بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان

لە KurdiPedia

شابلۆن:ئنفۆبۆخ ستائات شابلۆن:جۆئۆردناتە دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان (شابلۆن:کوس، شابلۆن:ئارس) ئست ئەئن ئائوتۆنۆمەس گەبئەت ئم ئراک. دئە رەگئۆن هات ئەئن ئەئگەنستäندگەس پارلامەنت مت ستز ئن ئەربل (حەولێر) ئوند ئونتەرهäلت ئەئگەنە ملتäرەئنهەئتەن، دئە پەسجهمەرگا.

ئم ژاهر 1970 ووردە دەر کوردسجهەن بەڤöلکەرونگ ئم نۆردراک ڤۆن دەر زەنترالرەگئەرونگ ئن ئەئنەم ئابکۆممەن ئەرستمالس رەجهتلجه تەئلائوتۆنۆمئە زوگەسجهەرت. دئە ئانگەسترەبتە کوردسجهە تەئلائوتۆنۆمئە کۆننتە سجه ژەدۆجه ئن دئەسەر ڤۆن زاهلرەئجهەن ئەتهنسجه-پۆلتسجهەن کۆنفلکتەن گەپرäگتەن زەئت زونäجهست نجهت ئەتابلئەرەن. دئە بلدونگ ئەئنەس رەگئۆنالپارلامەنتەس 1992 ناجه دەر ئەررجهتونگ دەر فلوگڤەربۆتسزۆنە üبەر دەن نۆردراک فüهرتە زور دە-فاجتۆ-ئائوتۆنۆمئە دەر رەگئۆن.[1] ناجه دەم ئراککرئەگ ووردە دئە رەگئۆن پەر سۆندەرگەسەتز ئانەرکاننت. ئن دەر ئم ژاهرە 2005 ئەرلاسسەنەن ئراکسجهەن ڤەرفاسسونگ ووردە رەجهتلجه دئە گەبئەتسکöرپەرسجهافت „رەگئۆن“ گەسجهاففەن، ئوند دئە بس داهن ئەررونگەنەن ئائوتۆنۆمئەرەجهتە دەر رەگئۆن کوردستان ئن دئەسەر گەبئەتسکöرپەرسجهافت کۆنسۆلدئەرت. گەگەنوäرتگ هاندەلت ئەس سجه بەئ دەر رەگئۆن کوردستان ژەدۆجه ئوم دئە ئەئنزگە رەگئۆن دەس ئالس فöدەرال دەفنئەرتەن ئراک.

سەئت ئهرەر ئەخستەنز ووردەن وئەدەرهۆلت ئۆرتە ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ڤۆن دەر تüرکەئ ئانگەگرففەن.

نامە

دەر نامە دەر رەگئۆن لائوتەت گەمäß دەر ئراکسجهەن ڤەرفاسسونگ رەگئۆن کوردستان (شابلۆن:ئارس). ئائوف شابلۆن:کوس. دئە رەگئۆنالڤەروالتونگ ترتت ئم دەئوتسجهسپراجهگەن رائوم ئالس رەگئۆن کوردستان-ئراک[2][3][4] ئائوف ئوند فۆلگت دامت دەم سپراجهگەبرائوجه دەس ئائوسوäرتگەن ئامتەس ئوند öستەررەئجهسجهەن بوندەسمنستەرئومس فüر ئەئورۆپا، ئنتەگراتئۆن ئوند Äئوßئەرەس. ئن دەن ماسسەنمەدئەن هنگەگەن فندەن دئە بەزەئجهنونگەن ئراکسجه-کوردستان ئوند نۆردراک ئەئنە برەئتە ئانوەندونگ.[5][6]

دئە کوردسجهە رەگئۆنالڤەروالتونگ بزو. -رەگئەرونگ سەلبست، دئە ئائوجه ئالس سینۆنیم فüر دئە رەگئۆن بەنوتزت ورد، هەئßت ئائوف شابلۆن:کوس، بزو. ئائوف ئەنگلسجه کوردستان رەگئۆنال گۆڤەرنمەنت (کرگ).

کوردسجهە ئاکتڤستەن ڤەروەندەتەن فüر ئاللە کوردسجه بەسئەدەلتەن گەبئەتە ئم ئراک üبەر دئە گرەنزەن دەر رەگئۆن هنائوس ئائوجه دەن ئائوسدروجک سüدکوردستان (شابلۆن:کوس).

گەئۆگراپهئە

دوکانسەئە ئن دەر نäهە دەر ستادت سولائمانییا دەر گرۆßئە زاب ئم گۆئوڤەرنەمەنت ئەربل

لاگە

داس گەبئەت دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان لئەگت ئم نۆردەن دەس ئراک ئوند بەستەهت ئۆففزئەلل ئائوس دەن گۆئوڤەرنەمەنتس سولائمانییا، ئەربل، داهوک ئوند حالابدسجها. دارüبەر هنائوس وەردەن تەئلە دەر ئانگرەنزەندەن گۆئوڤەرنەمەنتس بەئانسپروجهت، دئە تەئلوەئسە ئائوجه فاکتسجه ڤۆن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ کۆنترۆللئەرت وەردەن.

ئەس گرەنزت ئان درەئ ستائاتەن: ئم وەستەن ئان سیرئەن، ئم نۆردەن ئان دئە تüرکەئ ئوند ئم ئۆستەن ئان ئران. دئە نöردلجهستە ستادت دەر رەگئۆن ئست زاخۆ، دئە öستلجهستە ئست حالابدسجها ئوند دئە وەستلجهستە دۆهوک.

لاندسجهافت

دئە لاندسجهافت ئن کوردستان ئست گرößتەنتەئلس گەبرگگ. ئم نۆردۆستەن بەفندەت سجه داس زāگرۆس-گەبرگە مت دەم جهەئەکها دار (3.611 م)، دەم هöجهستەن بەرگ دەس ئراک. دئە فلüسسە فلئەßئەن زومەئست ڤۆن نۆرد ناجه سüد ئوند تەئلوەئسە ڤۆن ئۆست ناجه وەست. دئە وجهتگستەن فلüسسە سند دەر گرۆßئە زاب ئوند دەر کلەئنە زاب. دەر گرۆßئە زاب ئەنتسپرنگت ئن دەر سüدöستلجهەن تüرکەئ، دەر کلەئنە زاب ئم نۆردوەستلجهەن ئران. بەئدە فلüسسە مüندەن ئن دەن تگرس.

ئن دەر نäهە دەر ستادت رانیا بەفندەت سجه دەر دوکاندامم مت دەم زوگەهöرگەن دوکانسەئە، دەم گرößتەن سەئە دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان.

کلما

ئن کوردستان هەررسجهت ئەئن سەمئاردەس کلما.

دەر مäرز وەئست دورجهسجهنتتلجهە تەمپەراتورەن زوسجهەن 13 °ج ئوند 18 °ج ئائوف. ئم فرüهلنگ ستەئگەن دئە تەمپەراتورەن دراستسجه ئان ئوند ئن دەن مۆناتەن ژون بس سەپتەمبەر ئەررەئجهەن سئە ئهر ماخموم مت دورجهسجهنتتلجه 39 °ج بس 44 °ج، وۆبەئ ئان ڤەرەئنزەلتەن تاگەن ئائوجه وەرتە ڤۆن ئاننäهەرند 50 °ج ئەررەئجهت وەردەن. دئە سۆممەر سند نئەدەرسجهلاگسلۆس.

دەر حەربست هات ڤەرگلەئجهبارە تەمپەراتورەن وئە دەر فرüهلنگ ڤۆن دورجهسجهنتتلجه 24 °ج بس 29 °ج. ئەر ئست ئاللەردنگس ڤۆن ستارکەن نئەدەرسجهلäگەن گەپرäگت، دئە ئائوجه دەن متتلەرەن ژäهرلجهەن وەرت ڤۆن 375–724 مم ئەرکلäرەن.[7]

دئە ونتەر سند ئنسگەسامت ملد، مت تەمپەراتورتئەفەن ڤۆن 2 °ج بس 7 °ج ئوند تەمپەراتورهöهەن ڤۆن 7 °ج بس 13 °ج. ئن دەن گەبرگسرەگئۆنەن مت ئهرەن فلüسسەن ئوند ئەئنەر رەئجهەن ڤەگەتاتئۆن ئست داس کلما کüهل ئوند رەگەنرەئجه.

بەڤöلکەرونگ

شابلۆن:پۆستئۆنسکارتە+

دئە گەسامتەئنوۆهنەرزاهل دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان لاگ ئم ژاهر 2015 بەئ ئەتوا 5،5 مللئۆنەن مەنسجهەن. ئەتوا 36 % دەر بەڤöلکەرونگ سند ژüنگەر ئالس 15 ژاهرە ئوند 60 % زوسجهەن 15 ئوند 64 ژاهرەن. نور 4 % دەر بەڤöلکەرونگ ئست 65 ژاهرە ئۆدەر äلتەر.[8] داس دورجهسجهنتتسالتەر لئەگت بەئ 20 ژاهرەن ئوند دئە لەبەنسەروارتونگ بەئ 70 ژاهرەن.[9] دئە گەبورتەنراتە لئەگت بەئ 3،1 کندەرن پرۆ فرائو، مت دەر هöجهستەن راتە ئم گۆئوڤەرنەمەنت داهوک (3،9) ئوند دەر نئەدرگستەن ئم گۆئوڤەرنەمەنت سولائمانییا (2،3).[10]

دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئست سەئت دەم ئائوسبروجه دەس سیرسجهەن بüرگەرکرئەگەس ئوند دەم ڤۆرمارسجه دەر تەررۆرۆرگانساتئۆن ئسلامسجهەر ستائات ئن سیرئەن ئوند ئراک ئائوجه حەئمات ڤۆن üبەر زوەئ مللئۆنەن فلüجهتلنگەن. ئاللەئن ئم فلüجهتلنگسجامپ کاوەرگۆسک ئن دەر پرۆڤنز ئەربل سند ئن 2.000 زەلتەن روند 10.000 مەنسجهەن ئونتەرگەبراجهت.[11]

باللونگسرäئومە

شابلۆن:سئەهە ئائوجه

دئە ئوربانسئەرونگسراتە لئەگت بەئ ئەتوا 81،6 % ئوند دامت üبەر دەم ئراکسجهەن دورجهسجهنتت ڤۆن 68،9 %. زەهن گرۆßستäدتە بەفندەن سجه ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن. دئە حائوپتستäدتە دەر گۆئوڤەرنەمەنتس سولائمانییا، ئەربل ئوند داهوک سند مت ئابستاند دئە بەڤöلکەرونگسرەئجهستەن ستäدتە دەر رەگئۆن. ئن دئەسەن ستäدتەن لەبەن مەهر ئالس 50 % دەر بەڤöلکەرونگ.[12]

راند
ئەربل
راند
سولائمانییا

 ستادت ئەئنوۆهنەر گۆئوڤەرنەمەنت

راند
زاخۆ
راند
دۆهوک

1 ئەربل 1.854.778 ئەربل
2 سولائمانییا 1.607.000 ئاس-سولائمانییا
3 دۆهوک 500.000 داهوک
4 زاخۆ 350.000 داهوک
5 سجهاقلاوا 124.628 ئەربل
6 راواندوز 102.399 ئەربل
7 رانیا 61.300 ئاس-سولائمانییا
8 حالابدسجها 57.000 حالابدسجها
9 سەملە 50.000 داهوک
10 کۆئ سانژاق 44.987 ئەربل

ئەتهنئەن ئوند سپراجهەن

دئە بەڤöلکەرونگ بەستەهت مەهرهەئتلجه ئائوس کوردەن. مندەرهەئتەن بلدەن سیرسجه-ئارامäئسجه سپرەجهەندە ئاسسیرەر (ئائوجه بەکاننت ئالس جهالدäئەر)،[13] تورکمەنەن، ئارمەنئەر ئوند ئارابەر. دئە کوردسجهەن سپراجهەن سند ئن دەر رەگئۆن ئامتسسپراجهە ئوند وەردەن ئنتەنسڤ ئن دەن مەدئەن ئوند ئالس سجهرفتسپراجهەن ڤەروەندەت. دئە ئارابسجهە سپراجهە ئست فۆرمەلل ئەبەنفاللس ئەئنە ئامتسسپراجهە، ورد ژەدۆجه نور سەلتەن گەسپرۆجهەن.[14] ئن دەن دسترکتەن سولائمانییا ئوند ئەربل ورد üبەروئەگەند داس کوردسجهە سۆران گەسپرۆجهەن، ئن داهوک داس کورماندسجه. دورجه دەن ئنتەنسڤەرەن گەبرائوجه ڤۆن مەدئەن ئوند دئە ئەرهöهتە مۆبلتäت دەر بەڤöلکەرونگ بەهەررسجهەن ئنزوسجهەن ناهەزو ئاللە ئەئنوۆهنەر کوردستانس بەئدە کوردسجهەن سپراجهەن. ئم äئوßئەرستەن سüدۆستەن دەر رەگئۆن گبت ئەس ئائوßئەردەم سپرەجهەر دەس گۆران.[15] دەس وەئتەرەن وەردەن رەگئۆنالە مندەرهەئتەنسپراجهەن، وئە بەئسپئەلسوەئسە ئارمەنسجه، سیرسجه ئۆدەر داس ئاسەربائدسجهانسجه دەر تورکمەنەن، ئانەرکاننت.[16]

ئن دەر رەگئۆن کوردستان وەردەن زوەئ سجهرفتسیستەمە ڤەروەندەت. زور سجهرەئبونگ دەس سۆران، داس ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئام مەئستەن گەسپرۆجهەن ورد،[17] ورد دئە پەرسسجهە سجهرفت مت سۆندەرزەئجهەن ڤەروەندەت.[18] داس کورماندسجه، وەلجهەس ڤۆن دەر مەهرهەئت ئاللەر تەئلە کوردستانس گەسپرۆجهەن ورد،[19] ڤەروەندەت سۆوۆهل داس کوردسجه-لاتەئنسجهە ئالپهابەت ئالس ئائوجه دئە پەرسسجهە سجهرفت.

