بابا تاهەر

بāبā تāهەر (شابلۆن:فاس،^[1] لورسجه شابلۆن:فا، * ئوم 944; † ئوم 1019; وەئتەرە گەناننتە داتەن: * ئوم 1000; † ناجه 1055، ئو. ئا.، حامادان، ئران) وار ئەئن دجهتەر پەرسسجهەر سپراجهە دەس 10. بزو. 11. ژاهرهوندەرتس. سەئن گرابمال بەفندەت سجه ئن حامادان.

لەبەن

بāبā تāهەر ووجهس ئن حامادان ئائوف ئوند گلت ئالس ئەئنەر دەر ئەرستەن بەدەئوتەندەن دجهتەر دەر پەرسسجهسپراجهگەن لتەراتور. ئەس گبت وەنگ بەرجهتە üبەر سەئن لەبەن، واس زو کۆنترۆڤەرسەن ئن دەر فۆرسجهونگ گەفüهرت هات. سەئن بەئنامە ‘ئۆریāن (ئاراب. دەر ناجکتە) لäسست ژەدۆجه ڤەرموتەن، داسس بāبā تāهەر ئەئن واندەرندەر دەروسجه (سوف) وار. ئن دەر فۆرسجهونگ ورد بāبā تāهەرس تۆد ئن ئەرستەر لنئە ئائوف داس ژاهر 1019 داتئەرت، ئۆبوۆهل ئائوجه هئەر دئە مەئنونگەن ئائوسەئناندەرگەهەن. مان نممت ئان، داسس ئەر 75 ژاهرە ئالت گەوۆردەن ئست، واس ئهن زو ئەئنەم زەئتگەنۆسسەن فردائوسس ئوند ئاڤجەنناس سۆوئە زو ئەئنەم ئونمتتەلبارەن ڤۆرگäنگەر ئۆمار جهاییāمس گەماجهت هäتتە.

وەرک

بāبā تāهەر سجهرئەب سەئنە دۆ بەئتī-هā (شابلۆن:فاس، وöرتل. „دۆپپەلڤەرسە“) ئم ستل دەر ترادتئۆنەللەن ڤئەرزەئلەر (شابلۆن:ئارس) ئن ئەئنەم دئالەکت، دەر فاهلاوī^[2] گەناننت ورد ئوند دەم لۆکالەن دئالەکت مāزاندارāنس äهنەلت، ئابەر ئائوجه مت دەر هەئوتگەن لورسجهەن سپراجهە (لۆرī) دەر گەگەند ئوم حامادان ئن ڤەربندونگ گەبراجهت ورد. فەرنەر سۆلل ئەر ئائوجه گەدجهتە ئائوف کوردسجه ئوند ئارابسجه ڤەرفاسست هابەن. ئۆهنە ئەئنەن کۆنکرەتەن ناجهوەئس دارüبەر لئەفەرن زو کöننەن، وەردەن ئهم ئان دئە 300 ڤئەرزەئلەر سۆوئە ئەئنە سامملونگ ئارابسجهەر ماخمەن – دئە ئەئنەن پهلۆسۆپهسجهەر، دئە ئاندەرەن میستسجهەر ناتور – زوگەسجهرئەبەن.^[3] سەئنە گەدجهتە بەهاندەلن ڤۆر ئاللەم ئاسپەکتە دەر میستسجهەن لئەبە. بەئ ئائوففüهرونگەن ئم راهمەن دەر کلاسسسجهەن ئرانسجهەن موسک وەردەن سئە ڤۆرزوگسوەئسە ئائوف دەر لانگهالسلائوتە سەتار بەگلەئتەت.

ئائوسگەوäهلتە گەدجهتە

ئاگار دار ماسǧئەدī یā دار کەلīسā
تۆ هار ǧā’ī دەلام-رā کا‘بە āنǧāست
تۆرā ḫ^وāهام تۆرā ǧūیام ناپۆرسام
کە īنǧā ماسǧئەدە یā کە کەلīسāست

ئۆب ئن ئەئنەر مۆسجهەئە ئۆدەر ئن دەر کرجهە دۆرت،
وۆ ئممەر دو بست، ئست دەئن حائوس^[4] مەئنەس حەرزەنس ئۆرت.
دجه ولل ئجه، دجه سوجه’ ئجه ئوند ئجه فراگە نجهت:
ئست هئەر دئە مۆسجهەئە ئۆدەر دئە کرجهە دۆرت؟

ḫئۆšā āنūنکە ئاز پā سار ناẕūناند
میāن-ئە šئۆ‘لە ḫئۆšک-ئۆ تار ناẕūناند
کۆنەšت-ئۆ کا‘بە-وۆ بۆتḫāنە-وۆ دەئر
سارā’ī ḫāلī ئاز دەلبار ناẕūناند

وۆهل دەنەن، دئە ڤۆم فوß ئائوس دەن کۆپف نجهت ئەرکەننەن،
دئە ئنمتتەن دەر فلاممە ترۆجکەن ئوند نäسسە نجهت کەننەن،
دئە، ئۆب سیناگۆگە، کا‘با، گöتزەنتەمپەل ئۆدەر کلۆستەر دەر جهرستەن،
ئەئن حائوس، لەئەر ڤۆم حەرزلئەبستەن، نجهت کەننەن.

