ئازاد
شابلۆن:بەگرففسکلäرونگسهنوەئس دئە ئازادی (کوردسجه فüر „فرەئهەئت“)، ئۆففزئەلل جڤاتا ئازادیا کورد (گەسەللسجهافت فüر کوردسجهە فرەئهەئت)، سپäتەر جڤاتا خوەسەریا کورد (گەسەللسجهافت فüر کوردسجهە ئونابهäنگگکەئت) وار ئەئنە کوردسجهە گەهەئمۆرگانساتئۆن، دئە ناجه دەم ئەرستەن وەلتکرئەگ ئن دەر تüرکەئ گەگرüندەت وۆردەن ئست. Üبەر سئە ئست نجهت ڤئەل بەکاننت، دا ئهر پارتەئپرۆگرامم ئوند پارتەئبوجه ناجه دەر فەستناهمە ئەئنەس دەر فüهرەر جبرانلı حالت بەیس دورجه دەسسەن ئۆنکەل ڤەربراننت ووردە.[1] سۆ وەردەن üبەر داس گرüندونگسداتوم دەر ئازادی ڤەرسجهئەدەنە ئانگابەن وئە 1921، 1922 ئوند 1923 گەماجهت.[2]
گەسجهجهتە
دئە ئازادی ووردە ڤۆر دەم ئەرلاسس دەس لائزسموس ئوند دەر ئابسجهاففونگ دەس کالفاتس گەگرüندەت. سۆ کانن مان دەن کوردسجهەن ودەرستاند نجهت ئاللەئن ئالس ودەرستاند گەگەن دئە رەلگöسە پۆلتک ئانکاراس سەهەن.[3] ئەئن ئاندەرەر وجهتگەر پونکت ئست، داسس سجه دئە ئازاد ڤۆن ئاندەرەن ئۆرگانساتئۆنەن وئە دەر کüردستان تەئال جەمیەت دادورجه ئونتەرسجهئەد، داسس سئە نجهت ئن ئستانبول گەگرüندەت ووردە ئوند ئائوجه نجهت ئم ئنتەرەسسە ئائوسلäندسجهەر مäجهتە ستاند. دەر سجهوەرپونکت دەر ئۆرگانساتئۆن لاگ ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن ئن ئۆستاناتۆلئەن ئوند داس زەنتروم وار ئن ئەرزوروم. لائوت ئائوسساگەن ڤۆن ئهسان نور پاسجها ئوند ئاندەرەن متگلئەدەر هاتتە دئە ئازادی 23 زوەئگستەللەن ئن ستäدتەن وئە دیارباکر، سئرت، ئستانبول، دەرسم، بتلس، حıنıس، ڤان، موش، کارس، مالازگرت ئوند ئەرزنجان.
ئەئنە زوەئگستەللە ئن دیارباکر ووردە ئم فەبروئار 1925 گەگرüندەت. دۆرت ئاربەئتەتەن وجهتگە متگلئەدەر وئە دئە جۆئوسنس ئەکرەم جەملپاسجها ئوند کادر جەملپاسجها ئوند دۆکتۆر فوئات.[2] متگلئەدەر وارەن کوردەن ئائوس ئاللەن سجهجهتەن، ئوند نجهت وئە ئن ڤۆرهەرگەن ئۆرگانساتئۆنەن نور کوردەن ئائوس دەر ئارستۆکراتئە. سۆ گاب ئەس ستاممەسفüهرەر، رەلگöسە فüهرەر ئائوف دەر ئەئنەن سەئتە ئوند ئائوف دەر ئاندەرەن سەئتە ئنتەللەکتوئەللە ئوند ئۆففزئەرە ئائوس دەر ئۆسمانسجهەن ئارمەئە.[3] ئهر زئەل وار دئە ئونابهäنگگکەئت دەر کوردەن. سجهۆن کورزە زەئت سپäتەر ووردەن ئەندە 1924 دئە فüهرەر دەر ئازادی جبرانلı حالت بەی، یوسوف زیا بەی ئوند نۆجه ئەتوا 21 لەئوتە ڤەرهافتەت ئوند ڤۆر داس کرئەگسگەرجهت ئن بتلس گەستەللت. نەئوئەر فüهرەر ووردە سجهەئجه سائد. ئائوف ئەئنەم کۆنگرەسس ئەندە 1924 بەسجهلۆسس دئە ئۆرگانساتئۆن، ئەئنەن ئائوفستاند زو بەگننەن. دەر سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند بەگانن دانن وەنگ سپäتەر ئم فرüهژاهر 1925. وäهرەند دەس ئائوفستاندەس ووردەن جبرانلı حالت بەی ئوند یوسوف زیا بەی گەهäنگت.