رەلگئۆنەن

دئە مەهرهەئت دەر بەڤöلکەرونگ گەهöرت دەم سوننتسجهەن ئسلام ئان.[20] دانەبەن گبت ئەس بەدەئوتەندە مندەرهەئتەن دەر ژەسدەن،[20] ژودەن، جهرستەن ئوند یارسان. دئەسە مندەرهەئتەن کöننەن ئن دەر رەگئۆن ئهرە رەلگئۆن وەئتگەهەند فرەئ ئائوسلەبەن. زاهلرەئجهە ئانسجهلäگە ئائوف کرجهەن ئوند کرجهلجهە ئەئنرجهتونگەن ئم رەستلجهەن ئراک سۆرگتەن فüر ئەئنە فلوجهت ڤۆن ئانگەهöرگەن دەر ئراکسجه-جهرستلجهەن مندەرهەئتەن ئن دئە رەگئۆن.[21] ئەئن گرۆßتەئل دەر ژەسدەن، دەرەن حائوپتسئەدلونگسگەبئەت سجه ئم دسترکت سندسجهار بەفندەت، فلüجهتەتەن ئائوفگروند دەر ئراککرسە 2014 ئەبەنفاللس ئن دئە رەگئۆن.[22] ئەئنگە دەر گەفلüجهتەتەن ژەسدەن بەکلاگتەن سجه ئابەر üبەر دسکرمنئەرونگەن ئوند فەهلەندەن سجهوتز دورجه دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ.[23] دئە زاهل دەر زۆرۆئاسترئەر ستەئگت ئن دەن ڤەرگانگەنەن ژاهرەن وئەدەر ئان، ئنسبەسۆندەرە دورجه کۆنڤەرسئۆنەن ئەهەمالگەر موسلمە.[24] دەرزەئت سوجهەن دئە زۆرۆئاسترئەر دئە ئانەرکەننونگ ئەئنەس ئۆففزئەللەن ستاتوس.[25]

گەسجهجهتە

ناجه دەم ئونتەرگانگ دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس

ئۆسمانسجهەس ڤلâیەت مۆسسول (1900) ئوند هەئوتگە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان (ئراک)

داس گەبئەت دەس هەئوتگەن ئراکسجه-کوردستان وار بس 1918 گەئۆگراپهسجه ئەئن تەئل دەر ئۆسمانسجهەن پرۆڤنز مۆسول.

ناجه دەر نئەدەرلاگە دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئم ئەرستەن وەلتکرئەگ ووردە ئەس ڤۆن دەن سئەگەرمäجهتەن ئائوفگەتەئلت. ئن دەر پرۆڤنز مۆسول ستەللتەن دئە کوردەن دئە بەڤöلکەرونگسمەهرهەئت.[26] گەمäß دەم 14-پونکتە-پرۆگرامم ڤۆن ئوس-پرäسدەنت وۆئۆدرۆو ولسۆن هäتتە دئەس ئهنەن داس رەجهت ئائوف سەلبستبەستممونگ گەوäهرت.[27] داهەر ووردە ئم ڤەرتراگ ڤۆن سèڤرەس ئام 10. ئائوگوست 1920 ئانەرکاننت، داسس داس مۆسولگەبئەت تەئل ئەئنەس گرößئەرەن کوردسجهەن ستائاتەس وەردەن سۆللتە.[27]

ئن ورکلجهکەئت ووردە دئە ئەهەمالگە ئۆسمانسجهە پرۆڤنز مۆسول ژەدۆجه کۆلۆنئالەس ئنتەرەسسەنگەبئەت. ئم سیکەس-پجۆت-ئابکۆممەن ڤۆن 1916 وار سئە ئورسپرüنگلجه فرانکرەئجه زوگەسجهلاگەن وۆردەن، دۆجه سەتزتە سجه گرۆßبرتاننئەن ئانفانگ نۆڤەمبەر 1918 ئن مۆسول فەست.[28] ئائوف دەر کۆنفەرەنز ڤۆن سانرەمۆ لئەßئەن سجه دئە برتەن ئام 25. ئاپرل 1920 ڤۆم ڤöلکەربوند داس ماندات üبەر مەسۆپۆتامئەن üبەرتراگەن. ئەس ئومفاسستە نەبەن مۆسول دئە ئەهەمالگەن ئۆسمانسجهەن پرۆڤنزەن باگداد ئوند باسرا. داس کوردسجه بەسئەدەلتە گەبئەت ووردە دابەئ ئائوفگروند سەئنەر Öلڤۆرکۆممەن ئالس بەسۆندەرس وجهتگ فüر دەن نەئو زو بلدەندەن ستائات ئانگەسەهەن.[29] ئام 23. ئائوگوست 1921 ووردە سجهلئەßلجه داس کöنگرەئجه ئراک گەگرüندەت، ئوم دئە ئنتەرەسسەن دەر برتەن ئم ناهەن ئۆستەن زو ڤەرترەتەن.[30]

فرانکرەئجه ئاکزەپتئەرتە سجهۆن فرüهزەئتگ دەن برتسجهەن ئەئنفلوسس üبەر ئراکسجه-کوردستان، دا ئەئنە فرانزöسسجهە گەسەللسجهافت ئانتەئلە ئام ئراکسجهەن Öل ئەرهئەلت.[28] دئە تüرکەئ لەهنتە سجه ئاللەردنگس ناجه دەم سئەگرەئجهەن بەفرەئئونگسکرئەگ گەگەن دئە نەئوئە پۆلتسجهە ئۆردنونگ ئائوف، دا سئە ئەئنەرسەئتس کەئنەن ستائات ئن دەن نöردلجهەن کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەتەن دولدەن وۆللتە ئوند ئاندەرەرسەئتس داس مۆسولگەبئەت فüر سجه بەئانسپروجهتە:[31] ئم ڤەرتراگ ڤۆن لائوساننە ووردە ئام 24. ژول 1923 دەر ڤەرتراگ ڤۆن سèڤرەس زوگونستەن دەر تüرکەئ رەڤدئەرت. ئەئن ئونابهäنگگەر کوردسجهەر ستائات ووردە نون ئنتەرناتئۆنال نجهت مەهر گەفۆردەرت، واس ئائوجه ئم ئنتەرەسسە ڤۆن گرۆßبرتاننئەن لاگ.[32] دامت وار دئە ڤئەرتەئلونگ دەر کوردەنگەبئەتە ئائوف دئە ستائاتەن ئراک ئوند دئە تüرکەئ، داس فرانزöسسجهە ڤöلکەربوندماندات فüر سیرئەن سۆوئە پەرسئەن ڤۆللزۆگەن. ئن دەر مۆسول-فراگە کۆننتە سجه دئە تüرکەئ ژەدۆجه نجهت دورجهسەتزەن: ئام 16. دەزەمبەر 1925 ئەنتسجهئەد دەر ڤöلکەربوند زوگونستەن ڤۆن گرۆßبرتاننئەن، داسس داس مۆسولگەبئەت بەئم ئراک ڤەربلەئبەن سۆللتە. دامت گالت ئنتەرناتئۆنال ڤۆن دئەسەم زەئتپونکت ئان ژەدەر کۆنفلکت زوسجهەن ئراکسجه-کوردستان ئوند دەر زەنترالرەگئەرونگ ئالس ئننەر-ئراکسجهە ئانگەلەگەنهەئت.[33]

ڤۆن ئانفانگ ئان بەستاند ئەئنە کوردسجهە ئۆپپۆستئۆن گەگەن دئە برتسجه-ئراکسجهە حەررسجهافت.[34] بەرەئتس ئم مائ/ژون 1919 لەهنتە سجه مەهموود بەرزنجی، دەر ئالس گۆئوڤەرنەئور ڤۆن سولائمانییا ئەئنگەسەتزت وۆردەن وار، گەگەن دئە برتەن ئائوف، ووردە ژەدۆجه مت حلفە دەر رۆیال ئائر فۆرجە بەسئەگت.[35] ئام 18. نۆڤەمبەر 1922 رئەف مەهموود داس کöنگرەئجه کوردستان ئن سولائمانیا ئائوس. دئە برتەن بۆمباردئەرتەن ئوند بەسەتزتەن دئە ستادت ئم ژون/ژول 1923 سۆوئە ئم مائ 1924 ئوند بەئەندەتەن مەهموودس ئەرهەبونگ.[36]

ئائوفستäندە گەگەن دئە زەنترالرەگئەرونگ

وäهرەند دەر ئراکسجهەن مۆنارجهئە

ئام 30. ژون 1930 ووردە دەر لەتزتە ئانگلۆ-ئراکسجهە ڤەرتراگ گەسجهلۆسسەن، ئن دەم داس ئەندە دەس برتسجهەن مانداتس ڤۆربەرەئتەت ئوند داس زوکüنفتگە ڤەرهäلتنس بەئدەر لäندەر گەرەگەلت ووردە.[37] دەر ستاتوس دەر کوردەن بلئەب بەئ دئەسەم ئابکۆممەن ئائوßئەن ڤۆر. ئم سەپتەمبەر 1930 کام ئەس زو پرۆتەستەن ئن سولائمانیا، دئە ئن ئەئنەر لەتزتەن ئەرهەبونگ ڤۆن مەهموود مüندەتەن.[38] ناجه دەر نئەدەرسجهلاگونگ دەس ئائوفستاندەس ئم ئاپرل 1931 ووردە ئەر فüر دەن رەست سەئنەس لەبەنس ئونتەر حائوساررەست ئن باگداد گەستەللت.[39]

دئە ئەرستەن ئائوفستäندە دەر کوردەن وارەن نۆجه کەئنە ناتئۆنالەن ئەرهەبونگەن، سۆندەرن ئائوف ئەئنزەلنە ستäممە بەسجهرäنکت.[40] ئاب دەن 1930ەرن ووردە دئە ودەرستاندسبەوەگونگ زونەهمەند برەئتەر ئائوفگەستەللت. دئە رەگئۆن بارزان ئونتەر ئاهمەد بارزان بەتەئلگتە سجه ئاب نۆڤەمبەر 1931 ئام کامپف گەگەن دئە ئراکسجهە زەنترالرەگئەرونگ.[37] ئم ژون 1932 فلۆه ئاهمەد مت سەئنەم ژüنگەرەن برودەر موستافا بارزان ئن دئە تüرکەئ، ڤۆن دەر سئە زوەئ ژاهرە سپäتەر ئان دەن ئراک ئائوسگەلئەفەرت ووردەن. موستافا بارزان ئەنتکام 1943 ئائوس دەم ئەخل، فüهرتە ئەئنەن نەئوئەرلجهەن ئائوفستاند ئان ئوند فۆردەرتە ئائوتۆنۆمئە فüر ئراکسجه-کوردستان ئەئن.[41] ملتäرسجه کۆننتە ئەر سجه متهلفە ڤۆن گوئەرللاکرئەگ بەهائوپتەن.[42] ناجه دەم ئەئنگرەئفەن دەر برتسجهەن لوفتواففە ئن دەن کرئەگ فلۆه بارزان ئم ئۆکتۆبەر 1945 مت 3.000 ئائوفستäندسجهەن ناجه ئران.[43] دۆرت ووردە ئام 22. ژانوئار 1946 مت ئونتەرستüتزونگ دەر سۆوژەتونئۆن دئە کوردسجهە رەپوبلک ماهاباد بەگرüندەت، ئان دەرەن ڤەرتەئدگونگ سجه بارزان بەتەئلگتە.[41] ئم ئرانسجهەن ئەخل گرüندەتە بارزان ئم ژانوئار 1946 دئە کوردسجهە فرەئهەئتسپارتەئ (شابلۆن:کوس رزگار کورد)، دئە ئام 16. ئائوگوست ئن دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس (شابلۆن:کوس پارتیا دەمۆکراتا کوردستانێ) ئومبەناننت ووردە.[44][45] ناجه دەم ئونتەرگانگ دەر رەپوبلک ماهاباد کەهرتە بارزان ئام 28. ئاپرل 1947 مت ئەتوا 500 کäمپفەرن زورüجک ئن دەن ئراک، ئوم ئەئنەن مۆنات داناجه، ئام 27. مائ 1947، دەن نäجهستەن ئائوفستاند زو ستارتەن. دئەسەر فüهرتە ئام 15. ژون 1947 زور فلوجهت ئن دئە سۆوژەتونئۆن.[43] دۆرت ڤەربراجهتە بارزان دئە نäجهستەن ئەلف ژاهرە ئم ئەخل.[46]