مū ک'ئاز سūتە-دەلāنۆم čūن نانāلۆم
مū ک'ئاز بī-ḥāṣئەلāنۆم čūن نانāلۆم
نەšئاستە بۆلبۆلāن بā گۆل بەنāلاند
مū کە دūر ئاز گۆلāنۆم čūن نانāلۆم

ئجه بن ڤۆن دەنەن، دئە ئم حەرزەن ڤەربراننت، وەئل ئجه نجهت سجهلوجهزە.
ئجه بن ڤۆن دەنەن، دئە ئۆهنە گەلنگەن، وەئل ئجه نجهت سجهلوجهزە.
ستزەن دئە ناجهتگاللەن بەئ دەر رۆسە، سجهلوجهزەن سئە.
ئجه بن فەرن ڤۆن مەئنەر رۆسە ئاللەر رۆسەن، وەئل ئجه نجهت سجهلوجهزە.^[5]

یەکī دارد-ئۆ یەکī دارمūن پاسانداد
یەکī واṣل-ئۆ یەکī هەǧرūن پاسانداد
مū ئاز دارمūن-ئۆ دارد-ئۆ واṣل-ئۆ هەǧرūن
پاساندۆم ūنکە-رā ǧāنūن پاسانداد

دەم ئەئنەن ئست سجهمەرز، دەم ئاندەرەن لندەرونگ لئەب.
دەم ئەئنەن ئست ڤەرەئنگونگ، دەم ئاندەرەن ترەننونگ لئەب.
مر ئست ڤۆن لندەرونگ، سجهمەرز، ڤەرەئنگونگ ئوند ترەننونگ
داس لئەب، واس مەئنەم حەرزاللەرلئەبستەن لئەب.

ئاگار دەل دەلبار-ئۆ دەلبار کۆدūمە
واگار دەلبار دەل-ئۆ دەل-رā čئە نūمە
دەل-ئۆ دەلبار بەهام āمīتە وīنۆم
ناẕūنۆم دەل کە-وۆ دەلبار کۆدūمە

وەنن داس حەرز دەر داس حەرز ترäگت، دانن ئست دەر داس حەرز ترäگت وەلجهەر؟
ئوند وەنن دەر داس حەرز ترäگت داس حەرز، دانن ئست دەس حەرزەنس نامە وەلجهەر؟
ئجه سەه’ داس حەرز ئوند دەن، دەر داس حەرز ترäگت، ئەئناندەر ئەئنس.
نون وەئß ئجه نجهت، داس حەرز ئوند دەر داس حەرز ترäگت ئست وەلجهەر؟^[6]

بۆواد دارد-ئە مū-ئۆ دارمūنۆم ئاز دūست
بۆواد واṣل-ئە مū-ئۆ هەǧرūنۆم ئاز دūست
ئاگار قاṣṣāبۆم ئاز تان وāکارە پūست
ǧئۆدā هارگەز ناگاردە ǧūنۆم ئاز دūست

مöگە مر ئائوجه لەئد سەئن ئۆدەر لندەرونگ ڤۆم فرەئوند،
مöگە مر ئائوجه ڤەرەئنگونگ سەئن ئۆدەر ترەننونگ ڤۆم فرەئوند.
وەنن دەر سجهلäجهتەر مر گار ڤۆم لەئب زئەهت دئە حائوت،
مöگە نئەمالس مەئنە سەئەلە گەترەننت سەئن ڤۆم فرەئوند.

تۆرā مīḫ^وāم واگار نەئ یāر-ئە بەسیāر
گۆلī مīḫ^وāم واگار نەئ ḫāر-ئە بەسیāر
گۆلī مīḫ^وāم کە دار سāیاš نەšīنۆم
واگار نەئ سāیە-یە دīوāر-ئە بەسیāر

دجه ولل ئجه، دۆجه وەنن نجهت، ئان فرەئوندەن ڤئەل.
ئەئنە رۆسە ولل ئجه، دۆجه وەنن نجهت، ئان دۆرنەن ڤئەل.
ئەئنە رۆسە ولل ئجه، ئن دەرەن سجهاتتەن ئجه ستز’،
دۆجه وەنن نجهت، سجهاتتەن ڤۆن مائوئەرن ڤئەل.