ناجه رۆبەرت ئۆلسۆن هاتتە دئە ئازادی ئم گەبئەت موش – مالازگرت – بتلس ئەتوا 5000 بەواففنەتە مäننەر ئائوس دەن ستäممەن دەر حاسەنان، زıرکان ئوند جبران، ئن دەر رەگئۆن بۆتان 2000–3000 مانن. داس ئن دیارباکıر ستاتئۆنئەرتە 7. رەگمەنت بەستاند زور حäلفتە ئائوس کوردەن ئوند سۆمت پۆتەنزئەللەن ئونتەرستüتزەرن دەر ئازادی. سۆ دەسەرتئەرتە حائوپتمانن ئهسان نور ئام 3./4. سەپتەمبەر 1924 مت درەئ وەئتەرەن لەئوتنانتس، 350 سۆلداتەن ئوند دەن کۆمپلەتتەن واففەن دەس 18. رەگمەنتس ئوند لئەف زو دەن ئائوفستäندسجهەن üبەر. ناجه دەر نئەدەرسجهلاگونگ دەس ئائوفستاندەس ئوند دەر حنرجهتونگ سجهەئجه سائدس ڤەرلۆر دئە ئۆرگانساتئۆن ئان بەدەئوتونگ.
بەکاننتە متگلئەدەر (ئائوسواهل)
- ڤارتۆ: جبرانلı حالت بەی
- İستانبول: سەییت ئابدüلکادر
- موش-بتلس: دەر ئەهەمالگە ئۆسمانسجهە ئابگەئۆردنەتە یوسوف زیا بەی
- ڤان: مۆللا ئابدولمەجت ئەفەند (برودەر دەس سائد-ئ کورد)
- سئرت: ئهسان نور پاسجها
- دیارباکر: ئەکرەم جەملپاسجها، کادر جەملپاسجها
قوئەللەن
- بەهرەندت، گüنتەر ماخ: ناتئۆنالسموس ئن کوردستان. ڤۆرگەسجهجهتە، ئەنتستەهونگسبەدنگونگەن ئوند ئەرستە مانفەستاتئۆنەن بس 1925. حامبورگ، دت. ئۆرئەنت-ئنستتوت 1993، ئسبن 3-89173-029-2; دارن بەسۆندەرس کاپ. 5 ئاب س. 363 بەدەئوتونگ ئوند ستروکتور دەر ئازاد، دەر سهەئکه-سائت-ئائوفستاند (1925)
- مارتن سترۆهمەئئەر ئوند لالە یالجن-حەجکمانن: دئە کوردەن: گەسجهجهتە، پۆلتک، کولتور، ڤەرلاگ ج.ح.بەجک، ئسبن 3-406-42129-6
- مەهمەت شاهن ئوند کائوففەلد: داتەن ئوند فاکتەن زو کوردەن ئوند کوردستان; ڤەرلاگ پرۆ حومانتاتە، کöلن 2002، ئسبن 3-933884-08-خ
وەبلنکس
ئەئنزەلناجهوەئسە
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ئازاد“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.