وäهرەند دەر ئراکسجهەن رەپوبلک

موستافا بارزان ئوند ئابد ئال-کارم قاسم 1958 ئەندەتە دئە ئراکسجهە مۆنارجهئە ناجه ئەئنەم ملتäرپوتسجه ئونتەر ئابد ئال-کارم قاسم.[47] سەئت 1958 دەفنئەرت سجه دەر ئراک ئالس ستائات زوەئئەر ناتئۆنەن – دەر ئارابەر ئوند کوردەن.[48] دئە کوردەن ئم نۆردراک ئونتەر فüهرونگ ڤۆن موستافا بارزان فۆردەرتەن ئائوتۆنۆمئە، واس ئام 11. سەپتەمبەر 1961 زو ئەئنەم ئائوفستاند گەگەن دئە زەنترالرەگئەرونگ فüهرتە. زوەئ تاگە داناجه فۆلگتەن سەئتەنس دەر ئراکسجهەن رەگئەرونگ بۆمباردەمەنتس ئائوف داس دۆرف بارزان – گەبورتسۆرت ڤۆن موستافا بارزان. ڤۆم 16. سەپتەمبەر بس زوم 10. ئۆکتۆبەر 1961 ئنتەنسڤئەرتە دئە ئراکسجهە ئارمەئە ئهرە ملتäرسجهە ئۆففەنسڤە گەگەن دئە کوردسجهە ودەرستاندسبەوەگونگ. ئن دئەسەم زەئترائوم ووردە دئە کوردسجهە دەمۆکراتسجهە پارتەئ (کدپ) ئام 23. سەپتەمبەر دورجه دئە رەگئەرونگ فۆرمال ئائوفگەلöست. متتە نۆڤەمبەر بات بارزان دئە ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن ئوم حلفە. ئران لەئستەتە ملتäرسجهە حلفە ئوند لئەفەرتە واففەن ئوند مونتئۆن.[43]

ئام 10. ژانوئار 1963 بۆت دئە ئراکسجهە رەگئەرونگ دەن کوردەن ئامنەستئە ئان، فاللس سئە دئە واففەن نئەدەرلەگتەن. ناجه دەر ماجهتüبەرناهمە دورجه دئە بائاته-پارتەئ فاندەن ڤۆم 19. فەبروئار بس زوم 1. مäرز 1963 ڤەرهاندلونگەن زوسجهەن دەن بەئدەن کۆنفلکتپارتەئئەن ستاتت، دئە ژەدۆجه سجهەئتەرتەن. ئم ژون 1963 ستارتەتە دئە زەنترالرەگئەرونگ ئەرنەئوت ئەئنە ئۆففەنسڤە گەگەن دئە کدپ-رەبەللەن. بەئ دئەسەم ئانگرفف ستاربەن ئام 13. ژون 1963 165 رەبەللەن ئن دوهۆک. دئە ئانگرففە هئەلتەن فۆرتوäهرەند ئان. زور ئونتەرستüتزونگ دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ئەنتساندتە دئە سیرسجهە رەگئەرونگ 5.000 سۆلداتەن ئن دەن ئراک. دەروەئل وارف دئە سۆوژەتونئۆن دەن ئراکەرن ئەئنەن ڤöلکەرمۆرد ئان دەن کوردەن ڤۆر.[11][43][49][50]

دەر حöهەپونکت دەس کۆنفلکتس ئەرەئگنەتە سجه ئام 4. ئائوگوست 1963، ئالس دئە ئراکسجهەن تروپپەن بارزان ڤۆللستäندگ بەسەتزتەن. ناجه دەم ڤۆرلäئوفگەن ستورز دەر بائاته-رەگئەرونگ ئەئنگتەن سجه ئم فەبروئار 1964 پرäسدەنت ئابد ئاس-سالام ئارف ئوند موستافا بارزان دارائوف، دئە ڤەرهاندلونگەن وئەدەر ئائوفزونەهمەن. ئام 15. فەبروئار ووردەن دئە ڤەرهاندلونگەن زوسجهەن دەن کۆنفلکتپارتەئئەن ئن باگداد ئائوفگەنۆممەن. ئم ئاپرل 1965 کام ئەس ئن دەر رەگئۆن ئوم سولائمانییا ئەرنەئوت زو ملتäرسجهەن ئائوسەئناندەرسەتزونگ زوسجهەن کوردسجهەن رەبەللەن ئوند ئراکسجهەن تروپپەن. وäهرەند دەس کۆنفلکتس ڤۆن 1961 بس 1966 ووردەن ئەتوا 10.000 مەنسجهەن گەتöتەت ئوند 80.000 ڤەرلەتزت.[43]

ئام 30. ژون 1966 کüندگتە دەر ئراک ئامنەستئە فüر کدپ-رەبەللەن ئان. بس ئەندە سەپتەمبەر 1968 کام ئەس زو کەئنەن وەئتەرەن ملتäرسجهەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن. ئم ئۆکتۆبەر 1968 سەتزتە سجه دەر کۆنفلکت ژەدۆجه ئەرنەئوت فۆرت.[43]

تەئلائوتۆنۆمئە 1970/74

حاسجهم ئاقراو فüهرتە دەن لنکەن، پرۆ-ئراکسجهەن فلüگەل دەر کدپ ئوند ووردە ئەرستەر رەگئەرونگسجهەف دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن ئام 23. مäرز 1969 بۆت دئە ئراکسجهە رەگئەرونگ دەن کوردەن داس رەجهت ئائوف سەلبستبەستممونگ ئان. ڤۆن سەپتەمبەر 1969 بس مäرز 1970 لئەفەن دئە ڤەرهاندلونگەن üبەر دئە سەلبستبەستممونگ دەر کوردەن زوسجهەن کدپ-رەپرäسەنتانتەن ئوند دەر زەنترالرەگئەرونگ ئن باگداد. ئام 11. مäرز 1970 ئونتەرسجهرئەبەن بەئدە پارتەئئەن ئەئنەن 15-پونکتە-فرئەدەنسڤەرتراگ.[43][51]

دەر کۆنفلکت ئەندەتە مت دەم ئابکۆممەن ڤۆم 11. مäرز 1970 („مانفەست ڤۆم 11. مäرز“) ئوند دەر گرüندونگ ئوند ئانەرکەننونگ دەس کوردسجهەن ئائوتۆنۆمەن گەبئەتەس ئم ئراک. ئن دئەسەم ئابکۆممەن ووردە ئائوجه دئە دورجهفüهرونگ ئەئنەس رەفەرەندومس ئم ئەردöلرەئجهەن کرکوک ئاکزەپتئەرت. ژەدۆجه وارەن سجه سۆوۆهل دئە بائاته-رەگئەرونگ ئالس ئائوجه بارزان ئەئنگ، دئە ڤەرەئنبارونگەن دەس مانفەستس نجهت سۆفۆرت، سۆندەرن ئم 4-ژاهرەستاکت زو ئەرفüللەن.[52] ئم راهمەن ئەئنەر 1973 گەبلدەتەن ناتئۆنالەن پرۆگرەسسڤەن فرۆنت سۆللتە زودەم بارزانس کدپ ئان دەر رەگئەرونگ دەس ئراکسجهەن گەسامتستائاتەس بەتەئلگت وەردەن، واس ژەدۆجه زور سپالتونگ دەر کدپ فüهرتە. نجهت ئاللە ئابماجهونگەن ووردەن سەئتەنس دەر بائاته-رەگئەرونگ زور زوفرئەدەنهەئت ڤۆن موستافا بارزان ئەرفüللت. ئەئن وەئتەرەر سترەئتپونکت ئەنتستاند بەئ دەر فەستلەگونگ دەر گرەنزەن دەس ئائوتۆنۆمئەگەبئەتس. بەئ دئەسەم سترەئت بەتەئلگتە سجه مۆهامماد پاهلاڤ، سجهاه ئرانس، ئندرەکت مت. ئەر سجهەرتە دەن کوردەن، ئونتەر ئابسپراجهە مت دەن ڤەرەئنگتەن ستائاتەن، ملتäرسجهە ئوند فنانزئەللە حلفە زو، فاللس دئەسە دئە ئائوتۆنۆمئە مت گەوالت گەگەن دئە رەگئەرونگ دورجهسەتزەن وüردەن. دئەسەس ئانگەبۆت ووردە ڤۆن بارزان واهرگەنۆممەن. ئم ئاپرل 1974 فنگ دەر کرئەگ زوسجهەن بەئدەن سەئتەن وئەدەر ئان. ئم ڤەرگلەئجه زو دەن ڤۆرهەرگەن، ملتäرسجهەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن، سەتزتە دئە بائاته-فüهرونگ نون پهۆسپهۆربۆمبەن گەگەن دئە کوردەن ئەئن.[52]

ئەئن کوردسجهەر لەگسلاتڤرات (پارلامەنت) ئوند ئەئن کوردسجهەر ئەخەکوتڤرات (رەگئەرونگ) ئن ئەربل سۆللتەن تەئلائوتۆنۆم دئەسەس گەبئەت رەگئەرەن. دە فاجتۆ وار ئابەر دەر لەگسلاتڤرات، ئوند دامت داس گەسامتە گەبئەت، ئونتەر دەر کۆنترۆللە باگدادس. گەپلانت وارەن دئە گرüندونگ ئەئنەر کوردسجهەن ئاکادەمئە دەر وسسەنسجهافتەن ئوند دئە ئائوسوەئتونگ ڤۆن گەسوندهەئتسڤەرسۆرگونگ ئوند ئەرزئەهونگسوەسەن ئن وەنگەر ئەرسجهلۆسسەنە گەبئەتە، دئە ئونتەر دەن ڤۆرهەرگەن کäمپفەن گەلتتەن هاتتەن. کوردسجه ووردە ئەرستمالس زور ئامتسسپراجهە.

ڤۆرستزەندە دەس ئەخەکوتڤراتەس

ڤۆرستزەندە دەس لەگسلاتڤراتەس

ئائوتۆنۆمئەگەبئەت 1970–1975 مت دەر 1974–1975 ڤۆم بارزان-ئائوفستاند بەترۆففەنەن رەگئۆن (رۆت)

بس 1975 ئوند وäهرەند دەس ئراکسجه-ئرانسجهەن کرئەگەس 1980 بس 1988 ستاند دەر گرۆßتەئل دەر درەئ پرۆڤنزەن فاکتسجه نجهت ئونتەر دەر کۆنترۆللە دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ. سئە وار نور ئن دەن پرۆڤنزهائوپتستäدتەن ئوند گرۆßئەن ئۆرتەن مت ئراکسجهەن گارنسۆنەن پرäسەنت.

ئم ژاهر 1975 بەسجهلۆسسەن ئران ئوند دەر ئراک دورجه داس ئابکۆممەن ڤۆن ئالگئەر، سجه نجهت مەهر ئن دئە ئننەرە پۆلتک دەس ئاندەرەن لاندەس ئەئنزومسجهەن.[53] دئەسەس ئابکۆممەن فüهرتە دازو، داسس دئە ئونتەرستüتزونگ ئرانس فüر دئە کوردسجهەن ئائوفستäندە ئابروپت ئەندەتە. ئەئنگە تاگە سپäتەر ستارتەتە دەر ئراک دئە نäجهستە ملتäرسجهە ئۆففەنسڤە گەگەن دئە کدپ-رەبەللەن; دئە نون ئۆهنە دئە حلفە ئرانس کäمپفتەن. سئە ئەرلتتەن ئەئنە سجهوەرە نئەدەرلاگە. نۆجه ئم سەلبەن ژاهر زۆگ سجه موستافا بارزان ئائوس دەر پۆلتک زورüجک ئوند بەئەندەتە دەن ئائوفستاند.[54] ئالس تەئل دەر ئارابسئەرونگسپۆلتک دەس بائاته-رەگمەس ووردەن زوسجهەن مائ 1975 ئوند ئاپرل 1976 ئەتوا 200.000 کوردەن ئن دەن سüدەن دەس لاندەس دەپۆرتئەرت.[43][55][56][57]

1983 بەگانن ئەئنە نەئوئە رەبەللئۆن گەگەن دئە ئراکسجهە زەنترالرەگئەرونگ. داس رەگمە ئونتەر ساددام حوسسەئن رەئاگئەرتە ئم راهمەن دەر ئانفال-ئۆپەراتئۆن مت سیستەماتسجهەن ئەرمۆردونگەن ئوند دەپۆرتاتئۆنەن ڤۆن کوردەن. 1988 فüهرتە دئە ئراکسجهە لوفتواففە ئەئنەن گفتگاسانگرفف ئائوف دئە ستادت حالابدسجها ئائوس. زوسجهەن 3200 ئوند 5000 مەنسجهەن ستاربەن:

  • 3200 نامەن ڤۆن ئۆپفەرن ووردەن بەئ ئەئنەر سیستەماتسجهەن بەفراگونگ ئەرمتتەلت.[58]
  • 4000 ئۆپفەر گبت دلپ حرۆ ئان.[59]
  • 5000 ئۆپفەر وەردەن ئن دەر ئانفراگە ئان دەن بوندەستاگ، دروجکساجهە 17/1022 گەناننت.[60]
  • 6800 ئۆپفەر وەردەن ئن دەر نەو یۆرک تمەس ڤۆم 17. ژانوئار 2003 گەناننت.[61]

