دیارباکıر

دیارباکıر (شابلۆن:ترس; شابلۆن:ئۆتاس، شابلۆن:کوس-لاتن، شابلۆن:حیس، شابلۆن:ززاس، شابلۆن:سیرس، گرئەجهسجه Ἄμιδα ئامدا) ئست ناجه گازئانتەپ دئە زوەئتگرößتە ستادت سüدۆستاناتۆلئەنس ئن دەر تüرکەئ. دیارباکıر لئەگت ئائوف ئەئنەم باسالتپلاتەئائو ئام رەجهتەن تگرسوفەر ئن سüدۆستاناتۆلئەن. سەئت ئەئنەر گەبئەتسرەفۆرم ئست دئە ستادت ئەئنە بüیüکشەهر بەلەدیەس; دامت ئست سئە فلäجهەن- ئوند ئەئنوۆهنەرمäßئگ ئدەنتسجه مت دەر پرۆڤنز. بەرەئتس ئم ئالتەرتوم وار سئە ئونتەر دەم نامەن ئامدا بەدەئوتەند. ئن دەر ستادت لەبەن هەئوتە üبەروئەگەند کوردەن ئوند زازا.

نامە

دەر ئانتکە نامە دەر ستادت ئەرسجهەئنت ئەرستمالس ئن ئاسسیرسجهەن گەسجهجهتسقوئەللەن ئائوس دەم 13. ژاهرهوندەرت ڤ. جهر. ئالس ئامدا ئۆدەر ئامەد. ئن گرئەجهسجهەن ئوند لاتەئنسجهەن قوئەللەن ئەرسجهەئنت سئە ئالس ئامدۆ ئوند ئامدا. ناجه دەر ئەرۆبەرونگ دورجه دئە ئارابسجهەن ئارمەئەن تائوجهەن ئائوجه دئە نامەن ئامد ئوند سجهوارزەس ئامد ئائوف. دەر زوساتز سجهوارز سۆلل سجه ئائوف دئە فاربە دەس باسالتس بەزئەهەن، ئائوس دەم ڤئەلە گەبäئودە دەر ستادت ئەربائوت سند.

دەر ئارابسجهە نامە دیاربەکر مت دەر بەدەئوتونگ لاند دەر بەکر ووردە دەم گەبئەت ئوم ئامدا ناجه دەر نئەدەرلاسسونگ دەر ئارابسجهەن ستاممەسگروپپە دەر باکر ئم سپäتەن 7. ژاهرهوندەرت ڤەرلئەهەن. حائوپتۆرت دئەسەس گەبئەتەس وار دئە ستادت ئامدا، ئوند مت دەر زەئت گنگ دەر نامە دەر گەگەند ئائوف دئە ستادت سەلبست üبەر.

جهرستلجه-سیرسجهە ترادتئۆنەن لەئتەن دەن نامەن دیاربەکر هنگەگەن ڤۆم ئارامäئسجهەن دایر بەکر (= „ئەرستە کرجهە“، ئۆدەر „کرجهە دەر ژونگفرائو [مارئا]“) ئن ئانلەهنونگ ئان دئە موتتەر-گۆتتەس-کرجهە (مەریەم ئانا کلسەس) ئن دەر ستادت ئاب. دئە کرجهە ئست لائوت لۆکالەر ترادتئۆن ئەئنە دەر äلتەستەن کرجهەن üبەرهائوپت ئوند سۆلل ئائوس دەم 2. ژاهرهوندەرت ستاممەن; دئە äلتەستەن ئەرهالتەنەن تەئلە ستاممەن ئاللەردنگس ئائوس دەر سپäتانتکە.

دئە مۆدەرنە تüرکەئ هات دەن نامەن دیاربەکر 1937 ئن دیارباکıر (گەبئەت دەس کوپفەرس) ئومگەواندەلت. کوردەن ڤەروەندەن دئە ئارامäئسجهە بەزەئجهنونگ ئامەد ئن ئانسپئەلونگ ئائوف داس ئانتکە ڤۆلک دەر مەدەر، ئالس دەرەن ناجهفۆلگەر سئە سجه سەهەن. ئەتیمۆلۆگسجه بەستەهت ئاللەردنگس کەئنە ڤەربندونگ دەس ئارامäئسجهەن ئامەد بزو. ئامد مت دەن مەدەرن.

گلئەدەرونگ

پەر گەرجهتسەنتسجهەئد ئەرهئەلت دئە ستادت ئام 28. دەزەمبەر 1993 ئەئن ئۆبەربüرگەرمەئستەرامت ئوند ووردە زور گرۆßستادتکۆممونە ئەرکلäرت. داس ستادتگەبئەت ئومفاسست سەئتدەم 2060 کم². دئە ستادت بەستەهت ئائوس 82 ستادتڤئەرتەلن (ماهاللە) ئوند ڤئەر کۆممونەن: باğلار، کایاپıنار، سور ئوند یەنشەهر. دئەسە کۆممونەن سند گلەئجهزەئتگ لاندکرەئسە دەر پرۆڤنز دیارباکıر. ناجه دەر گەبئەتسرەفۆرم ڤۆن 2014 ووردەن ئاللە کۆممونەن دەر رەستلجهەن لاندکرەئسە ئن دەر پرۆڤنز درەکت دەم ئۆبەربüرگەرمەئستەر ئونتەرستەللت.

