرناتئۆنال ستۆجک مارکەت ئائوفگەبائوت وەردەن.

ئنفراستروکتور

لوفتڤەرکەهر

ناجه دەم ستورز دەس رەگمەس ڤۆن ساددام حوسسەئن 2003 ووردە دەر فلوگهافەن ئەربل ڤۆن ئەئنەر ملتäرباسس زو ئەئنەم فلوگهافەن فüر دئە زڤلە لوفتفاهرت ئومگەبائوت[24]، دەر ئام 7. ژول 2005 ئەرöففنەتە ئوند لنئەنفلوگڤەربندونگەن زو زئەلەن ئن ئەئورۆپا ئوند دەم ناهەن ئۆستەن ئانبئەتەت. 2016 نوتزتەن ئهن 1.814.273 رەئسەندە.[25] ناجه دەم ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان 2017 بەهندەرتە دەر ئراک دەن فلوگهافەن فüر ئنتەرناتئۆنالە فلüگە.[26] بس 2019 ستئەگ داس فلوگگاستائوفکۆممەن دەننۆجه ئائوف 1.909.785، سانک ئابەر 2020 ئائوف نور نۆجه 506.263 پاسساگئەرە. 2022 ووردەن وئەدەر 1.862.854 فلوگگäستە گەزäهلت.[27]

 

ئەئسەنباهن

دئە ئەئسەنباهن ئەررەئجهتە ئەربل ئم ژون 1947 ئالس دئە سەئت 1925 ڤۆن باگداد ناجه کرکوک فüهرەندە ڤەربندونگ üبەر دئە باهنسترەجکە ژالۆئولا–ئەربل ناجه هئەر ڤەرلäنگەرت ووردە. ئەس هاندەلتە سجه ئوم ئەئنە سجهمالسپورباهن مت مەتەرسپور. ئالس فۆلگە دەس ئەرستەن گۆلفکرئەگس ووردە دەر باهنبەترئەب ئم ژون 1982 ئەئنگەستەللت ئوند نئە وئەدەر ئائوفگەنۆممەن. کرکوک ئەرهئەلت مت دەر باهنسترەجکە ئال-حاقلانیا–کرکوک 1987 وئەدەر ئانسجهلوسس ئان داس ئەئسەنباهننەتز دەس ئراک، دئەسمال ئن نۆرمالسپور. دئە سترەجکە ووردە ئابەر نجهت بس ئەربل ڤەرلäنگەرت.[28]

گرۆßپرۆژەکتە

گرüنەر گüرتەل

دەر گرüنە گüرتەل ئن ئەربل ئست ئەئن تەئلپرۆژەکت دەس ئەربل ماستەر پلانس، دەسسەن ئومسەتزونگ سەئت 2007 گەپلانت ووردە[29][30] ئوند سەئت 2012 گەنەهمگت ئست.[31] ئەر ئست ئەئنە کüنستلجهە گرüنانلاگە ئوند سۆلل مت ئەئنەم ئومفانگ ڤۆن 80 کم روند ئوم دئە ستادت ئانگەلەگت وەردەن. ئەر سۆلل هائوپتسäجهلجه ئائوس ئاگرارفلäجهەن ئوند ئائوفگەفۆرستەتەن وäلدەرن بەستەهەن. حائوپتزئەل دەس پرۆژەکتەس ئست ئەس، ئائوسورکونگەن ڤۆن ساندستüرمەن زو منمئەرەن ئوند دئە سجهلەئجهەندە دەسەرتفکاتئۆن زو ڤەرلانگسامەن ئوند ئم بەستەن فاللە زو بەئەندەن. وەئتەرە زئەلە سند ئەئن ئەندە دەر زەرسئەدەلونگ ئەربلس، ئوم هۆهە ئنفراستروکتورکۆستەن زو ڤەرمەئدەن، ئوند ئەئن کۆنکوررەنزفäهگەر رەگئۆنالە ئاگرارسەکتۆر مت ستäرکەرەر öرتلجهەر ڤەرمارکتونگ دەر ئانگەبائوتەن پرۆدوکتە. زودەم سۆلل هئەر مت ئانرەئزەن فüر ئنڤەستتئۆنەن دەر تۆئورسموس ئائوسگەبائوت وەردەن. دەس وەئتەرەن سۆلل دەر گرüنە گüرتەل ئالس ناهەرهۆلونگسگەبئەت دئەنەن ئوند لانگفرستگ پۆستڤ ئائوف داس کلما دەر ستادت ورکەن.[29]