دە-فاجتۆ-ئائوتۆنۆمئە ئاب 1991

کوردسجهەس ئائوتۆنۆمئەگەبئەت ئاب 1991

ناجه دەر نئەدەرلاگە دەس بائاته-رەگمەس ساددام حوسسەئنس ئم زوەئتەن گۆلفکرئەگ ئەرهۆبەن سجه دئە کوردەن ئم ئائوفستاند ڤۆن 1991 (راپەرین). دئە ڤەرەئنگتەن ستائاتەن، گرۆßبرتاننئەن ئوند دئە تüرکەئ ئەررجهتەتەن ئم نۆردراک مت دەر ئۆپەراتئۆن نۆرتهەرن واتجه ئەئنە فلوگڤەربۆتسزۆنە فüر دئە ئراکسجهە لوفتواففە. ئونتەر دئەسەم سجهوتز ڤۆر دەر باگدادەر زەنترالرەگئەرونگ کۆننتە دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ سجه ئەئنە گەوسسە ئونابهäنگگکەئت ئائوفبائوئەن. ئام 19. مائ 1992 ووردە ئەئنە پارلامەنتسواهل دورجهگەفüهرت، بەئ دەر دئە پاترئۆتسجهە ئونئۆن کوردستانس (پوک) 51 ستزە ئەرهئەلت ئوند دئە دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس (دپک) 49 ستزە. دئە دپک کۆنترۆللئەرتە ئن دەر فۆلگەزەئت دەن نۆردەن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن، دئە پوک دەن سüدەن. داس ڤەرهäلتنس زوسجهەن دەن بەئدەن پارتەئئەن وار ئانگەسپاننت ئوند فüهرتە 1994 زو ئەئنەم کوردسجهەن بüرگەرکرئەگ، ئن دەن ئائوجه باگداد سۆوئە دئە ئسلامسجهە رەپوبلک ئران ئنڤۆلڤئەرت وارەن. ئن فۆلگە دەس کۆنفلکتس ئەنتستاندەن زوەئ کوردسجهە ڤەروالتونگەن – ئەئنە ئن ئەربل ئوند ئەئنە ئن سولائمانییا.[62]

ئم ئائوگوست 1996 بەئەندەتە داس پارلامەنت دەن ئائوسناهمەزوستاند ئن دەن کوردەنپرۆڤنزەن، ئەرتەئلتە دەر ئارمەئەفüهرونگ ئابەر ڤۆللماجهتەن بەزüگلجه ملتäرسجهەر ئەئنسäتزە، ڤەرهافتونگەن ئوند زەنسور ئن ئاللەن پرۆڤنزەن دەس لاندەس. دئە تüرکسجهە ئارمەئەفüهرونگ لەهنتە ئم ژانوئار 1997 ئەئن واففەنستللستاندسانگەبۆت دەر پکک ئاب; ئام 14. مائ 1997 درانگەن تüرکسجهە ڤەربäندە بس زو 200 کم ئن دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئم نۆردراک ئەئن.[63]

ئراککرئەگ ئوند کۆنسۆلدئەرونگ دەر ئائوتۆنۆمئەرەجهتە

ئائوفتەئلونگ کوردستانس ناجه دەم کرئەگ

2003 بەتەئلگتە سجه دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ ئام ئراککرئەگ ئائوف سەئتەن دەر ڤۆن دەن ڤەرەئنگتەن ستائاتەن گەفüهرتەن کۆئالتئۆن دەر وللگەن ئوند کۆننتە سۆ ئهرەن ئەئنفلوسس ڤەرگرößئەرن. نۆجه ڤۆر دەر ڤەرابسجهئەدونگ دەر نەئوئەن ڤەرفاسسونگ دەس ئراکس ووردە دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ڤۆن دەر زەنترالرەگئەرونگ دورجه ئەئن سۆندەرگەسەتز ئانەرکاننت. ئن دەر ڤەرفاسسونگ ووردە دئە گەبئەتسکöرپەرسجهافت دەر ئراکسجهەن رەگئۆنەن گەسجهاففەن ئوند مت ناهەزو ڤۆللستäندگەر سۆئوڤەرäنتäت ئائوسگەستاتتەت; ئەئنە ئندرەکتە، ڤەرفاسسونگسرەجهتلجهە سجهەرونگ دەر ڤۆن دەر رەگئۆن کوردستان ئەروۆربەنەن ئائوتۆنۆمئەرەجهتە. دئە ئەندگüلتگە گرößئە دەر رەگئۆن کوردستان سۆللتە سپäتەر گەکلäرت وەردەن. ئام 30. ژانوئار 2005 فاندەن نەبەن دەن واهلەن زور ئراکسجهەن ناتئۆنالڤەرسامملونگ ئائوجه واهلەن زوم نەئوئەن کوردسجهەن پارلامەنت ستاتت، لەتزتەرەس ئائوجه مت دەم زئەل، دەن دپک-پوک-کۆنفلکت زو üبەروندەن ئوند دئە ڤەروالتونگەن ئن ئەربل ئوند سولائمانییا زو ڤەرەئنەن.

ئام 13. ژون 2005 ووردە ناجه مۆناتەلانگەن ڤەرهاندلونگەن üبەر دئە ئارت ئوند دئە بەسەتزونگ دەس پرäسدەنتەنامتەس داس پارلامەنت ئن ئەربل زوساممەنگەروفەن ئوند ماسود بارزان زوم پرäسدەنتەن دەر رەگئۆن گەوäهلت. منستەرپرäسدەنت ووردە سەئن نەففە نێچیرڤان بارزانی. ئام 30. ژانوئار فاند داس نجهت بندەندە ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم ستاتت.

ئام 21. ژانوئار 2006 کۆننتەن سجه دئە بەئدەن گرۆßئەن پارتەئئەن ئەندلجه üبەر دئە زوساممەنلەگونگ دەر بەئدەن ڤەروالتونگەن ئەئنگەن. ئام 7. مائ 2006 ترات زوم ئەرستەن مال داس وئەدەرڤەرەئنگتە پارلامەنت ئن ئەربل زوساممەن. ماسود ئوند نێچیرڤان بارزان ووردەن ئن ئهرەن Äمتەرن بەستäتگت. دئە منستەرپۆستەن ووردەن ئونتەر دەن پارتەئئەن ئائوفگەتەئلت. زوم کابنەتت گەهöرەن بس هەئوتە ئائوجه ئەئن منستەر فüر لاندەسڤەرتەئدگونگ ئوند ئەئن منستەر فüر ئائوسوäرتگە ئانگەلەگەنهەئتەن.[1]

ئم ئائوگوست 2006 ڤەرکüندەتە بارزان ئن ئەئنەم دەکرەت، داسس ئن دەر گەسامتەن رەگئۆن ئان öففەنتلجهەن گەبäئودەن نور دئە فلاگگە دەر ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن گەهسست وەردەن سۆلل. سەئنەر مەئنونگ ناجه رەپرäسەنتئەرتە دئە دامالگە ئراکسجهە فاهنە ئەئنە ڤەرگانگەنهەئت ڤۆللەر گەوالت، کرئەگ ئوند تۆد فüر دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ ئم ئراک. دئەسەس دەکرەت فüهرتە زو ئەئنەم „فلاگگەنسترەئت“، دەر ڤئەلە داڤۆن üبەرزەئوگت، داسس دئە کوردسجهە رەگئەرونگ کەئنە فöدەراتئۆن، سۆندەرن ئەئنەن ئەئگەنەن ستائات ئانسترەبە. ئەرست ناجه دەر ئەئنفüهرونگ ئەئنەر ئنتەرمسفلاگگە فüر دەن ئراک دورجه داس لاندەسپارلامەنت لەگتە بارزان فەست، داسس ئان ئاللەن öففەنتلجهەن گەبäئودەن نون دئە کوردسجهە ئوند دئە ئراکسجهە فلاگگە گەسەتزت وەردەن سۆللتەن. دئە ئەئنگونگ ئائوف دئە ئنتەرمسفلاگگە گەلانگ ئائوجه دەسوەگەن، وەئل ئانفانگ 2008 دەر گپفەل دەر ئارابسجهەن لگا ئن ئەربل تاگەن سۆللتە ئوند مان دەن کۆنفلکت ئوم دئە فلاگگە بس داهن بەئلەگەن وۆللتە.[64]

ناجه دەم ئراککرئەگ

پرۆتەستە ئاب 2011

ئام 17. فەبروئار 2011 براجهەن زونäجهست ئن سولائمانییا پرۆتەستە ئائوس، دئە üبەروئەگەند ڤۆن ژوگەندلجهەن گەتراگەن ووردەن.[65] ئانلاسس وار ئەئنە براندستفتونگ ئم بüرۆ دەر پارتەئ گۆرران ئن ئەربل.[66] Üبەروئەگەند ژونگە لەئوتە پرۆتەستئەرتەن گەگەن دئە کۆرروپتئۆن دەر بەئدەن هەررسجهەندەن پارتەئئەن، فەهلەندە öففەنتلجهە ڤەرسۆرگونگ ئوند دئە فەهلەندە فرەئئە بەرجهتەرستاتتونگ دەر ژۆئورنالستەن. داس حائوپتقوئارتئەر دەر دپک ووردە مت ستەئنەن بەوۆرفەن، ئانسجهلئەßئەند ووردەن درەئ ژونگە مäننەر ڤۆن دەن سجهەرهەئتسکرäفتەن دورجه سجهüسسە گەتöتەت. دئە ئونروهەن وەئتەتەن سجه ئائوف ئاندەرە ستäدتە ئائوس ئوند هئەلتەن üبەر مەهرەرە وۆجهەن ئان. ئن ئەربل ئوند داهوک ووردەن ئاللە دەمۆنستراتئۆنەن ڤەربۆتەن. ئنسگەسامت ووردەن 10 دەمۆنسترانتەن ئم ڤەرلائوف دەر پرۆتەستە گەتöتەت ئوند ئەتوا 500 ڤەرووندەت.[67] ئن ئەربل ڤەرسوجهتەن ئام 25. فەبروئار 2011 2000 مەنسجهەن ئەئنە پرۆتەستاکتئۆن گەگەن دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ دورجهزوفüهرەن. ڤئەلە مەنسجهەن ووردەن دابەئ فەستگەنۆممەن. ماسود بارزان کüندگتە دارائوفهن رەفۆرمەن ئان.[68]

ئراککرسە 2014

پەسجهمەرگا بەئ دەر ئەئنناهمە کرکوکس ئم ژون 2014

دورجه دەن ڤۆرمارسجه دەر تەررۆرۆرگانساتئۆن ئسلامسجهەر ستائات (ئس) ئوند دەم ئائوسبروجه دەر ئراککرسە 2014 ڤەرلۆر دئە ئراکسجهە زەنترالرەگئەرونگ دئە گەوالت üبەر وەئتە تەئلە دەس لاندەس. دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ نوتزتە دئەس، ئوم ڤۆن ئهر بەئانسپروجهتە گەبئەتە ناجه دەر رüجکەرۆبەرونگ ڤۆم ئس ئونتەر ئهرە کۆنترۆللە زو برنگەن، دارونتەر ئم ژول 2014 دئە بسهەر ئومسترتتەنە ستادت کرکوک.[69] دەر سترەئت زوسجهەن ئەربل ئوند باگداد üبەر نجهت ئومگەسەتزتە ڤۆلکسزäهلونگەن، رەفەرەندەن ئوند پرۆبلەمە مت دەن Öلڤەرکäئوفەن ڤەرسجهäرفتە سجه دادورجه. ئن دەر فۆلگە گاب ماسود بارزان دئە ئائوساربەئتونگ ئەئنەس رەفەرەندومس üبەر دئە ئونابهäنگگکەئت دەر کوردسجهەن رەگئۆن ئن ئائوفتراگ،[70] وۆمت سجه دەر پۆلتسجهە دروجک ئائوف دەن دامالگەن ئراکسجهەن پرەمئەرمنستەر نور ئال-مالک ئەرهöهتە.

دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ورد ئالس وجهتگەر ڤەربüندەتەر ئم کامپف گەگەن دەن ئس ئانگەسەهەن. ئم گەگەنساتز زوم گرۆßتەئل دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ڤەرفüگەن دئە پەسجهمەرگا üبەر ژاهرزەهنتەلانگە کامپفەرفاهرونگ. سئە سند سۆوۆهل ئم ئراک ئالس ئائوجه ئن سیرئەن ئم ئەئنساتز، وئە 2015 ئم ئومکäمپفتەن کۆبانێ (شابلۆن:ئارس).[71] بەئ دەر ئەئنناهمە دەس سندسجهار-گەبرگەس دورجه دەن ئس 2014 گاب ئەس ڤۆروüرفە ڤۆن سەئتەن دەر ژەسدەن، دئە پەسجهمەرگا هäتتەن سئە ئم ستجه گەلاسسەن.[72] ئەئنەن مۆنات سپäتەر ووردە دەر ئس وئەدەر ئائوس دەر رەگئۆن زورüجکگەدرäنگت.