پۆلتک

بەئ دەن کۆممونالواهلەن 2014 ووردە گüلتان کıشاناک (بدپ) زور ئۆبەربüرگەرمەئستەرن گەوäهلت. دا دئە بدپ بەمüهت وار، مەهر پۆلتسجهە گلەئجهبەرەجهتگونگ زوسجهەن مانن ئوند فرائو هەرزوستەللەن، داس کۆممونالرەجهت ئابەر ئەئنە فۆرمەللە دۆپپەلسپتزە فüر داس بüرگەرمەئستەرامت نجهت کەننت، ووردە ئن دەن ڤۆن دەر بدپ گەوۆننەنەن بüرگەرمەئستەرäمتەرن فۆرمەلل ژەوەئلس ئەئن ستەللڤەرترەتەر دەس ئاندەرەن گەسجهلەجهتس مت گلەئجهەن رەجهتەن بەروفەن. ئن دیارباکıر وار دەر ستەللڤەرترەتەر فıرات ئانلı. ئن دەن مەدئەن وەردەن سئە جۆ-بüرگەرمەئستەر گەناننت. ئام 25. ئۆکتۆبەر 2016 ووردەن بەئدە وەگەن ڤەرداجهتس ئائوف تەررۆرڤەرگەهەن فەستگەنۆممەن. ئام 1. نۆڤەمبەر ووردە جومال ئاتللا ئالس زوانگسڤەروالتەر ئەئنگەسەتزت. ئانلı کام ئام 14. ژول 2017 ئونتەر ئائوفلاگەن فرەئ. کıشاناک ووردە 2019 وەگەن „متگلئەدسجهافت ئن ئەئنەر تەررۆرستسجهەن ڤەرەئنگونگ“ زو 14 ژاهرەن ئوند درەئ مۆناتەن ڤەرورتەئلت.

ستادترات

پارتەئ / لستە	واهل 2019
	ستممەنانتەئل	ستزە
حالکلارıن دەمۆکراتک پارتس (حدپ)	62،3 %
ئادالەت ڤە کالکıنما پارتس (ئاکپ)	31،1 %
سائادەت پارتس (سائادەت)	3،1 %
جومهوریەت حالک پارتس (جحپ)	2،1 %

بەڤöلکەرونگ

ڤۆلکسزäهلونگ/بەرەجهنونگ	ئەئنوۆهنەرزاهل
1930	30.000
1970	149.566
1980	235.617
1990	373.810
2000	545.983
2007	665.699
2008	799.447

دئە ستادت ووجهس ناجه 2008 راسانت، نجهت زولەتزت دورجه زوگەزۆگەنە بائوئەرن. دئە بەڤöلکەرونگ سەتزت سجه مەهرهەئتلجه ئائوس زازاس ئوند کوردەن زوساممەن; نور کناپپ 16 % بەتراجهتەن سجه سەلبست ئالس ئەتهنسجهە تüرکەن. بس زوم ڤöلکەرمۆرد ئان دەن ئارمەنئەرن 1915، بەئ دەم مەهر ئالس 150.000 ئارمەنئەر ئائوس دیارباکıر دەپۆرتئەرت ووردەن، ستەللتە دئە ئارمەنسجهە بەڤöلکەرونگ ناجه زاهلەن دەس ئارمەنسجهەن پاترئارجهاتس ئەتوا 40 % دەر گەسامتپۆپولاتئۆن دەر ستادت دار.

گەسجهجهتە

ئاسسیرەر، پەرسەر، سەلەئوکدەن، پارتهەر ئوند رöمەر

ئن نەئوئاسسیرسجهەر زەئت وار ئامد دئە حائوپتستادت دەر پرۆڤنز بت زامان، ئەئنەس دامالگەن ئارامäئسجهەن کöنگرەئجهەس.

ناجه ژاهرهوندەرتەلانگەر ئاجهäمەندسجهەر، سەلەئوکدسجهەر ئوند پارتهسجهەر حەررسجهافت گەلانگتە دەر ئۆرت سجهلئەßلجه ئوم 200 ن. جهر. ئن رöمسجهە حاند. ئن دەر سپäتانتکە وار ئامدا، زوڤۆر ترۆتز دەر نäهە زوم تگرس ئەهەر ئونبەدەئوتەند، ئەئنە سەهر وجهتگە رöمسجهە فەستونگ ئان دەر گرەنزە زوم پەرسسجهەن ساسساندەنرەئجه. سئە ووردە داهەر ڤۆن کائسەر جۆنستانتئوس ئئ. ئاب 349 ستارک بەفەستگت، دەر دۆرت سئەبەن لەگئۆنەن ستاتئۆنئەرتە (دا سپäترöمسجهە لەگئۆنەن کلەئنەر وارەن ئالس ئن فرüهەرەر زەئت، ئەنتسپراجه دئەس ئەئنەر بەساتزونگ ڤۆن ئەتوا 7000 مانن). دئە سپäترöمسجهە فەستونگسمائوئەر ئست زو گرۆßئەن تەئلەن ئەرهالتەن.

کرئەگە زوسجهەن رöمەرن ئوند پەرسەرن

ئم ژاهرە 359 ووردە ئامدا 73 تاگە ڤۆن دەم ساسساندەنکöنگ سجهاپور ئئ. بەلاگەرت ئوند سجهلئەßلجه گەستüرمت (سئەهە بەلاگەرونگ ڤۆن ئامدا). دەر رöمسجهە گەسجهجهتسسجهرەئبەر ئاممئانوس مارجەللنوس، دامالس دۆرت ئالس سۆلدات ستاتئۆنئەرت، بەسجهرئەب سپäتەر، وئە ئەر مت زوەئ کامەرادەن ئائوس دەر ستادت ئەنتکام ئوند سجهلئەßلجه مەلتەنە ئەررەئجهتە.