دۆونتۆون ئەربل

ئم ژاهرە 2013 ڤەرکüندەتە ئەمائار پرۆپەرتئەس، داس گرößتە ئممۆبلئەنونتەرنەهمەن دەر ڤەرەئنگتەن ئارابسجهەن ئەمراتە، دەن بائو ئوند دئە پلانونگ ڤۆن دۆونتۆون ئەربل ناجه دەم ڤۆربلد ڤۆن دۆونتۆون دوبائ.[32] دەر کۆنزەرن ئست بەکاننت فüر گرۆßپرۆژەکتە دەر ئۆبەرکلاسسە، وئە بەئسپئەلسوەئسە دۆونتۆون دوبائ ئوند بورژ کهالفا. دۆونتۆون ئەربل ئست، مت 3 مللئاردەن ئوس-دۆللار ئان کۆستەن، داس بسهەر تەئوئەرستە گرۆßپرۆژەکت ئن دەر گانزەن رەگئۆن کوردستان.[33] دئە زوکüنفتگە ئننەنستادت، مت ئەئنەر فلäجهە ڤۆن 541.000 م²، سۆلل فüر وۆهنونگەن، حۆتەلس ئوند ئەئن ئەئنکائوفسزەنتروم گەنوتزت وەردەن.

گولان-ستراßئە

وەئتەرهن وەردەن برەئتە رنگستراßئەن ئانگەلەگت، دئە دئە وەئتەرە ستادتەنتوجکلونگ ئانرەگەن سۆللەن. دەن سجهوەرپونکت دەر هەئوتگەن ستادتەنتوجکلونگ بلدەت دئە گولان سترەئەت، نۆجه ڤۆر فüنف ژاهرەن ئەئنە لاندستراßئە ئوند ئومگەهونگسستراßئە ئوم ئەربل. سئە فüهرت ڤۆن دەر حائوپتستراßئە ئەربل–مۆسسول üبەر ئەتوا 6 کلۆمەتەر زور حائوپتستراßئە ئەربل–سجهاقلاوا ئوند ئست متتلەروەئلە ڤۆن دڤەرسەن ڤللەنڤئەرتەلن، ئەئنکائوفسزەنترەن ئوند حۆجههäئوسەرن گەپرäگت. دئە ئنزوسجهەن ڤئەرتە رنگستراßئە ئست ناجه قاز مۆهاممەد بەناننت، دەم ئەرستەن پرäسدەنتەن دەر رەپوبلک ماهاباد; دئە ئومگەبونگ دئەسەر ستراßئە ئست بەرەئتس زو وەئتەن تەئلەن زور بەبائوئونگ فرەئگەگەبەن.

ئەربل ماستەرپلان

دەر ئراکسجهە ستائات هاتتە بس ئانفانگ 2009 کەئنە گەسەتزەسگروندلاگە زور سجهاففونگ رەجهتلجهەر راهمەنبەدنگونگەن فüر ئەئنە گەئۆردنەتە ستادتپلانونگ، ئەتوا فüر دئە ئەرستەللونگ ڤۆن فلäجهەننوتزونگسپلäنەن ئۆدەر بەبائوئونگسپلäنەن. ئائوفگروند دەر هەرائوسراگەندەن بەدەئوتونگ ڤۆن ئەربل فüر دئە کوردسجهە رەگئۆن بەسجهلۆسس دئە ڤەروالتونگ ئەئنەن ئەنتوجکلونگس- ئوند فلäجهەننوتزونگسپلان، دەر بس ئائوف داس ژاهر 2034 ئائوسگەلەگت ئست. ئەئن نەئوئەس ئەئنکائوفسزەنتروم نامەنس نستمان-مالل بەفندەت سجه نۆجه ئم بائو. ئەس سۆلل ئالس ئەرساتز فüر داس هەرونتەرگەکۆممەنە سجهەئکالاه-مارکتڤئەرتەل دەس ئەهەمالگەن ستادتزەنترومس دئەنەن. داس ئالتە ستادتزەنتروم ورد زو گونستەن ڤۆن گرüنانلاگەن گرößتەنتەئلس ئابگەرسسەن وەردەن. دئە ئالتە زتادەللە ووردە بەرەئتس ئەڤاکوئئەرت ئوند ئن ئەئن فرەئلجهتموسەئوم ئومگەواندەلت. دئەسە ئەرستە پهاسە دەس ئەنتوجکلونگسپلانس سۆلل بس 2014 ئابگەسجهلۆسسەن سەئن.