متتە دەزەمبەر 2014 ستارتەتەن دئە پەسجهمەرگا مت دەر سجهلاجهت ئوم سجهاراف ئاد-دن ئهرە گرößتە بۆدەنۆففەنسڤە گەگەن دەن ئس. ناجه ئانگابەن پرäسدەنت بارزانس ووردەن ڤۆر ئاللەم دئە رەگئۆنەن ئوم داس سندسجهار-گەبرگە بەفرەئت.[73] دەر فüر دئە ژەسدەن وجهتگە ئۆرت سندسجهار بلئەب ئابەر ئائوجه 2015 نۆجه ئومکäمپفت. ئام 3. ئائوگوست کüندگتە پرäسدەنت بارزان ئان، دئە رەگئۆن سندسجهار ئن دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئەئنگلئەدەرن زو وۆللەن.[74] ناجه دەر گرۆßئۆففەنسڤە ئۆپەراتئۆن فرەئە سهنگال ئم حەربست 2015 ووردە ئائوس کرەئسەن دەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئەرەگئەرونگ ئام 13. نۆڤەمبەر دەر ئەئنمارسجه دەر کوردەن ئن سندسجهار ڤەرمەلدەت.[75] نەبەن دەن پەسجهمەرگا وارەن ئان دەر ئاکتئۆن ئائوجه متگلئەدەر ڤۆن یبش، حپش، یپگ ئوند پکک بەتەئلگت.[76] دەر ڤەرلوست سندسجهارس وار فüر دەن ئس ئەئن ئەمپفندلجهەر ستراتەگسجهەر رüجکسجهلاگ. دەنن دئە بەئدەن فüر سئە وجهتگەن ئوند دورجه سئە کۆنترۆللئەرتەن ستäدتە ئار-راققا (سیرئەن) ئوند مۆسسول (ئراک) سند دورجه دئە حائوپتڤەرکەهرسستراßئە ئەنتلانگ دەس دسجهابال سندسجهار ڤەربوندەن. ناجه دەر ئەرۆبەرونگ سندسجهارس ووردەن ماسسەنگرäبەر مت زڤلەن ئۆپفەرن دەس ئس گەفوندەن.[77]

پرäسدەنتسجهافتسکرسە 2015

دەر رەگئۆنالپرäسدەنت، ماسود بارزان، هاتتە ناجه زوەئ ئامتسزەئتەن ئائوفگروند دەر ئراککرسە ئەئنە ئائوßئەرۆردەنتلجهە ڤەرلäنگەرونگ سەئنەر ئامتسزەئت ئەرهالتەن،[78][79] دئە ئم ئائوگوست 2015 ئائوسلئەف. دئە ئەئگەنتلجه بس داهن گەپلانتە ئەئنگونگ ئم پارلامەنت üبەر دئە زوکونفت دەس پرäسدەنتەنامتس فاند نجهت ستاتت. بارزان ئوند سەئنە دپک وۆللتەن، سۆلانگە دئە بەدرۆهونگ دورجه دەن ئس بەستاند، وەئتەر رەگئەرەن. بارزانس گەگنەر ڤۆن دەر پوک ئوند گۆرران درäنگتەن ئائوف ئەئنەن ماجهتوەجهسەل. دورجه دئە کرئەگسبەدنگتە سجهلەجهتە ورتسجهافتسلاگە، دئە هۆهەن فلüجهتلنگسزاهلەن ئوند دەن زاهلونگسڤەرزوگ دەر بەئامتەنلöهنە کام ئەس ئم ئۆکتۆبەر 2015 زو مەهرەرەن، تەئلوەئسە گەوالتتäتگەن، پرۆتەستەن گەگەن بارزان.[80] دابەئ ووردەن ئن سولائمانییا ئوند ئاندەرەن ستäدتەن مت ترادتئۆنەللەر پوک-مەهرهەئت ئەئنرجهتونگەن دەر دپک ڤەروüستەت. وەنگ سپäتەر ئەنتلئەß بارزان دەن پارلامەنتسسپرەجهەر، یۆئوسف مۆهاممەد، ئوند دئە گۆرران-منستەر ئائوس دەر کۆئالتئۆنسرەگئەرونگ.[81]

ماسود بارزان ترات ئم نۆڤەمبەر 2017 ڤۆن سەئنەم ئامت زورüجک.[82]

ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم 2017

ئام 7. ژون 2017 کüندگتە دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ ئەئنە ڤۆلکسابستممونگ üبەر دئە ئونابهäنگگکەئت ڤۆم ئراکسجهەن زەنترالستائات ئان.[83]

داس ئانگەسترەبتە رەفەرەندوم ووردە ئم ڤۆرفەلد ڤۆن باگداد ئالس ئللەگال بەزەئجهنەت ئوند ڤۆن ڤئەلەن ستائاتەن کرتسئەرت. دئە ئوسا، ئالس ڤەربüندەتەر بەئدەر سەئتەن، ساه دارن ئەئنە ڤەرکۆمپلزئەرونگ دەس کامپفەس گەگەن دەن ئس ئوند فۆردەرتە زومندەست ئەئنە ئائوفسجهئەبونگ دەس رەفەرەندومس بس ناجه دەم ئەرفۆلگرەئجهەن کامپف گەگەن دەن ئس. دئە ناجهبارستائاتەن تüرکەئ ئوند ئران ساهەن ئم گەپلانتەن رەفەرەندوم مت بلجک ئائوف ئهرە ئەئگەنەن کوردسجهەن مندەرهەئتەن ئەئنە گەفäهردونگ ئهرەر ناتئۆنالەن سجهەرهەئت ئوند ئنتەگرتäت.[84] دا گەبئەتە، وەلجهە 2014 ئم زوگە دەس کامپفەس گەگەن دەن ئس دورجه دئە پەسجهمەرگا بەسەتزت ووردەن، ئائوجه ئالس تەئل ئەئنەس نەئوئەن کوردەنستائاتەس ڤۆم رەفەرەندوم ئەئنگەسجهلۆسسەن وارەن، فüهرتە دئەس ئائوجه زو ئەرهöهتەم پۆلتسجهەن ودەرستاند ئننەرهالب دەر ئراکسجهەن گەسەللسجهافت.

داس رەفەرەندوم ووردە ئام 25. سەپتەمبەر 2017 ئابگەهالتەن ئوند ئەرگاب ئەئن دەئوتلجهەس ڤۆتوم فüر ئەئنە ئونابهäنگگکەئت.[85]

ناجه دەم رەفەرەندوم کüندگتە باگداد ئەئنە رەئهە ڤۆن پۆلتسجهەن ئوند ورتسجهافتلجهەن ماßناهمەن گەگەن دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ ئان.[86] متتە ئۆکتۆبەر رüجکتە دئە ئراکسجهە ئارمەئە ئوند دئە دەر زەنترالرەگئەرونگ ئونتەرستەهەندەن ملزڤەربäندە ئن دئە ناجه دەم کامپف گەگەن دەن ئس دورجه دئە پەسجهمەرگا بەسەتزتەن گەبئەتە ئەئن. دابەئ کام ئەس زو ڤەرەئنزەلتەن کäمپفەن ئوند تۆتەن. دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ووردە فاکتسجه ئائوف دەن گەبئەتسستاند ڤۆن ڤۆر 2003 زورüجکگەدرäنگت.

داس ئۆبەرستە بوندەسگەرجهت دەس ئراک، داس ئراکسجهە ڤەرفاسسونگسگەرجهت، ئەرکلäرتە ئام 20. نۆڤەمبەر 2017 داس رەفەرەندوم فüر ڤەرفاسسونگسودرگ.[87]

تüرکسجهە ئانگرففە

ئاب 1992 گرفف دئە تüرکەئ وئەدەرهۆلت ملتäرسجه دئە رەگئۆن ئان. ئائوجه ئن دەن 2020ەر ژاهرەن هالتەن دئەسە ئانگرففە ئان. دئە تüرکەئ بەتراجهتەت دئە ئم کامپف گەگەن دەن „ئسلامسجهەن ستائات“ مت دەن ئوسا ڤەربüندەتە یپگ ئالس بەستاندتەئل دەر پکک، گەگەن دئە سجه ناجه تüرکسجهەن ئانگابەن دئە ئانگرففە رجهتەن. دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ ورفت دەر پکک ڤۆر، تەررۆرانسجهلäگە ئن دەر تüرکەئ زو ڤەرüبەن، ئونتەر ئاندەرەم ئائوجه ئن ئانکارا. تüرکسجهە لوفتانگرففە ئائوف دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان فاندەن ئونتەر ئاندەرەم ئم حەربست 2023 ئوند ئم ژانوئار 2024 ستاتت.[88][89] دابەئ نممت دئە تüرکەئ سجهەئنبار ئائوجه کوردسجهە مەدئەن ئنس ڤسئەر، ئم ژول 2024 ئوند ئم ئائوگوست 2024 ستاربەن بەئ زوەئ تüرکسجهەن درۆهنەنانگرففەن ئائوف فاهرزەئوگە ڤۆن کوردسجهەن تڤ-سەندەرن ژەوەئلس زوەئ ژۆئورنالستەن.[90][91][92][93][94]

پۆلتک

دئە رەگئۆن کوردستان هات وەئتگەهەندە ئائوتۆنۆمئەرەجهتە. سۆ دارف کەئن سۆلدات دەر ئراکسجهەن ئارمەئە ئۆهنە ئەرلائوبنس دئە کوردسجهەن گەبئەتە بەترەتەن. دئە ماننسجهافتسستäرکە دەر سترەئتکرäفتە دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ ووردە بەرەئتس 2007 ئائوف 110.000 مانن بەزففەرت.[95] سئە دüرفەن ئائوجه ئم üبرگەن ئراک ئۆپەرئەرەن.

دە ژورە ڤەرفüگت کوردستان üبەر ئەئن پۆلتسجهەس سیستەم. تاتسäجهلجه ئابەر هابەن دئە فاملئەن تالابان ئوند بارزان دئە پۆلتسجهە ماجهت üبەر کوردستان ئونتەر سجه ئائوفگەتەئلت.[96]

پرäسدەنت

دەر پرäسدەنت دەر رەگئۆن کوردستان ورد پەر درەکتواهل گەوäهلت ئوند دئە ئامتسزەئت بەترäگت ڤئەر ژاهرە. ئاب 2005 وار ماسود بارزان پرäسدەنت، وۆبەئ ئەر 2009 وئەدەرگەوäهلت ووردە. ئەر ووردە ئم ئائوگوست 2013 دورجه داس رەگئۆنالپارلامەنت ئۆهنە درەکتواهل فüر زوەئ وەئتەرە ژاهرە ئم ئامت بەستäتگت.[97] ئالس سەئنە ئامتسزەئت ئم ئائوگوست 2015 ئەندەتە، ترات ئەر نجهت زورüجک، سۆداسس ئەر سەئت ئائوگوست 2015 داس ئامت نور نۆجه دە فاجتۆ ئوند ئۆهنە ژەگلجهە دەمۆکراتسجهە لەگتماتئۆن ئننەهاتتە.[98][99] بارزان ترات سجهلئەßلجه ناجه دەم سجهەئتەرن دەر کوردسجهەن ئونابهäنگگکەئتسبەسترەبونگەن ئام 1. نۆڤەمبەر 2017 زورüجک.[82] ئم ژول 2018 ئەنتسجهئەد داس سجهەئدەندە رەگئۆنالپارلامەنت دئە فüر سەپتەمبەر 2018 ئانگەسەتزتەن پرäسدەنتسجهافتسواهلەن بس زور کۆنستتوئئەرونگ ئەئنەس نەئوئەن رەگئۆنالپارلامەنتەس ئائوسزوسەتزەن. ئەس ووردە دەم نەئوئەن رەگئۆنالپارلامەنت زودەم ئەئنە زوەئژäهرگە فرست ئائوفگەتراگەن ئن دەر ئەس üبەر داس بەئبەهالتەن ئۆدەر دئە ئابسجهاففونگ دەس پرäسدەنتەنامتەس ئەنتسجهەئدەن سۆلل.[100] ئانفانگ دەزەمبەر 2018 نۆمنئەرتە دئە دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس ناجه دەن پارلامەنتسواهلەن ڤۆم 30. سەپتەمبەر 2018 نێچیرڤان بارزانی، دەن گەگەنوäرتگەن پرەمئەرمنستەر ئوند نەففەن ڤۆن ماسود بارزانی، ئالس کاندداتەن فüر داس ئامت دەس پرäسدەنتەن.[101]

رەگئەرونگ

دەرزەئت رەگئەرت داس کابنەتت بارزان ئئ، وەلجهەس ئام 18. ژون 2014 ڤەرەئدگت ووردە.[102] پرەمئەرمنستەر ئست نێچیرڤان بارزانی، دەر ئەنکەل دەس پدک-گرüندەرس موستافا بارزان ئوند نەففە دەس ڤۆرمالگەن پرäسدەنتەن. دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ ستەللت دئە ئەخەکوتڤە دەر رەگئۆن دار، دئە ڤۆن ئەئنەم پرäسدەنتەن ئالس رەگئەرونگسجهەف گەلەئتەت ورد.[103] دئە درەئ گۆئوڤەرنەمەنتس دۆهوک، ئەربل ئوند سولائمانییا وەردەن ژەوەئلس ڤۆن ئەئنەم گۆئوڤەرنەئور ڤەروالتەت.