ئائوجه سپäتەر وار دەر ئۆرت ئن دەن رöمسجه-پەرسسجهەن کرئەگەن هەفتگ ئومکäمپفت: ئانفانگ 503 کۆننتە دەر پەرسەرکöنگ کاڤاده ئ. دئە ستادت ناجه ئەئنەر وئەدەروم وۆجهەنلانگەن بەلاگەرونگ ئەئننەهمەن، ڤۆن دەر دئە جهرۆنک دەس زەئتزەئوگەن ژۆسوئا ستیلتەس، دئە گەسجهجهتە دەس پسەئودۆ-زاجهارئاس ڤۆن میتلەنە ئوند ئەتواس سپäتەر ئائوجه دەر گرئەجهسجهە حستۆرکەر پرۆکۆپئۆس ڤۆن جائەسارەئا ئانسجهائولجه بەرجهتەن. وەنگ سپäتەر بەگاننەن ئومگەکەهرت کائسەرلجهە تروپپەن مت دەر بەلاگەرونگ دەر پەرسسجهەن گارنسۆن ئن دەر ستادت. 505 گنگ سئە سجهلئەßلجه گەگەن ئەئن هۆهەس لöسەگەلد وئەدەر ئن رöمسجهە حاند üبەر، ناجهدەم ئەئن گرۆßتەئل دەر بەڤöلکەرونگ دەپۆرتئەرت ئۆدەر گەتöتەت وۆردەن وار. ئامدا بلئەب وەئتەر ئومکäمپفت ئوند ووردە سجهلئەßلجه ئم ژاهرە 638 ڤۆن دەن ئارابەرن ئەرۆبەرت. دامت ئەندەتە دئە ئانتکە پهاسە دەر سئەدلونگ.

جهرستئانسئەرونگ، بستوم ئامدا، مۆنۆپهیستسموس

دئە äلتەستە کرجهە ئم ئومکرەئس دەر ستادت ووردە ئاب 2014 ئائوسگەگرابەن. سئە ستاممت ئائوس دەر سپäتانتکە ئوند بەفاند سجه ئونتەرهالب دەر زەرزەڤان-بورگ ئم دسترکت چıنار، ئەتوا 13 کم ڤۆن چıنار ئەنتفەرنت، داس وئەدەروم سüدلجه ڤۆن دیارباکıر لئەگت، ئوند بارگ ئارامäئسجهە ئنسجهرفتەن. دەر öرتلجهە فرئەدهۆف ئست نۆجه ئەئنمال 150 ژاهرە äلتەر. دئە کرجهە وار مندەستەنس بس زوم ژاهر 639 ئن گەبرائوجه، ئالس موسلمە دئە ستادت ئەرۆبەرتەن.

داس بستوم ڤۆن ئامدا وار بەرەئتس ئائوف دەن کۆنزلئەن ڤۆن نکائئا (325) ئوند ڤۆن کۆنستانتنۆپەل (381) ڤەرترەتەن ئوند گەهöرتە زوم پاترئارجهات ڤۆن ئانتئۆجهئەن. ناجه دەم کۆنزل ڤۆن جهالجەدۆن (451) ووردە ئامدا ئەئن حۆرت دەس مۆنۆپهیستسموس ئوند ئەئنە دöزەسە دەر سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخەن کرجهە، زوسجهەن دەم 11. ئوند 16. ژاهرهوندەرت زەئتوەئلگ ئائوجه ستز دەس سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخەن پاترئارجهەن ڤۆن ئانتئۆجهئەن (ڤۆر دەسسەن Üبەرسئەدلونگ ئن داس کلۆستەر زافاران). بەرüهمتەستەر بسجهۆف وار دئۆنیسئوس بار سالب († 1171)، لەتزتەر مەترۆپۆلت دئۆنیسئوس ئابد ئال-نور ئاسلان (1851–1933).

ئسلامسئەرونگ، تüرکسجهەس فüرستەنتوم، پەرسەر ئوند ئۆسمانەن

ئن دەر سجهلاجهت ڤۆن ئامدا ووردە دانن 973 دەر مت بیزانز ڤەربüندەتە حەررسجهەر ڤۆن مەلتەنە، ملەه دەر گرۆßئە، ڤەرنجهتەند ڤۆن ئەئنەم ئابباسدسجهەن حەئەر گەسجهلاگەن. ئن دەن فۆلگەندەن ژاهرهوندەرتەن وار دئە ستادت تەئل ڤەرسجهئەدەنەر تüرکسجهەر فüرستەنتüمەر وئە دەر ئنالدەن، ئۆرتۆقدەن ئوند ئاق قۆیونلو. ئانفانگ دەس 16. ژاهرهوندەرتس ئەرۆبەرتەن دئە سافاودەن ئائوس دەم ئران دئە ستادت. دۆجه کورزە زەئت سپäتەر ئونتەرلاگەن سئە ئن دەر سجهلاجهت بەئ تسجهالدران 1514 دەن ئۆسمانەن ئونتەر سولتان سەلم ئ. دئە سافاودەن ڤەرسوجهتەن نۆجه، دیارباکıر زورüجکزوگەوننەن، ئندەم سئە ئەس بەلاگەرتەن، موسستەن سجه ئابەر ئام 10. سەپتەمبەر 1515 ڤۆر ئەئنەر üبەرلەگەندەن سترەئتماجهت ئونتەر بıیıکلı مەهمەت پاشا، دئە ئائوجه کوردسجهە کۆنتنگەنتە ئەنتهئەلت، ئائوس دەم رائوم دیارباکıر زورüجکزئەهەن. دئە ستادت ووردە ئن دەر فۆلگە حائوپتستادت دەس ئەیâلەت دیارباکıر، دەسسەن ئەرستەر ڤۆرستەهەر مەهمەت پاشا ووردە، ئوند 1867 دەس ڤلâیەت دیارباکıر.