مū āن ماستۆم کە پā ئاز سار ناẕūنۆم
سار-ئۆ پā’ī بە-ǧئۆز دەلبار ناẕūنۆم
دەل-āرāمī ک'ئاز'ū گīراد دەل-āرāم
بە-ġئەئر ئاز سāقī-یە کائوس̱ئار ناẕūنۆم

سۆ بەرائوسجهت بن ئجه، داسس ئجه دەن فوß ڤۆم کۆپف ئائوس نجهت کەننە،
داسس ئجه کۆپف ئوند فوß ئائوßئەر دەس، دەر داس حەرز ترäگت، نجهت کەننە.
وەنن دەر، دەر داس حەرز روهەن لäسست، ڤۆن ئهم نممت دەس حەرزەنس روه’،
ئائوßئەر دەم همملسجهەن موندسجهەنکەن کەئنەن پارادئەسقوئەلل ئجه کەننە.

بī تە یā رابب بە-بۆستāن گۆل مارūیā
ئاگار رūیā کاساš هارگەز مابūیā
بī تە هار کاس بە-ḫئاندە لاب گۆšāیە
رۆḫئاš ئاز ḫūن-ئە دەل هارگەز ماšūیā^[7]

ئۆهنە دجه، ئۆ حەرر، بلüهت ئم گارتەن دەر دüفتە دئە رۆسە نجهت.
دۆجه وەنن سئە بلüهت، دوفتەت سئە دەم مەنسجهەن نجهت.
ئۆهنە دجه ماگ ژەدەر مەنسجه öففنەن زوم لäجهەلن دئە لپپەن،
دۆجه سجهەئنت نئەمالس ودەر ڤۆم حەرزبلوت سەئن ئانگەسجهت.^[8]

ئەئنگە ئەرلäئوتەرونگەن

„دەر فرەئوند“، „دەر حەرزەنسگەلئەبتە/حەرزلئەبستە“، „دئە رۆسە ئاللەر رۆسەن“، „دەر حەرزەنسترäگەر“، „دەر دەم حەرزەن روهە گبت“ ئوند نجهت زولەتزت „داس ڤەربراننتە ئم حەرزەن“ (= داس نجهت وەئتەر ڤەربرەننەن کانن) سند بەئ بāبā تāهەر، وئە ئائوجه بەئ ئاندەرەن میستکەرن، سینۆنیمە فüر دەن گöتتلجهەن گەلئەبتەن: وۆ ئەر ئست، ئست سەئن حائوس (سیناگۆگە، کرجهە، مۆسجهەئە، گöتزەنتەمپەل، دۆجه ڤۆر ئاللەم داس ئەئگەنە حەرز).

ئائوسگابەن

مانۆئوجهەهر ئادامیات (حرسگ.): شابلۆن:فا. ئاتەللیەه حۆنار، تەهەران 2001 (پەرسسجه).
سەییەد یاḥیā بۆرقا‘ī (حرسگ.): شابلۆن:فا. تەهەران 1346 ئاحس (1967/68) (پەرسسجه).

سئەهە ئائوجه

لستە پەرسسجهەر سجهرفتستەللەر

لتەراتور

گەئۆرگ لەئۆن لەسزجزینسک: دئە روبāʿīیāت دەس بāبā-تāهر ʿئوریāن ئۆدەر دئە گۆتتەسترäنەن دەس حەرزەنس، مüنجهەن 1920.
بāبā تāهەر. ئن: ئەنجیجلۆپائەدئا برتاننجا. لۆندۆن
ئە.گ. برۆونە: لتەراری حستۆری ئۆف پەرسئا. 1998، ئسبن 0-7007-0406-خ
شابلۆن:لتەراتور
شابلۆن:لتەراتور