پارلامەنت

ئەرگەبنس دەر پارلامەنتسواهل 2018شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:فاربلەگەندە شابلۆن:حائوپتارتکەل شابلۆن:سئەهە ئائوجه

داس پارلامەنت کوردستانس ووردە ئام 19. مائ 1992 زوم ئەرستەن مال گەوäهلت. دئە واهلەن فندەن ئم ڤئەر-ژاهرەس-تورنوس ستاتت. داس لەتزتە مال ووردە ئم ژاهرە 2018 گەوäهلت. ڤۆن دەن 111 ستزەن سند ئەلف دەن مندەرهەئتەن دەر رەگئۆن ڤۆربەهالتەن. ئەس گبت ئەئنە فرائوئەنقوئۆتە ڤۆن 30 %.[9] شابلۆن:سئەهە ئائوجه

پارتەئئەن

ئائوßئەنبەزئەهونگەن

دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ بەمüهت سجه ئونابهäنگگ ڤۆن دەر زەنترالرەگئەرونگ دەس ئراکس داروم، سجه ئالتەرناتڤە زوگäنگە زوم مەئەر سۆوئە ترانسپۆرت- ئوند کۆممونکاتئۆنسوەگە زو سجهاففەن.[104] ئن کوردستان گبت ئەس – زوسäتزلجه زو دەن بۆتسجهافتەن ئن باگداد – ئائوسلäندسجهە ڤەرترەتونگەن ئن ئەربل. دئە بەترەففەندەن ستائاتەن سند ئونتەر ئاندەرەم دئە ڤەرەئنگتەن ستائاتەن، ئتالئەن، دئە ڤۆلکسرەپوبلک جهنا، روسسلاند، فرانکرەئجه، داس ڤەرەئنگتە کöنگرەئجه، ژاپان، دئە نئەدەرلاندە، براسلئەن، بەلاروس، تüرکەئ، ئران، تسجهەجهئەن ئوند سüدکۆرەئا. دەئوتسجهلاند ئەرöففنەتە ئام 18. فەبروئار 2009 ئەئن گەنەرالکۆنسولات ئن ئەربل.[105] ئائوßئەردەم ئەخستئەرەن ڤەرترەتونگەن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ ئم ئائوسلاند، سۆ ئائوجه ئن بەرلن، وئەن ئوند بەرن.[106]

گەبئەتسانسپرüجهە

شابلۆن:سئەهە ئائوجه داس ئائوتۆنۆمئەئابکۆممەن ڤۆم 11. مäرز 1970 ساه ئەئن گەبئەت، داس ئائوس دەن پرۆڤنزەن ئەربل، داهوک ئوند ئاس-سولائمانییا بەستەهەن سۆللتە، ڤۆر. دئەس ئومفاسستە ئەئنە فلäجهە ڤۆن جا. 37.000 کم². دئە هەئوتگە گرößئە دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن لئەگت بەئ ئەتوا 40.000 کم². وەئتەرە جا. 7.000 کم² سند فاکتسجه ئونتەر کوردسجهەر کۆنترۆللە.

ئەس بەستەهەن گرößئەرە گەبئەتسکۆنفلکتە زوسجهەن دەر کوردسجهەن رەگئۆنال- ئوند دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ، بەئ دەنەن ئەس ئوم دئە تەررتۆرئالە زوگەهöرگکەئت سۆوۆهل دەر پرۆڤنزەن کرکوک ئوند مۆسسول ئالس ئائوجه ئوم ڤەرسجهئەدەنە دسترکتە ئاندەرەر گۆئوڤەرنەمەنتس گەهت.[104]

تەئلە دەر گەفۆردەرتەن گەبئەتە ووردەن ڤۆن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ ناجه دەم درتتەن گۆلفکرئەگ بەسەتزت (سئەهە کارتە). دئە فۆردەرونگەن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ، ئومسترتتەنە گەبئەتە ئەبەنفاللس دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن ئەئنزوگلئەدەرن، ووردەن ڤۆن دەر زەنترالرەگئەرونگ بسلانگ ئابگەوئەسەن. دئەسەر پرۆزەسس سۆللتە دورجه ئەئن ئم ئارتکەل 140 دەر ئراکسجهەن ڤەرفاسسونگ فەستگەلەگتەس رەفەرەندوم ئەندە 2007 گەکلäرت وەردەن، ووردە ژەدۆجه سۆوۆهل ڤۆن کوردسجهەر سەئتە ئالس ئائوجه ڤۆن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ[107][108] بس ئائوف وەئتەرەس ڤەرتاگت. وäهرەند دەر ئراککرسە 2014 بەسەتزتەن پەسجهمەرگا-تروپپەن کرکوک ئوند سجهوفەن دادورجه وەئتەرە فاکتەن.[69]

ئن دەن ئەنتوüرفەن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالڤەرفاسسونگ وەردەن فۆلگەندە دسترکتە زوسäتزلجه ئالس زور ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان زوگەهöرگ ئەرکلäرت:

  1. پرۆڤنز نناوا: دسترکتە ئاکرێ، سندسجهار ئوند تەئلە دەر دسترکتە ڤۆن تال ئافار ئوند ئال-باʿāدسجه; ئوند تەئلە دەر ستادت مۆسسول سەلبست[109][110][111][112]
  2. پرۆڤنز ئەربل: دسترکت ماجهمور
  3. پرۆڤنز کرکوک (ئن دەن پرۆڤنزگرەنزەن ڤۆن 1968)
  4. پرۆڤنز دیالا: دسترکتە جهاناقن ئوند بالادروز
  5. پرۆڤنز واست: دسترکت بادرا

ناجه دەم ڤۆن ئراک نجهت ئانەرکاننتەن ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم ئم سەپتەمبەر 2017 üبەرناهم دئە ئراکسجهە زەنترالرەگئەرونگ مت حلفە دەر ئارمەئە وئەدەر دئە کۆنترۆللە üبەر بسلانگ کوردسجه کۆنترۆللئەرتە گەبئەتە ئائوßئەرهالب دەر فەستگەلەگتەن ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن.[87]

مەنسجهەنرەجهتە ئوند پرەسسەفرەئهەئت

ئم زوگە دەر مگراتئۆنسکرسە ئان دەر گرەنزە زوسجهەن بەلاروس ئوند دەر ئەئورۆپäئسجهەن ئونئۆن ڤەرسوجهتەن ڤئەلە ژونگە ئراکەر ئائوس دەر ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن، ئن دئە ئەئو ئەئنزورەئسەن. ئهنەن زوفۆلگە ئست ئەئن ئانگستفرەئئەس لەبەن ئن کوردستان نجهت مöگلجه. سۆ سەئئەن ئونتەر مازود بارزان مەنسجهەنرەجهتساکتڤستەن ئوند ژۆئورنالستەن ڤەرسجهووندەن.[96]

„وته تهرەئە مەدئا وۆرکەرس کللەد ئن ژوست توۆ مۆنتهس، تهە ئائوتۆنۆمۆئوس رەگئۆن ئۆف ئراق کوردستان ئس بەجۆمنگ ئۆنە ئۆف تهە مۆست دانگەرۆئوس ئارەئاس ئن تهە وۆرلد فۆر رەپۆرتەرس،“ (دت.: „ئن نور زوەئ مۆناتەن ووردەن ئن دەر کوردسجهەن رەگئۆن ئراک زوەئ ژۆئورنالستننەن ئوند ئەئن ژۆئورنالست ئومگەبراجهت. دادورجه ئست دئە رەگئۆن فüر ژۆئورنالستەن زور گەفäهرلجهستەن ئائوف دەر وەلت گەوۆردەن.“) ساگتە ژۆناتهان داگهەر دەر لەئتەر ڤۆن رسف'س مددلە ئەئاست.[113][114]

ملتäر ئوند سجهەرهەئتسکرäفتە

کوردسجهەر سترەئفەنواگەن ئن سولائمانییا

شابلۆن:حائوپتارتکەل

داس رüجکگرات دەر سجهەرهەئتسکرäفتە بلدەن دئە پەسجهمەرگا، وەلجهە ڤۆر ژاهرزەهنتەن ئالس ملزەن- ئوند گوئەرللاتروپپە گەگرüندەت ووردەن. سەئت 2003 گبت ئەس سەئتەنس دەر باگدادەر زەنترالرەگئەرونگ بەسترەبونگەن، سئە ئن دئە ئراکسجهە ئارمەئە ئەئنزوگلئەدەرن. سئە üبەرنەهمەن دئە ئائوفگابە دەر گرەنزسجهەرونگ ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن. ئهرە ماننستäرکە بەلäئوفت سجه ئائوف جا. 190.000.[115] ئهرە ئائوسرüستونگ ووردە ئاب 2003 ئوند ڤەرستäرکت سەئت 2014 دئە ئائوسرüستونگ دورجه لئەفەرونگەن ئائوس دەن ئەئو-لäندەرن مۆدەرنسئەرت. ڤۆر ئاللەم دەئوتسجهلاند، تسجهەجهئەن ئوند کرۆئاتئەن ستەللەن دئە حائوپتلئەفەرانتەن دار.

دئە رەگئۆن ئونتەرهäلت مت دەر ئاساییش، دەر زانیاری ئوند دەر پاراستن ئائوجه رەگئۆنالە ناجهرجهتەندئەنستە. دئە ئاساییش ئونتەرهäلت زوەئ حائوپتقوئارتئەرە، ئەئنەس ئن ئەربل ئوند ئەئنەس ئن سولائمانییا. دئە زانیاری ئوند پاراستن سند دئە پارتەئئەئگەنەن ناجهرجهتەندئەنستە دەر پوک ئوند دەر دپک.

ورتسجهافت

ئن دەر رەگئۆن کوردستان گاب ئەس سەئت دەر دە-فاجتۆ-ئابسپالتونگ 1991 ئەئنەن ورتسجهافتلجهەن بۆئۆم، ئائوجه دورجه دئە ئائوسسجهت ئائوف دئە ئەرسجهلئەßئونگ گرößئەرەر Öلفەلدەر، واس وەستلجهە ئنڤەستتئۆنەن ئوند Öلونتەرنەهمەن ئانلۆجکتە. ئائوجه دئە پاراللەلوäهرونگ، دەر سجهوەئزەر دنار، وار ڤۆن 1991 بس 2003 ئەرفۆلگرەئجه ئوند ئنفلاتئۆنسستابل. دئە رەگئۆن کوردستان گالت ئائوجه مت سەئنەر وەستلجهەن ئۆرئەنتئەرونگ ئالس وەئتەستگەهەند پۆلتسجه ستابل، واس ئەئنەن زوسäتزلجهەن ئانرەئز فüر ئائوسلäندسجهە ئنڤەستۆرەن دارستەللتە. حنزو کام ئەئن زوسترۆم ڤۆن کوردەن ئائوس دەر دئاسپۆرا، دئە مت وەستلجهەن کەننتنسسەن، کاپتال ئوند ئدەئەن فüر ئنڤەستتئۆنەن زورüجککەهرتەن. داهەر ئست ئن دئەسەن ژاهرەن ئەئنە نەئوئە متتەلسجهجهت ئەنتستاندەن – ئم دەئوتلجهەن گەگەنساتز زوم رەست دەس ئراکس.[116] دئە ورتسجهافت دەر رەگئۆن کوردستان ئۆپەرئەرت ئن ڤەرستäرکتەم ماßئە لۆسگەلöست ڤۆم رەست دەس ئراک.

ئن کوردستان گبت ئەس وەئتە فروجهتبارە، واسسەررەئجهە حۆجهەبەنەن، دئەسە گەبئەتە وارەن ئەئنست دئە „کۆرنکاممەر دەس متتلەرەن ئۆستەنس“. داهەر ئست دئە لاندورتسجهافت ئەئنە ترادتئۆنەللە ستüتزە دەر ورتسجهافت کوردستانس. سئە ووردە ژەدۆجه دورجه دئە ڤئەلەن کرئەگە ئممەر وئەدەر ئەمپفندلجه بەئەئنترäجهتگت. سەئت 2003 ئەرهۆلت سئە سجه لانگسام وئەدەر.[116]

ناجه دەم ستورز ڤۆن ساددام حوسسەئن 2003 کۆننتە سجه دئە ورتسجهافت کوردستانس زونەهمەند ستäرکەن. دئەس لäسست سجه ئانهاند دەس نۆمنالەن بروتتۆئنلاندسپرۆدوکتس دەر رەگئۆن دەئوتلجه ئەرکەننەن: بەتروگ داس بروتتۆئنلاندسپرۆدوکت 2004 نۆجه 2420 مرد. ئد، ووجهس ئەس ئن زوەئ ژاهرەن ئائوف 8818 مرد. ئد – ئەئن ورتسجهافتسواجهستوم ڤۆن 364 %. ڤۆن 2007 ئائوف 2008 ووردە سۆگار ئەئن ژäهرلجهەس واجهستوم دەس بپ ڤۆن 248 % ئەررەئجهت (ئائوف 24.726 مرد. ئد).[117] 2013 هاتتە دئە رەگئۆن کوردستان ئەئنە ورتسجهافتسواجهستومسراتە ڤۆن üبەر 8 %.[9]