ڤەرنجهتونگ دەر رەلگöسەن مندەرهەئتەن

1895 فاندەن ماسساکەر گەگەن دئە جهرستلجهە مندەرهەئت ستاتت. ئم ئەرستەن وەلتکرئەگ وار دیارباکıر ئونتەر دەم ڤلâیەت-گۆئوڤەرنەئور مەهمەد رەشد سجهائوپلاتز دەس ڤöلکەرمۆردس ئان دەن ئارمەنئەرن ئوند دەسژەنگەن ئان دەن سیرسجهەن جهرستەن. دەر لەتزتە ئەرزبسجهۆف موسستە 1915 دئە ستادت ڤەرلاسسەن، ناجهدەم ئم گەسامتەن بستوم بس زو 500.000 جهرستەن ڤۆن کوردەن ئوند تüرکەن گەتöتەت وۆردەن وارەن.

ئن دەر ستادت بەستەهت، وەنن ئائوجه سەئت 1933 ئۆهنە ئەئگەنەن بسجهۆف، ئەئنە سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخە گەمەئندە مت دەر مەریەمانا-کرجهە ئالس زەنتروم، ئەئنە دەر äلتەستەن کرجهەن دەر ستادت ئوند زەئتوەئلگ پاترئارجهالرەسدەنز. دئە سیرسجه-کاتهۆلسجهە کرجهە وار ئم 19./20. ژاهرهوندەرت دورجه ئەئنەن پاترئارجهالڤکار ڤەرترەتەن، دۆجه دۆمنئەرتە وەئتەرهن دئە سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخە کرجهە. ئاب دەم 12. ژاهرهوندەرت گاب ئەس ئائوجه ئەئنەن بسجهۆف دەر ئۆستسیرسجهەن کرجهە دەس ئۆستەنس. ئەرزبسجهۆف ژۆسەپه ئ. ڤۆن ئامدا ووردە 1681 کاتهۆلسجه ئوند بەگرüندەتە دامت داس جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهە پاترئارجهات ئن دیارباکıر، داس 1830 ئن ئەئن ئەرزبستوم ئومگەواندەلت ووردە.

سەئت 1966 ئست دەر جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهە بسجهۆفسستوهل ڤۆن دیارباکıر نۆمنەلل وئەدەر بەسەتزت، دۆجه رەسدئەرت سەئن ئنهابەر ئن ئستانبول. حەئوتە لەبەن نور نۆجه وەنگە ئارامäئسجهە جهرستەن (تüرکسجه سüریان) ستäندگ ئن دەر ستادت. دئە ئارمەنئەر بلدەن ئەئنە کلەئنە رەستگەمەئندە ئوم ئهرە ئائوف داس 15. ژاهرهوندەرت زورüجکگەهەندە تهەئۆدۆر-کرجهە.

ئام 22. ئۆکتۆبەر 2011 ووردە دئە وäهرەند دەس ڤöلکەرمۆردس ئان دەن ئارمەنئەرن زەرستöرتە ست.-گراگۆس-کاتهەدرالە (سورپ گراگۆس) رەستائورئەرت ئوند مت ئەئنەر زەرەمۆنئە ئەرöففنەت. دئە کاتهەدرالە ووردە 1371 ئەربائوت ئوند ئست ناجه دەر کرجهە زوم حەئلگەن کرەئوز ئائوف دەر ئنسەل ئاکدامار دئە بەدەئوتەندستە ئارمەنسجهە کرجهە دەر تüرکەئ. دئە رەستائورئەرونگساربەئتەن کۆستەتەن 3 مللئۆنەن دۆللار، دائوئەرتەن درەئ ژاهرە ئوند ووردەن دورجه دەن ستائات ئوند سپەندەن فنانزئەرت. دەر 29 م هۆهە کرجهتورم، دەر ئەبەنفاللس 1915 زەرستöرت وۆردەن وار، ئست ئنکلوسڤە ئەئنەر گلۆجکە وئەدەر ئائوفگەبائوت وۆردەن. ئم گەگەنساتز زور کرجهە بەئ ئاکدامار، ئست دئە کاتهەدرالە ئم بەستز دەر ئارمەنسجهەن گەمەئندە ئوند ئست نجهت ستائاتلجه. ناجه دەر زەرستöرونگ دەس تورمەس 1915 ووردە دئە کاتهەدرالە فüر ڤەرسجهئەدەنە زوەجکە گەنوتزت، ئەهە سئە 1960 وئەدەر دەر ئارمەنسجهەن گەمەئندە üبەرگەبەن ووردە. 1980 ووردە سئە وئەدەر ڤەرستائاتلجهت ئوند دەم زەرفالل üبەرلاسسەن.