زوم ماستەرپلان گەهöرەن ئونتەر ئاندەرەم:[34][35]

ئم ئاپرل 2022 ووردە ئالس ئەروەئتەرونگ داس „ئەربل سوستائنابلە جاپتال 2050 پرۆژەجت“ گەستارتەت.[36] دئە تو بەرلن بەترەئوت ئەئن دسسەرتاتئۆنسپرۆژەکت زور ئەنتوجکلونگ دەر ئالتستادت.[37]

بلدونگ

ئن ئەربل گبت ئەس ڤئەلە ئنتەرناتئۆنالە بلدونگسەئنرجهتونگەن، دارونتەر بەفندەن سجه ئوس-ئامەرکانسجهە، برتسجهە، فرانزöسسجهە ئوند دەئوتسجهە سجهولەن ئوند ئونڤەرستäتەن. دئە äلتەستە ئونڤەرستäت دەر ستادت ئوند زوگلەئجه ئائوجه دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئست دئە سالاهاددن ئونڤەرستی. دئەسە ووردە 1968 ئن سولائمانییا گەگرüندەت ئوند تروگ دەن نامەن ئونڤەرستی ئۆف سولائمان. 1981 ووردە دئەسە ڤۆم ئراکسجهەن رەگمە، ئائوفگروند دەس ماسسڤەن کوردسجهەن ودەرستاندەس دەر ستادت گەگەن ساددام حوسسەئن، ناجه ئەربل ڤەرلەگت ئوند ئن سالاهاددن ئونڤەرستی ئومبەناننت. سئە هات سەئت 1981 ئهرەن ستز ئن ئەربل ئوند ئست دئە مەئستبەسوجهتە حۆجهسجهولە دەر رەگئۆن کوردستان. نەبەن دەر سالاهاددن-ئونڤەرستäت گبت ئەس وەئتەرە حۆجهسجهولەن ئن ئەربل، دارونتەر دئە 2006 گەگرüندەتە ئونڤەرستی ئۆف کوردستان حەولێر، دەرەن سجهوەرپونکت ئن دەن گەسوندهەئتسوسسەنسجهافتەن لئەگت، ئوند دئە حاولەر مەدجال ئونڤەرستی.[38]

ئم سەپتەمبەر 2010 ووردە ئن ئەربل ئەئنە دەئوتسجهە سجهولە مت زونäجهست فüنف کلاسسەن سۆوئە ئەئنەم کندەرگارتەن ئوند ڤۆرسجهولە ئەرöففنەت.[39][40]

سەهەنسوüردگکەئتەن

 

دئە بەکاننتەستە سەهەنسوüردگکەئت دەر ستادت ئست دئە زتادەللە ڤۆن ئەربل، دئە ڤۆن ئونەسجۆ ئم ژاهر 2014 دەن ستاتوس ئەئنەس وەلتکولتورەربەس ئەرهئەلت. سئە ئست üبەر 8.000 ژاهرە ئالت ئوند گلت ئالس ئەئنە دەر äلتەستەن دورجهگەهەند بەوۆهنتەن سئەدلونگەن دەر وەلت. ئن دئەسەر سئەدلونگ لەبتەن زوڤۆر ئاسسیرەر، ئاککادئەر، بابیلۆنئەر ئوند گرئەجهەن.[41] ئام سüدلجهەن ئەئنگانگ دەر زتادەللە بەفندەت سجه دەر ستادتبەکاننتە، ترادتئۆنەللە قایسار بازار. دئەسەر بازار ووردە ئم ڤئەرزەهنتەن ژاهرهوندەرت گەگرüندەت، ئالس دئە ستادت ئانفنگ سجه زو ڤەرگرößئەرن. ئائوف دەم بازار وەردەن سەئتهەر سۆئوڤەنرس، گۆلدسجهموجک، تەختلئەن ئوند سەلبستگەماجهتە لەبەنسمتتەل گەهاندەلت.[42]