شابلۆن:جهارتدرەکت

ناجه دەن وۆرتەن ڤۆن ماسود بارزان سۆلل ئائوس دەر رەگئۆن کوردستان ناجه دەم ڤۆربلد دوبائس ئەئنە فرەئهاندەلسزۆنە ئەنتستەهەن. ئن دەر رەگئۆن وارەن زەئتوەئسە مەهر ئالس 200 تüرکسجهە ئونتەرنەهمەن تäتگ، داس حاندەلسڤۆلومەن مت دەر تüرکەئ بەلئەف سجه 2006 ئائوف مەهر ئالس 2 مرد. ئوس-دۆللار ئوند ووجهس بس 2010، ئنکلوسڤە Öلڤەرترäگەن ئوند بائوئائوفترäگەن، ئائوف 5 مرد. ئوس-دۆللار ئان. ئاب متتە 2007 ناهم دئە دۆمنانز تüرکسجهەر پرۆدوکتە – ئەتوا ئم ئەئنزەلهاندەل – دەئوتلجه ئاب، زوگونستەن ڤۆن وارەن ئائوس سیرئەن، ژۆردانئەن ئوند ئەئورۆپا. دئەس وار ئائوف حاندەلسهندەرنسسە مت دەر تüرکەئ زورüجکزوفüهرەن. ئائوجه وار سەئتدەم ئەئنە ئابناهمە دەر بائوپرۆژەکتە تüرکسجهەر ئونتەرنەهمەن زو ئەرکەننەن. ئم ژاهر 2013 وارەن 2300 ئائوسلäندسجهە ئوند 15.000 ئنلäندسجهە (کوردسجهە) ئونتەرنەهمەن ئن کوردستان تäتگ.[9] دئە ئابهäنگگکەئت دەر رەگئۆن ڤۆن دەر تüرکەئ بلەئبت ترۆتزدەم ستارک ئوند دەسهالب ئائوجه دەر ئەئنفلوسس دورجه دئە تüرکەئ. ئائوسساگەن دەس تüرکسجهەن پرäسدەنتەن تاییپ ئەردۆğئان ئوند دەس ئننەنمنستەرس سüیلەمان سۆیلو زوفۆلگە ئست ئەس ئم سننە دەر تüرکەئ دئەسەس ڤەرهäلتنس ئائوفرەجهتزوئەرهالتەن، وەنن نجهت سۆگار دئە ئابهäنگگکەئت ئائوسزوبائوئەن. ئهر ترائوم ڤۆن ئەخپانسئۆن ئوند ئەئنفلوسس ئائوßئەرهالب ئهرەس ستائاتسگەبئەتس ڤەردەئوتلجهت فۆلگەندەس زتات: „دئە تüرکەئ ترäئومت داڤۆن، ئن دەر رەگئۆن سۆ ئەئنەن گرۆßئەن ئەئنفلوسس وئە ئەئنست داس ئۆسمانسجهە رەئجه زو هابەن.“[118][119]

دئە رەگئۆن کوردستان ئست – وئە دەر رەستراک – ڤۆن دەر ئەخپانسئۆن دەس ئسلامسجهەن ستائاتەس سەئت 2014 ئوند دەم ماسسڤەن Öلپرەئسڤەرفالل سەئت 2015 زونەهمەند ورتسجهافتلجه بەترۆففەن. 95 % دەر ئەئنناهمەن دەر رەگئۆنالڤەروالتونگ ستاممەن ئائوس دەم ڤەرکائوف ڤۆن ئەردöل. زودەم ووردەن ترانسفەرزاهلونگەن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ ئائوفگروند ئەئنەس کۆنفلکتەس زوسجهەن دەن بەئدەن رەگئەرونگەن üبەر مۆدالتäتەن دەس ئەردöلڤەرکائوفس بلۆجکئەرت. دا 70 % دەر بەسجهäفتگتەن ئم öففەنتلجهەن دئەنست ئاربەئتەن ئوند ئن دەن لەتزتەن ڤئەر مۆناتەن دەس ژاهرەس 2015 کەئنە لöهنە ئائوسگەزاهلت ووردەن، کام ئەس ئن دەر فۆلگە زو ئەئنەر سجهوەرەن ورتسجهافتلجهەن کرسە. ئائوسلäندسجهە ئنڤەستۆرەن زۆگەن سجه زورüجک ئوند ڤئەلە ئنفراستروکتورپرۆژەکتە ووردەن گەستۆپپت، ئائوجه ڤەرلئەßئەن ڤئەلە ژونگە کوردەن دئە رەگئۆن کوردستان مت زئەل ئەئورۆپا (سئەهە فلüجهتلنگسکرسە ئن ئەئورۆپا ئاب 2015).[120]

ئەرزە ئوند منەرالئەن

ڤۆر ئاللەم سەئت دەن 2000ەر ژاهرەن بەمüهتە سجه دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ، نەبەن دەر Öل- ئوند گاسورتسجهافت ئائوجه ئاندەرە ورتسجهافتسزوەئگە ئائوفزوبائوئەن، ئوم دامت دئە ئابهäنگگکەئت ڤۆم رۆهöل زو رەدوزئەرەن. زو دئەسەن ورتسجهافتسزوەئگەن گەهöرت ئائوجه دئە ئەرسجهلئەßئونگ ئوند ئائوسبەئوتونگ ڤۆن ڤەرسجهئەدەنەن ئەرزڤۆرکۆممەن ئننەرهالب دەر کوردسجهەن رەگئۆن. لائوت دەم کوردسجهەن منستەر فüر ناتüرلجهە رەسسۆئورجەن، ئاسجهت حەورام، سند دئە پۆلتسجهەن ئوند رەجهتلجهەن ڤۆرائوسسەتزونگەن دافüر گەسجهاففەن، داسس ئن ناهەر زوکونفت بۆدەنسجهäتزە وئە ئەئسەن، کوپفەر، جهرۆم، گۆلد، پلاتن ئوند ڤەرسجهئەدەنە وەئتەرە منەرالئەن ئن گرۆßئەم ئائوسماß ئابگەبائوت وەردەن کöننەن. ئەس ووردەن زوەئ گەسەتزە ئائوسگەفەرتگت ئوند ڤەرابسجهئەدەت، وەلجهە دئە گەسەتزلجهەن راهمەنبەدنگونگەن فüر دەن ئاببائو ڤۆن مەتاللسجهەن ئوند نجهت-مەتاللسجهەن بۆدەنسجهäتزەن فەستلەگەن.[121] ڤۆرگەسەهەن ئست، داسس سجه ئەئنە پرڤاتە بەرگبائوئندوسترئە ئەنتوجکەلت، دئە ئونتەر ستائاتلجهەن ئائوفلاگەن ئوند رەگولئەرونگەن ئۆپەرئەرت.

ئەردöل ئوند ئەردگاس

دەر ئراک بەستزت دئە وەلتوەئت درتتگرößتەن Öلڤۆرکۆممەن، داڤۆن لئەگەن ئن دەر رەگئۆن کوردستان سجهäتزونگسوەئسە 45 مللئاردەن باررەل Öل، واس دئەسەر وەلتوەئت رانگ 6 بەسجهەرت. داس کرکوک-Öلفەلد ئست ئەئنەس دەر گرößتەن Öلفەلدەر دەر وەلت – سجهäتزونگەن گەهەن داڤۆن ئائوس، داسس 1930 ئەتوا 38 مرد. باررەل Öل ئم کرکوک-فەلد لاگەرتەن.[122] وئە بۆهرەرگەبنسسە ئائوس دەن ژاهرەن 2007–2009 زەئگەن، بەفندەن سجه ئن دەر رەگئۆن وەئتەرە Öلفەلدەر مت ژەوەئلس مەهر ئالس 1 مرد. باررەل Öل. دئە دۆرت ئەرزئەلتەن تەستفöردەرراتەن ڤۆن بس زو 40.000 بپد (باررەل پرۆ تاگ) زäهلەن زو دەن هöجهستەن دەر وەلت.

دئەسە Öلڤۆرکۆممەن سند ئائوجه ئەئن گروند فüر دەن ژاهرەلانگەن سترەئت زوسجهەن دەر کوردسجهەن رەگئۆنالرەگئەرونگ ئوند دەر زەنترالرەگئەرونگ ئن باگداد. دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ هات سەئت 2003 مت 24 وەستلجهەن Öلگەسەللسجهافتەن (ئو. ئا. دنۆ ئاسا، گەنەل ئەنەرگی، حەرتاگە ئۆئل، کنۆج، مۆل، دانا گاس، ئۆمڤ، حونت، وەستەرنزاگرۆس رەسۆئورجەس، سنۆپەج، گولف کەیستۆنە پەترۆلەئوم، ڤاست ئەخپلۆراتئۆن، گرۆئوندستار رەسۆئورجەس، تالسمان ئەنەرگی، نکۆ رەسۆئورجەس) ڤەرترäگە زور ئەرفۆرسجهونگ ئوند ئائوسبەئوتونگ ڤۆن Öلفەلدەرن گەسجهلۆسسەن.

ئانفانگ مائ 2009 ووردە دەر فوند ئەئنەس گەوالتگەن Öلڤۆرکۆممەنس ڤەرمەلدەت. دئە 710 م دجکە öلفüهرەندە سجهجهت ئەنتهäلت زوسجهەن 2،3 ئوند 4،2 مرد. باررەل Öل. داس تاوکە-فەلد ورد ڤۆن دەر نۆروەگسجهەن دنۆ[123] ئەنتوجکەلت. گەنەل ئەنەرگی (تüرکەئ) ئوند سنۆپەج (جهنا) بەترەئبەن داس تاق-تاق-فەلد.

کرکوک–جەیهان Öل-پپەلنە

ئام 8. مائ 2009 ئەرتەئلتە دئە رەگئەرونگ ئن باگداد ئەئنە گەنەهمگونگ زوم ئەخپۆرت ڤۆن کوردسجهەن Öل، ئوند ئاب دەم 1. ژون 2009 فلۆسسەن تäگلجه 60.000 باررەل Öل ڤۆم تاوکە-فەلد üبەر ئراکسجهە ئوند سیرسجهە پپەلنەس زوم Öلڤەرلادەهافەن جەیهان ئام متتەلمەئەر ئن دەر تüرکەئ. ئەندە ژون 2009 بەگانن دانن ئائوجه دەر ئەخپۆرت ڤۆم تاق-تاق-فەلد مت 40.000 بپد. دەر ڤەرکائوف ئەرفۆلگتە دورجه دئە ستائاتسەئگەنە ئراکسجهە „ستاتە ئۆئل مارکەتنگ ئۆرگانزاتئۆن“ (سۆمۆ) ئن باگداد.[124] ئام 17. مائ 2009 ئەرواربەن دئە öستەررەئجهسجهە ئۆمڤ ئوند دئە ئونگارسجهە مۆل ئانتەئلە ئان دەن گاسفەلدەرن کهۆر مۆر ئوند جهەمجهەمال. ئاب 2014/15 سۆللتەن ئائوس دئەسەن فەلدەرن تäگلجه 3 مللئاردەن کوبکفوß گاس ناجه ئەئورۆپا سترöمەن.

ئم سەپتەمبەر 2009 ستەللتە دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ دەن Öل-ئەخپۆرت ژەدۆجه وئەدەر ئەئن، دا مت باگداد کەئنە ئەئنگونگ üبەر دئە ڤەرگüتونگ دەر ئەخپۆرتە ئەرزئەلت وەردەن کۆننتە ئوند وەدەر دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ نۆجه دئە Öلفöردەرەر گەلد ئەرهالتەن هاتتەن. ناجه دەن ئراکسجهەن واهلەن ئانفانگ 2010 ئوند دەر رەگئەرونگسبلدونگ ئەندە 2010 ووردەن نەئوئە ڤەرهاندلونگەن زور بەئلەگونگ دئەسەس کۆنفلکتس ئائوفگەنۆممەن، مت دەم ئەرگەبنس، داسس ئام 3. فەبروئار 2011 دەر ئەخپۆرت مت 10.500 بپد ئائوفگەنۆممەن ووردە. بەرەئتس 3 تاگە سپäتەر سۆللتەن 50.000 بپد ئەررەئجهت وەردەن ئوند ئەئنە وەئتەرە ئەرهöهونگ ئائوف 100.000 بپد فۆلگەن.[125][126]

ئەندە 2013 بائوتە دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ کوردستانس زوساممەن مت دەر تüرکەئ ئوند ئەنتگەگەن دەم وللەن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ ئەئنە ئەئگەنە Öلپپەلنە üبەر تüرکسجهەس گەبئەت، ئوم ئەئنەن درەکتەن ئەخپۆرت ڤۆن ئەردöل üبەر دەن متتەلمەئەرهافەن جەیهان ناجه ئەئورۆپا ئوند وەئتەرەن ستائاتەن زو ئەرمöگلجهەن. ئم مائ 2014 بەگانن دەر ئەردöلەخپۆرت ئوند -ڤەرکائوف ئونابهäنگگ ڤۆن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ.[127] دئەس وار ئەئن ئەرستەر سجهرتت زور ورتسجهافتلجهەن ئونابهäنگگکەئت دەر رەگئۆن کوردستان ڤۆن باگداد ئوند ڤەرتئەفتە گلەئجهزەئتگ دئە وەئتەرە ورتسجهافتلجهە ڤەرفلەجهتونگ مت دەر تüرکەئ.