کوردەنکۆنفلکت

ئن دەن 1970ەر ژاهرەن کام ئەس زو ئەئنەم ماسسڤەن زوسترۆم ڤۆن مەنسجهەن، زومەئست کوردەن، دەر دئە ستادت راسجه ستارک واجهسەن لئەß. بس 2002 گالت فüر دیارباکıر ژاهرەلانگ دەر ئائوسناهمەزوستاند (ئۆحال).

سەئت 2015 کۆممت ئەس ناجه دەر گەäندەرتەن کوردەنپۆلتک دەس تüرکسجهەن ستائاتەس زو کäمپفەن ئوند گرۆßئەن زەرستöرونگەن ئن دەر ستادت. لوفتائوفناهمەن دەس ئانفانگ 2016 تەئلوەئسە ئابگەسپەررتەن ستادتتەئلس سور زەئگەن، داسس وەئتە تەئلە دەر کامپفزۆنە ئن دەر هستۆرسجهەن ئالتستادت سجهوەر بەسجهäدگت ووردەن، ناجه سجهäتزونگەن بس زو 80 پرۆزەنت دەر دۆرتگەن گەبäئودە، دارونتەر ئائوجه دئە ئەرست کüرزلجه وئەدەر ئەرöففنەتە ست.-گراگۆس-کاتهەدرالە. ئەئن گرۆßئەر تەئل دەر ئالتستادت ووردە ڤەرستائاتلجهت ئوند ئەڤاکوئئەرت. ناجه ئەندە دەر کامپفهاندلونگەن بەگاننەن ئابرسسباگگەر مت دەر زەرستöرونگ دەر گەبäئودە. ئەس ئەنتستاندەن گرۆßئە فرەئفلäجهەن. زüلفü لڤانەل، دەر ئەهرەنامتلجهە تüرکسجهە ئونەسجۆ-بۆتسجهافتەر ترات ئم مائ 2016 ئائوس پرۆتەست ڤۆن سەئنەم ئامت زورüجک، وەئل دئە ئونەسجۆ، دئە 2015 تەئلە دەر ئالتستادت زوم وەلتکولتورەربە ئەرکلäرت هاتتە، نجهتس گەگەن دئە زەرستöرونگ دەر کولتورستäتتەن ئونتەرنەهمە، وئە سەئن ڤۆروورف لائوتەت.

دەر ئانسجهلاگ ئن دیارباکıر ئام 4. نۆڤەمبەر 2016 فۆردەرتە ئاجهت تۆدەسۆپفەر.

ورتسجهافت ئوند ڤەرکەهر

دیارباکıر ئست ئەئن وجهتگەر ئندوسترئەستاندۆرت دەر تüرکەئ ئوند ڤۆن سüدۆستاناتۆلئەن. داس گرۆßئە سüدۆستاناتۆلئەن-ستائوداممپرۆژەکت گاب ئائوجه دەر لاندورتسجهافت ئەئنەن ئائوفسجهوونگ. ترۆتزدەم واندەرن ڤئەلە مەنسجهەن ئن دئە تüرکسجهەن مللئۆنەنستäدتە (ڤۆروئەگەند ئستانبول) ئائوس. ئن دەن لەتزتەن ژاهرەن ئست ئن دیارباکıر ئەئن گرۆßئەس مارمۆرگەوەربە ئەنتستاندەن ئوند مارمۆر ئست زو ئەئنەم وجهتگەن ئەخپۆرتگوت گەوۆردەن. ئم ژاهر 2010 لاگ دئە ئاربەئتسلۆسگکەئت ئن دیارباکıر بەئ 20،6 %.

ڤۆم فلوگهافەن دیارباکıر وەردەن ئونتەر ئاندەرەم ڤەربندونگەن ناجه ئستانبول ئوند ئانکارا سۆوئە زو ئەئنگەن ئائوسلäندسجهەن فلوگهäفەن ئانگەبۆتەن.

سەهەنسوüردگکەئتەن

دئە ستادت بەستزت دورجه ئهرە رەئجهە گەسجهجهتە ئەئنە ڤئەلزاهل ئان گەبäئودەن وئە کرجهەن، مۆسجهەئەن، متتەلالتەرلجهەن حäئوسەرن ئوند بەفەستگونگسانلاگەن.

بەفەستگونگسانلاگەن

دیارباکıر بەستزت ئەئنە دەر گرößتەن ئوند بەستەرهالتەنەن ئانتکەن بەفەستگونگسانلاگەن دەر وەلت. سئە بەستەهت زوم گرößتەن تەئل ئائوس باسالت. دئە ئانلاگە ورد ئن ئەئنەن ئننەرەن ئوند ئەئنەن äئوßئەرەن ئابسجهنتت ئونتەرتەئلت.