پەرسöنلجهکەئتەن

  • ئبن جهاللکāن (1211–1282)، کوردسجهەر بئۆگراپه ئوند ئسلامسجهەر رەجهتسگەلەهرتەر
  • موهامماد ئال-جهاتب ئەربل
  • داوان کۆیە
  • ئارام حاولەر
  • داسجهت (1909–1957)
  • ئاهماد ئان-ناقسجهباند (* 1930)، کوردسجهەر پۆلتکەر ئوند رەگئەرونگسجهەف دەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن (1977–1980)
  • سافوات دسجهاراه (1935–2010)، سجهائوسپئەلەر ئوند رەگسسەئور
  • ئابدوللاه ئسمائل ئاهماد (1937–2000)، کوردسجهەر پۆلتکەر دەر بەوەگونگ پرۆگرەسسڤەر کوردەن بزو. دەر کوردسجهەن رەڤۆلوتئۆنäرەن پارتەئ
  • موهاممەد ئارەف (1937–2009)، کüنستلەر
  • ئابدوللا پاسجهەو (* 1946)، دجهتەر
  • راسول بەزار گارد، سäنگەر
  • مسجهکۆ، سäنگەر
  • فوئاد ئاهمەد تابب، سäنگەر
  • حۆمەر دزایەئە، سäنگەر
  • نهاد قۆژا (* 1957 ئۆدەر 1958)، ئەهەمالگەر بüرگەرمەئستەر دەر ستادت
  • مۆهاممەد یاسەئەن مۆهاممەد (1963–2020)، گەوجهتهەبەر
  • ئامەد سهەروان (* 1998)، ئائوتۆر ئوند لسبت-ئاکتڤست

ستäدتەپارتنەرسجهافتەن

سئەهە ئائوجه

شابلۆن:جۆممۆنسجات شابلۆن:وکڤۆیاگە

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  2. ↑ ستەس ئن ئراق، ژاپان، تهە نەتهەرلاندس ئاند سائود ئارابئا ئنسجربەد ئۆن وۆرلد حەرتاگە لست. پرەسسەمتتەئلونگ دەر ئونەسجۆ ڤۆم 21. ژون 2014، ئابگەروفەن ئام 30. ئائوگوست 2014 (ئەنگلسجه)
  3. ↑ دەئوتسجهلاند رەئجهت دەم ئراک دئە حاند. پرەسسەمتتەئلونگ دەس ئائوسوäرتگەن ئامتەس
  4. ↑ فرانک-والتەر ستەئنمەئئەر ماجهت دئە کوردەن ستۆلز. ئن: دئە وەلت، 18. فەبروئار 2009
  5. ↑ شابلۆن:جتە وەب
  6. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  7. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  8. ↑ ئلیا گەرسهەڤتجه: شابلۆن:لانگ. ڤۆلومە 2، جامبردگە ئونڤەرستی پرەسس، 1985 – 964 سەئتەن، س. 37.
  9. ↑ ح. ف. روسسەلل: شابلۆن:لانگ. ئن: ئاناتۆلئان ستودئەس 34، 1984، س. 171–201.
  10. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  11. ↑ شابلۆن:لانگ (3. ئەد.)، ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، ئۆخفۆرد 2014، ئسبن 978-0-19-175139-4.
  12. ↑ شابلۆن:رە
  13. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  14. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  15. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  16. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  17. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  18. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  19. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  20. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  21. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  22. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  23. ↑ برگت سڤەنسسۆن: وارتەن ئائوف نۆرمالتäت. ئن: وەلت.دە، 2. مائ 2010 (پرنتائوسگابە سەئتە 86)
  24. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  25. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  26. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  27. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  28. ↑ نەئل رۆبنسۆن: وۆرلد رائل ئاتلاس. بد. 8: تهە مددلە ئەئاست ئاند جائوجاسوس. وۆرلد رائل ئاتلاس لتد. ئەنگلاند 2006. ئسبن 954-12-0128-8، س. 25، تافەل 27.
  29. ↑ 29،0 29،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  30. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  31. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ
  32. ↑ وەبسەئتە دەس ئەمائار-ئونتەرنەهمەنس
  33. ↑ ئەمائار لائونجهەس $3بن „ئەربل دۆونتۆون“ پرۆژەجت
  34. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ
  35. ↑ ئنڤەستنگرۆئوپ.ئۆرگ
  36. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  37. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  38. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  39. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  40. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  41. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  42. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

شابلۆن:نۆرمداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ئەربل“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Erbil&oldid=1031»