وەبلنکس

شابلۆن:وەبارجهڤ (پەرسسجه، ئەنگلسجه)
شابلۆن:ئەئر

ئەئنزەلناجهوەئسە ئوند ئانمەرکونگەن

↑ ڤگل. ژونکەر/ئالاڤ: پەرسسجه-دەئوتسجهەس وöرتەربوجه، لەئپزگ/تەهەران 1970، س. 494، 512. سەئن نامە ورد بەئ سوفس ئائوجه داهنگەهەند گەدەئوتەت: „ڤاتەر دەر ئونبەدەجکتەن رەئنهەئت، دەر ئاللەس وەئß“. لەتزتەرەس ڤەروەئست ئائوف دەن نامەن سەئنەر گەبورتسستادت حامادان ئن دەر ئەبەنفاللس üبلجهەن ئائوسسپراجهە حامەدāن، واس ئالس شابلۆن:فا گەدەئوتەت ورد.
↑ ئابۆلفاżل مۆṣئافā ئن: سەییەد یاḥیā بۆرقا‘ī (حرسگ.)، سūتە-دەلāن – تالفīقī ئاز دۆبەئتīهā-یە بāبā Ṭāهەر-ئە ‘ئۆریāن، تەهەران 1346 (1967/68) (پەرس.)
↑ حەنر ماسسé. ئانتهۆلۆگئە پەرسانە. پارس 1950، 1997، س. 85
↑ وöرتل. „کا‘با“، دئە ئن دەر موسلمسجهەن وەلت ئالس داس حائوس گۆتتەس گلت.
↑ ڤگل. سورە 9:82: »لاجهەن سئە نور ئەئن وەنگەس، ئوند وەئنەن ڤئەلەس / زوم لۆهنە دەس واس سئە گەورکت!« (Üبەرسەتزونگ: فرئەدرجه رüجکەرت، 1788–1866).
↑ „دەر داس حەرز ترäگت“ بەدەئوتەت ئم üبەرتراگەنەن سنن ئائوجه „حەرزلئەبستەر“.
↑ وسسەنسجهافتل. ترانسکرپتئۆن ناجه دمگ، ڤۆکالساتئۆن گەمäß ئۆففزئەللەر ئائوسسپراجهە ڤۆن رادئۆ تەهەران.
↑ Üبەرسەتزونگەن دەر گەدجهتە ئەنتنۆممەن ئائوس ئەخ ئۆرئەنتە لوخ – دئە سپراجهە دەر گۆتتەسلئەبە ئن ئۆست ئوند وەست ئن ئرانستک – دەئوتسجهسپراجهگە زەئتسجهرفت فüر ئرانستسجهە ستودئەن، تەهەران 2002.

شابلۆن:نۆرمداتەن

شابلۆن:پەرسۆنەنداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „بابا تاهەر“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

[1] ڤگل. ژونکەر/ئالاڤ: پەرسسجه-دەئوتسجهەس وöرتەربوجه، لەئپزگ/تەهەران 1970، س. 494، 512. سەئن نامە ورد بەئ سوفس ئائوجه داهنگەهەند گەدەئوتەت: „ڤاتەر دەر ئونبەدەجکتەن رەئنهەئت، دەر ئاللەس وەئß“. لەتزتەرەس ڤەروەئست ئائوف دەن نامەن سەئنەر گەبورتسستادت حامادان ئن دەر ئەبەنفاللس üبلجهەن ئائوسسپراجهە حامەدāن، واس ئالس شابلۆن:فا گەدەئوتەت ورد.

[2] ئابۆلفاżل مۆṣئافā ئن: سەییەد یاḥیā بۆرقا‘ī (حرسگ.)، سūتە-دەلāن – تالفīقī ئاز دۆبەئتīهā-یە بāبā Ṭāهەر-ئە ‘ئۆریāن، تەهەران 1346 (1967/68) (پەرس.)

[3] حەنر ماسسé. ئانتهۆلۆگئە پەرسانە. پارس 1950، 1997، س. 85

[4] وöرتل. „کا‘با“، دئە ئن دەر موسلمسجهەن وەلت ئالس داس حائوس گۆتتەس گلت.

[5] ڤگل. سورە 9:82: »لاجهەن سئە نور ئەئن وەنگەس، ئوند وەئنەن ڤئەلەس / زوم لۆهنە دەس واس سئە گەورکت!« (Üبەرسەتزونگ: فرئەدرجه رüجکەرت، 1788–1866).

[6] „دەر داس حەرز ترäگت“ بەدەئوتەت ئم üبەرتراگەنەن سنن ئائوجه „حەرزلئەبستەر“.

[7] وسسەنسجهافتل. ترانسکرپتئۆن ناجه دمگ، ڤۆکالساتئۆن گەمäß ئۆففزئەللەر ئائوسسپراجهە ڤۆن رادئۆ تەهەران.

[8] Üبەرسەتزونگەن دەر گەدجهتە ئەنتنۆممەن ئائوس ئەخ ئۆرئەنتە لوخ – دئە سپراجهە دەر گۆتتەسلئەبە ئن ئۆست ئوند وەست ئن ئرانستک – دەئوتسجهسپراجهگە زەئتسجهرفت فüر ئرانستسجهە ستودئەن، تەهەران 2002.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]