ئم ژاهرە 349 لئەß دەر رöمسجهە کائسەر جۆنستانتئوس ئئ. دئە مائوئەرن ئوند بورگ دەر ستادت ئەرنەئوئەرن ئوند ماسسڤ ئەروەئتەرن، دا دەر بس داهن ئەهەر بەدەئوتونگسلۆسە ئۆرت نون زو ئەئنەر حائوپتفەستونگ ئان دەر هارت ئومکäمپفتەن گرەنزە زو پەرسئەن وەردەن سۆللتە. سۆ ئەرهئەلتەن دئە مائوئەرن ئهر هەئوتگەس ئائوسسەهەن. سەئتدەم ووردەن دئە مائوئەرن زوار وئەدەرهۆلت ڤەرستäرکت، سئە سند ئم کەرن ئابەر نۆجه گانز üبەروئەگەند سپäتانتک. دئە مائوئەر ئست ئەتوا فüنف کلۆمەتەر لانگ، هات ئەئنە حöهە ڤۆن زەهن بس زوöلف مەتەرن ئوند ئەئنە دجکە ڤۆن درەئ بس فüنف مەتەرن. سئە هات 82 تüرمە ئوند ڤئەر تۆرە. دئە تۆرە زەئگەن ئن دئە ڤئەر حممەلسرجهتونگەن:

• داğ کاپıسı (بەرگتۆر) ئۆدەر حارپوت کاپıسı ئم نۆردەن
• ئورفا کاپıسı ئۆدەر روم کاپıسı ئم وەستەن
• ماردن کاپıسı ئۆدەر تەل کاپıسı ئم سüدەن
• یەن کاپı (نەئوئەس تۆر)، دجلە کاپıسı (تگرستۆر) ئۆدەر سو کاپıسı (واسسەرتۆر) ئم ئۆستەن.

ئائوßئەرهالب دئەسەر مائوئەرن گاب ئەس ئەئنەن والل، دەر 1232 ڤۆم ئاییوبدەن ئال-کامل ئابگەرسسەن ووردە. ئن دەن 1930ەر-ژاهرەن ووردە ئەئن تەئل دەر نöردلجهەن مائوئەر ئابگەرسسەن. ئن دەن لەتزتەن ژاهرزەهنتەن ووجهس دئە ستادت سەهر ستارک ئوند دئە مائوئەرن وارەن دورجه گەبäئودە، دئە درەکت ئان ئهر لاگەن، گەفäهردەت. داهەر لئەß دئە ستادتڤەروالتونگ دەن بەرەئجه ئان دەن مائوئەرن ڤۆن گەبäئودەن فرەئرäئومەن ئوند ئان دەر ئننەنسەئتە دەر مائوئەر گرüنانلاگەن ئانلەگەن.

دئە مائوئەرن ئوند ئنسبەسۆندەرە دئە ڤئەلەن تüرمە، دئە üبەردئەس گەرنە ئالس تۆئلەتتەن مسسبرائوجهت وەردەن، سند دەرزەئت ڤۆر ئاللەم ناجهتس سەهر ئونسجهەر; تۆئورستەن ورد داهەر درنگەند گەراتەن، دئە مائوئەر ناجه ئەئنبروجه دەر دونکەلهەئت نجهت مەهر ئائوفزوسوجهەن.

دئە زتادەللە بەفندەت سجه ئم نۆردöستلجهەن تەئل دەس äئوßئەرەن واللس. دئە بورگ ورد دورجه مائوئەرن ڤۆم äئوßئەرەن والل گەترەننت. سئە هات 16 تüرمە ئوند ڤئەر تۆرە، ڤۆن دەنەن سجه زوەئ – فەته کاپıسı ئوند ئۆğرون کاپıسı – ناجه ئائوßئەن ئوند دئە ئاندەرەن زوەئ – سارای کاپıسı ئوند کüپەل کاپıسı – زور ستادت هن öففنەن. ئننەرهالب دئەسەر مائوئەرن لئەگت ئەئن حüگەل مت دەم ستادتتەئل ڤران تەپە. سولتان سüلەیمان ئ. ڤەرگرößئەرتە دئە ئانلاگە.

دئە بەفەستگونگسانلاگەن ڤۆن دیارباکıر ووردەن 2015 گەمەئنسام مت دەن حەڤسەل-گäرتەن، دئە زوسجهەن ئالتستادت ئوند تگرس لئەگەن، ڤۆن دەر ئونەسجۆ ئن دئە لستە دەس وەلتکولتورەربەس ئائوفگەنۆممەن.

• 
  بلجک ئائوف تەئلە دەر ستادتمائوئەر ڤۆم کز بورچو
• 
  ماردن کاپıسı (سüدتۆر)
• 
  حەڤسەل-گäرتەن

گرۆßئە مۆسجهەئە

ئم متتەلپونکت دەر ئالتستادت ستەهت دئە گرۆßئە مۆسجهەئە (ئولو جام). سئە ووردە ئالس جهرستلجهە کرجهە ئەربائوت ئوند ئم ژاهر 639 ئن ئەئنە مۆسجهەئە ئومگەواندەلت. دامت ئست سئە ئەئنەس دەر äلتەستەن مۆسلەمسجهەن گەبەتسهäئوسەر دەر تüرکەئ. ئانفانگس تەئلتەن سجه جهرستەن ئوند مۆسلەمس داس گۆتتەسهائوس، بەزەئوگت ئست دئەس بس زوم ژاهر 770. ئەئنە ئنسجهرفت بەرجهتەت ڤۆن ئەئنەم ئومبائو دورجه دەن سەلدسجهوکەن-سولتان مالک سجهاه ئ. ئن ئەئنە سäئولەنهۆف-مۆسجهەئە، دئە 1115 ئەئنەم ئەردبەبەن مت دارائوففۆلگەندەر براندکاتاسترۆپهە زوم ئۆپفەر فئەل. دئە وئەدەرهەرگەستەللتە مۆسجهەئە ئەرفوهر داناجه نۆجه ڤئەلەرلەئ ئومبائوتەن. داس رەلئەف ئام حائوپتپۆرتال زەئگت ئەئنەن لöوەن، دەر ئەئن رند ئانفäللت. داهنتەر گەلانگت مان ئن دەن حۆف، دەر ئم سüدەن دورجه دئە فاسسادە دەس بەتسائالس، ئان دەن üبرگەن درەئ سەئتەن دورجه ئارکادەنگäنگە بەگرەنزت ورد. ئم حۆف ستەهەن زوەئ سپتز üبەرداجهتە واسجهبروننەن. ئنسبەسۆندەرە دەر دەم بەتسائال گەگەنüبەرلئەگەندە فلüگەل، ئن دەم سەئت 1198 دئە ماسودیە-مەدرەسە ئونتەرگەبراجهت ئست، زەئگت ئەئن ئەرستائونلجهەس ستلگەمسجه ئونتەرسجهئەدلجه ئۆرنامەنتئەرتەر سäئولەنسجهافتە ئوند کاپتەللە ئائوس ئانتکەن سپۆلئەن.

• 
  دئە ئولو جام
• 
  داس منارەتت دەر ئولو جام
• 
  رەلئەف ئام حائوپتپۆرتال
• 
  ئننەنهۆف، لنکس واسجهبروننەن
• 
  دەجکە دەس بەتسائالس
• 
  مۆدەلل دەر مۆسجهەئە ئم فرەئزەئتپارک منئاتüرک

سەهەنسوەرت ئست ئائوجه دئە موتتەر-گۆتتەس-کرجهە (تüرک. مەریەمانا کلسەس)، دئە ئم کەرن ئائوس دەم سپäتەن 5. ژاهرهوندەرت ستاممت.

کولتور

ژäهرلجه ورد داس واسسەرمەلۆنەنفەستڤال گەفەئئەرت، بەئ دەم بائوئەرن فüر ئهرە ئەرنتە ئەئنە ئائوسزەئجهنونگ بەکۆممەن (ئەئنە مەدائللە ئۆدەر ئەئن گلەئجهوەرتگەس گەسجهەنک). داس گەوجهت دەر گرüن-سجهوارز گەسترەئفتەن واسسەرمەلۆنەن لئەگت بەئ 40 بس 65 کلۆگرامم. مان سەتزت کلەئنە کندەر ئن دئە ئائوسگەهöهلتەن واسسەرمەلۆنەن، ئوم دەرەن گرößئە هەرڤۆرزوهەبەن.

سپۆرت

ئن دیارباکر ئست دەر فوßباللکلوب ئامەد سک بەهەئماتەت. ئەر سپئەلت سەئنە حەئمسپئەلە ئم ستادئۆن سەیرانتەپە دسک سپۆر تەسسلەر. بس زور سائسۆن 2013/2014 گاب ئەس دەن فوßباللکلوب دیارباکıرسپۆر، وەلجهەر ئم دیارباکıر ئاتاتüرک ستادیومو سپئەلتە.

دیارباکر تورکوئاز ئست دئە ڤۆللەیباللماننسجهافت ڤۆن دیارباکر.

گالەرئە

• 
  تەئل دەر ستادتمائوئەر ڤۆن دیارباکıر
• 
  دئە ئال-پاشا-مۆسجهەئە ئن دیارباکıر
• 
  تەئل دەر ستادتمائوئەر
• 
  ئۆن-گöزلü-برüجکە üبەر دەن تگرس
• 
  حاسان پاشا حانı، دئە ئالتە کاراوانسەرەئ ئن دیارباکıر

ستäدتەپارتنەرسجهافتەن

• شابلۆن:ئرق سولائمانییا، ئراک

سöهنە ئوند تöجهتەر دەر ستادت

• ئاëتئۆس ڤۆن ئامدا (502–575)، بیزانتنسجهەر مەدزنەر ئوند ڤەرفاسسەر مەدزنسجهەر سجهرفتەن
• سüلەیمان نازف (1870–1927)، پۆئەت
• زابەللە بۆیاژئان (1873–1957)، ئارمەنسجهە مالەرن، سجهرفتستەللەرن ئوند Üبەرسەتزەرن
• حەسەن حشیار (1897–1985)، کوردسجهەر ناتئۆنالست، سجهرفتستەللەر، دجهتەر ئوند حستۆرکەر
• جاهت سıتکı تارانجı (1910–1956)، دجهتەر
• سەلاهاتتن جزرەلئۆğلو (1924–2011)، پۆلتکەر
• ئاهمەد ئارف (1927–1991)، کوردسجهەر پۆئەت
• ئەرۆل یıلماز ئاکچال (1931–2016)، پۆلتکەر
• سەزائ کاراکۆچ (1933–2021)، دجهتەر
• کەڤۆرک مالکیان (* 1943)، سجهائوسپئەلەر
• ئابدüلکادر ئاکسو (* 1944)، پۆلتکەر
• رەجەپ مەرچ (* 1944)، کلاسسسجهەر ئارجهäئۆلۆگە
• کودس ئەرگüنەر (* 1952)، موسکەر
• جۆشکون ساباه (* 1952)، موسکەر
• ئۆکتای ڤورال (* 1956)، ورتسجهافتسژورست ئوند پۆلتکەر (محپ)
• حüلیا Öزکان (* 1957)، فەرنسەهمۆدەراتۆرن ئوند ژۆئورنالستن
• پıنار ئایهان (* 1972)، سäنگەرن
• ئایلا ئاکات ئاتا (* 1976)، کوردسجهە پۆلتکەرن ئوند ژورستن
• یلدز جاکار (* 1978)، دجهتەرن، درەهبوجهائوتۆرن، رۆمانائوتۆرن، سجهرفتستەللەرن ئوند ژۆئورنالستن کوردسجهەر ئابستاممونگ
• جاهت کıرکازاک (* 1979)، رەجهتسانوالت ئوند پۆلتکەر
• بەرۆ باسس (* 1980)، راپپەر
• ئەڤن ئنجر (* 1984)، سجهوەدسجهە پۆلتکەرن
• ئۆسمان کاراکۆچ (* 1984)، سجهائوسپئەلەر
• جەرەن مۆرای (* 1985)، سجهائوسپئەلەرن
• مەلتەم مرالۆğلو (* 1987)، سجهائوسپئەلەرن
• ئابدولهامت یıلدıز (* 1987)، فوßباللسپئەلەر
• موستافا ئاشان (* 1988)، فوßباللسپئەلەر
• زەهرا دۆğئان (* 1989)، کüنستلەرن ئوند ژۆئورنالستن
• مەهمەت سıددıک İستەم (* 1989)، فوßباللسپئەلەر
• ئابدولازز دەمرجان (* 1991)، فوßباللتۆرهüتەر
• مازلوم نەرگز (* 1991)، دراماتورگ ئوند ئائوتۆر
• دۆğئان کاراکوش (* 1993)، فوßباللسپئەلەر
• دلن دöğئەر (* 1995)، سجهائوسپئەلەرن
• حاندە مەهان (* 1995)، موسکەرن ئوند سۆنگورتەرن
• حامدوللاه سنجار (* 1996)، فوßباللسپئەلەر
• ئایشە دنچ (* 1999)، حاندبالل- ئوند بەئاجههاندباللسپئەلەرن
• مەریەم بەکمەز (* 2000)، گەهەرن

لتەراتور

• شابلۆن:لتەراتور
• ماخ ڤان بەرجهەم، ژۆسەف سترزیگۆوسک: ئامدا. حەئدەلبەرگ 1910.
• ژولئان رابی: دیارباکıر، ئا رڤال تۆ ئزنک. ئا سختەئەنته جەنتوری تلە ئندوستری ئن ئەئاستەرن ئاناتۆلئا. ئن: ئستانبولەر متتەئلونگەن. باند 27/28، 1977/78، س. 429–459.
• مارئاننە مەهلنگ: کنائورس کولتورفüهرەر: تüرکەئ. درۆئەمەر کنائور، مüنجهەن/زüرجه 1987، ئسبن 3-426-26293-2، س. 161–162.
• رجهارد گ. حۆڤاننسئان (حرسگ.): ئارمەنئان تگراناکەرت/دئاربەکر ئاند ئەدەسسا/ئورفا (= ئوجلا ئارمەنئان حستۆری ئاند جولتورە سەرئەس: حستۆرج ئارمەنئان جتئەس ئاند پرۆڤنجەس. باند 6). مازدا پوبلسهەرس، جۆستا مەسا 2006.
• داڤد گائونت، رەلاتئۆنس بەتوەئەن کوردس ئاند سیرئاجس ئاند ئاسسیرئانس ئن لاتە ئۆتتۆمان دیاربەکر. ئن: ژ. ژۆنگەردەن – ژ. ڤەرهەئژ (حرسگ.): سۆجئال رەلاتئۆنس ئن ئۆتتۆمان دیاربەکر، 1870–1915. برلل، لەئدەن 2012، س. 241–266.
• گرگۆری کەسسەل: مانوسجرپت جۆللەجتئۆن ئۆف تهە سیرئان ئۆرتهۆدۆخ جهورجه مەریەمانا ئن دیارباکر: ئا پرەلمناری سورڤەی. ئن: ف. برقوئەل جهاتۆننەت – م. دەبé (حرسگ.): مانوسجرپتا سیرئاجا. دەس سۆئورجەس دە پرەمèرە مائن (= 'جاهئەرس د’éتودەس سیرئاقوئەس 4). گەئوتهنەر، پارس 2015، س. 79–123.

وەبلنکس

• گەرترودە بەلل ئارجهڤە، ئالبوم ت (1911). ت 1 بس ت 131: فۆتۆگرافئەن ڤۆن گەرترودە بەلل، 1911

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• ئاف
• العربية
• ئارز
• ئاڤک
• ئازəربایجانجا
• ئازب
• با
• بە
• بە-تاراسک
• بگ
• بن
• بر
• جا
• جە
• جەب
• سۆرانی
• جس
• جی
• دا
• دق
• ئەل
• ئەنگلسه
• ئەئۆ
• ئەسپاñئۆل
• ئەئو
• فارسی
• ف
• فرانچائس
• گاگ
• گد
• گلک
• هە
• ه
• هر
• هو
• Հայերեն
• ئد
• ئت
• ژا
• ژڤ
• کا
• کک
• کۆ
• کورمانجی
• لا
• لت
• لڤ
• مگ
• من
• مک
• مرژ
• مس
• مزن
• نان
• نب
• نل
• نن
• ئۆس
• پل
• پنب
• پس
• پت
• رۆ
• Русский
• رو
• سه
• سمپلە
• سک
• سل
• سق
• سر
• سڤ
• سو
• سزل
• تگ
• ته
• تلی
• تüرکچە
• تت
• تو
• ئودم
• ئوک
• ئور
• ئوز
• ڤ
• ڤۆ
• وار
• ووئو
• یوئە
• زه

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „دیارباکıر“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.