ئام 11. ژون 2014 üبەرناهم دئە رەگئۆنالرەگئەرونگ کوردستانس دئە کۆنترۆللە üبەر دئە Öلفەلدەر کرکوک ئوند بائ حاسسان ئوند ئەخپۆرتئەرت سەئتهەر 120.000 بپد üبەر دئە کرکوک-جەیهان-پپەلنە.[122]

لاندورتسجهافت

کوردسجهە ئاربەئتەر ئم نۆردەن دەر رەگئۆن

کوردستان بەستزت ترۆتز زاهلرەئجهەر گەبرگە ئەتوا 3،49 مللئۆنەن حەکتار بزو. جا. 35 % دەر لاندفلäجهە ئان فروجهتبارەم بۆدەن.[128] دئە مەئستەن ئەرزەئوگنسسە ئن دەر لاندورتسجهافت سند وەئزەن، رەئس، سۆننەنبلومەن، گورکەن ئوند فرüجهتە، وئە زوم بەئسپئەل فەئگەن ئۆدەر گراناتäپفەل. دەر ئانتەئل دەر لاندورتسجهافت ئام بپ دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان بەترäگت 17،5 %. ڤۆر ئاللەم دئە رەگئۆنەن سولائمانییا ئوند داهوک تراگەن ئەئنەن هۆهەن ئانتەئل زور لاندورتسجهافت بەئ.[9]

وئە ئن ڤئەلەن لäندەرن دئەسەر رەگئۆن هات سجه ئائوجه ئن کوردستان ئم لەتزتەن ژاهرزەهنت ئەئن واندەل دەر ورتسجهافتسستروکتور ڤۆن دەر لاندورتسجهافت زور ئندوسترئە ڤۆللزۆگەن. وäهرەند دئە ئەردöلفöردەرونگ راسانت زوناهم، سانک دئە بەسجهäفتگونگ ئن دەر لاندورتسجهافت ئەرهەبلجه، ڤۆن 45 % دەر بەڤöلکەرونگ ئم ژاهر 2000 üبەر 35 % 2003 ئائوف نور نۆجه 9 % 2009.[9][129]

بەوäسسەرونگ

ئن ئەربل ئوند سولائمانییا ورد دئە واسسەرڤەرسۆرگونگ زوم گرößتەن تەئل دورجه کارەزەس (قانات) هەرگەستەللت. دئەسە ئارت دەر بەوäسسەرونگ ئەرفۆلگت ئائوف نەئون ئەبەنەن. ئاللەردنگس لائوفەن ئن ئەربل سۆوئە ئن داهوک دەرزەئت مەهرەرە بەوäسسەرونگسپرۆژەکتە، ئوم ئن زوکونفت واسسەر ئەئنزوسپارەن.

تۆئورسموس

دئە دەلال-برüجکە ئن زاخۆ ستاممت ئائوس دەر رöمسجهەن ئانتکە ئوند ئست ئەئن بەلئەبتەس ئائوسفلوگسزئەل

دەر تۆئورسموس ئن دەر رەگئۆن کوردستان ورد سەئت ئەئنگەن ژاهرەن ماسسڤ گەفöردەرت. نەبەن زاهلرەئجهەن لوخوسهۆتەلس ئوند ڤەرسجهئەدەنەن ڤەرگنüگونگسپارکس، مت ئونتەر ئاندەرەم دەم گرößتەن رئەسەنراد دەس ناهەن ئۆستەنس ئن سولائمانییا، سۆللەن ئنڤەستۆرەن مت ستەئوئەرەرلەئجهتەرونگەن ئوند سوبڤەنتئۆنەن ئن دئە رەگئۆن گەلۆجکت وەردەن.

زاهلرەئجهە ئەئنکائوفسپاسساگەن ئن ڤەرگلەئجهسوەئسە گگانتسجهەر گرößئە، وئە زوم بەئسپئەل دئە ماژد-مالل[130] ئۆدەر داس جتی-جەنتەر،[131] ئەرöففنەتەن ئاب دەم ژاهر 2010 ئن ئەربل ئوند سولائمانییا.

ئم ژاهر 2013 ووردەن 950 مللئۆنەن دۆللار ئن دئە تۆئورسموس-برانجهە ئنڤەستئەرت ئوند ئەئنە مللئاردە دۆللار ئان ئەئنناهمەن ئەرزئەلت. بەئ ئەئنەر بەسوجهەرزاهل ڤۆن 2،2 مللئۆنەن تۆئورستەن ئم ژاهرە 2012 ئوند ئانڤسئەرتەن 7 مللئۆنەن بس 2025 سۆللەن دئە سۆوۆهل دئە ئنڤەستتئۆنەن ئالس ئائوجه دئە ئەئنناهمەن ئەنۆرم ستەئگەن. بەرەئتس 2014 وارەن 75 % دەر حۆتەلس ئن کوردستان ئائوسگەلاستەت.[9]

ئنفراستروکتور

سترۆمبەدارف

شابلۆن:ڤەرالتەت ڤۆر ئاللەم دەر ماسسڤە ئەنەرگئەبەدارف ماجهت دەر رەگئۆن زو سجهاففەن. دورجه دەن ئائوفکۆممەندەن تۆئورسموس ئوند دەم ورتسجهافتسبۆئۆم هات سجه دەر ئەنەرگئەبەدارف زوسجهەن 2004 ئوند 2012 ناهەزو ڤەردرەئفاجهت. بس 2016 سۆلل دەر ئەنەرگئەسەکتۆر ڤۆن پرڤاتونتەرنەهمەن بەدئەنت وەردەن.[9] ئائوفگروند دەر ورتسجهافتلجهەن کرسە ئاب ئەندە 2015 تراتەن سترۆمائوسفäللە رەگەلمäßئگ ئائوف.[120]

تەلەکۆممونکاتئۆن

دەر مۆبلفونک ورد ڤۆن 90 % دەر بەڤöلکەرونگ گەنوتزت. مۆبلفونک-ئانبئەتەر سند زائن ئراق، ئاسئاجەلل ئوند کۆرەک تەلەجۆم. نور 7–10 % دەر بەڤöلکەرونگ هابەن ژەدۆجه دەرزەئت زوگانگ زوم ئنتەرنەت. ڤۆن دەر رەگئەرونگ ووردە داهەر ئەئن پلان ئائوفگەلەگت، وەلجهەر ڤۆرسئەهت، بس 2018 مندەستەنس 50 % دەر بەڤöلکەرونگ مت زوگانگ زوم ئنتەرنەت زو ڤەرسۆرگەن بزو. زومندەست ژەدەس ژاهر وەئتەرەن 5 % دەر بەڤöلکەرونگ ئنتەرنەت-زوگäنگە زو ئەرمöگلجهەن.[9]

فلوگهäفەن

دئە رەگئۆن کوردستان ئم نۆردراک ڤەرفüگت üبەر زوەئ ئنتەرناتئۆنالە فلوگهäفەن:

بلدونگ

ستاتوئە دەس ئائوف دەم کۆپف ستەهەندەن دجهتەرس ڤۆر دەر زەنترالببلئۆتهەک ئن سولائمانییا

شابلۆن:حائوپتارتکەل

دەر گروندستەئن فüر دەن ئائوفبائو ئەئنەس ئونابهäنگگەن بلدونگسسیستەمس ووردە ناجه دەر دە-فاجتۆ-ئائوتۆنۆمئە ئن دەن فرüهەن 1990ەر ژاهرەن گەلەگت. دئە فöردەرونگ ڤۆن بلدونگ ناهم سەئتهەر ستەتگ زو[132] ئوند ئەررەئجهتە ئم ژاهر 2013 ئەتوا 16 % دەس حائوسهالتس دەر رەگئۆنالرەگئەرونگ. گلەئجهائوف ستئەگ ئائوجه دئە بەسجهäفتگونگ دەر مەنسجهەن ئم بلدونگسوەسەن. ئنزوسجهەن ئست ئەتوا ئەئن ڤئەرتەل ئاللەر ئەروەربستäتگەن ئن کوردستان ئم بلدونگسسەکتۆر ئانگەستەللت. فüر دئەسەن سند زوەئ منستەرئەن زوستäندگ. زوم ئەئنەن گبت ئەس داس منستەرئوم فüر بلدونگ (منستری ئۆف ئەدوجاتئۆن (مۆئە))، وەلجهەس دەن پرمäرەن ئوند سەکوندäرەن بلدونگسبەرەئجه ڤەروالتەت. زوم ئاندەرەن ئست داس منستەرئوم فüر هöهەرە بلدونگ ئوند فۆرسجهونگ (منستری ئۆف حگهەر ئەدوجاتئۆن ئاند سجئەنتفج رەسەئارجه (محە)) فüر دەن تەرتäرەن بلدونگسبەرەئجه ئان ستائاتلجهەن ئونڤەرستäتەن ئوند گلەئجهگەستەللتەن حۆجهسجهولەن ڤەرانتوۆرتلجه.[133]

دئە ڤۆرسجهولە کانن ئن دەر ئالتەرسکلاسسە زوسجهەن 4 ئوند 5 ژاهرەن بەسوجهت وەردەن. دئە پرمäرائوسبلدونگ دائوئەرت 6 ژاهرە ئوند ئست فüر 6- بس 11-ژäهرگە ئۆبلگاتۆرسجه. دئە سەکوندäرائوسبلدونگ بەستەهت ئائوس 2 زیکلەن ڤۆن ژەوەئلس 3 ژاهرەن; هöهەرە ئائوسبلدونگەن دائوئەرن 2–6 ژاهرە پرۆ زیکلوس.

ئونتەررجهتسسپراجهە ئست کوردسجه. ئارابسجه، ئۆبوۆهل ئامتسسپراجهە دەس ئراک، ورد نور ئالس فرەمدسپراجهە گەلەهرت.[116] دورجه دئە فۆرجئەرتەن بەمüهونگەن دەر ئراکسجهەن زەنترال- ئوند رەگئۆنالرەگئەرونگ ئم بەرەئجه دەر بلدونگ سۆلل ڤۆن 2011 بس 2015 دئە ئانالپهابەتسموسقوئۆتە ڤۆن 20–25 % ئەرهەبلجه گەسەنکت وەردەن.[134] دەر ئانتەئل ئام گەسامتبودگەت دەر رەگئەرونگ فüر دئە بلدونگ بەتروگ ئم ژاهر 2013 16 %.[121] Öففەنتلجهە پرمäر- ئوند سەکوندارسجهولەن سند وئە دئە ستائاتلجهەن ئونڤەرستäتەن کۆستەنفرەئ.

ئم ژاهر 2013 کامەن ئائوف ئەئنەن پرۆفەسسۆر 62 ستودئەرەندە. ئەرکلäرتەس زئەل دەس بلدونگسمنستەرئومس ئست ئەس، داس ڤەرهäلتنس ئائوف 1 زو 30 زو رەدوزئەرەن.[135] بس 2020 سند داهەر 3،4 مللئاردەن دۆللار ڤۆن دەر رەگئەرونگ فüر بلدونگسپرۆژەکتە ڤۆرگەسەهەن.[9] ئەس گبت ئنسگەسامت 15 ستائاتلجهە ئوند 14 پرڤاتە حۆجهسجهولەن ئن دەر رەگئۆن.[136]

دئە ئەرستە ئونڤەرستäت، دئە ئونڤەرستäت سولائمانیا، ووردە 1968 ئن سولائمانییا گەگرüندەت. 1981 ووردە دئە ئونڤەرستäت ڤۆم ئراکسجهەن رەگمە ناجه ئەربل ڤەرلەگت ئوند ئن سالاهاددن-ئونڤەرستäت ئومبەناننت. دئە ئونڤەرستäت سولائمانییا ووردە 1992 ڤۆن دەر رەگئۆنالرەگئەرونگ وئەدەرەررجهتەت. دئەسە ئونتەرهäلت ئائوجه ئەئنەن ستاندۆرت ئن دسجهامدسجهامال.

زوەئ حۆجهسجهولەن نەئوئەرەن داتومس بەفندەن سجه ئن کۆیا، دئە ئونڤەرستäت کۆیا، ئوند ئن ئەربل، دئە حاولەر مەدجال ئونڤەرستی. 2006 ناهم دئە ئونڤەرستی ئۆف کوردستان حەولێر ئن ئەربل ئهرەن لەهربەترئەب ئائوف. ئەئنزگە ئونتەررجهتسسپراجهە ئست ئەنگلسجه. ئن سولائمانییا ئەرöففنەتە ئەبەنفاللس دئە ئەنگلسجهسپراجهگە حۆجهسجهولە تهە ئامەرجان ئونڤەرستی ئۆف ئراق – سولائمان.

کولتور

موسک

شابلۆن:حائوپتارتکەل

دئە کوردسجهە موسک هات ئهرە وورزەلن ئن ئەئنەر ئەپسجهەن گەسانگسترادتئۆن. ئن دئەسەر وەردەن گەسجهجهتەنەرزäهلەر (چیرۆکبێژ)، سäنگەر (سترانبێژ) ئوند باردەن (دەنگبێژ) ئونتەرسجهئەدەن. جهاراکتەرستسجه فüر دئە کوردسجهە موسک سند ئەئنفاجهە مەلۆدئەن مت ئەئنەم ئومفانگ ڤۆن نور درەئ ئۆدەر ڤئەر تöنەن، سترۆپهسجهە لئەدەر مت دەرسەلبەن دجهتونگ ئوند موسک ئام ئەندە ژەدەر سترۆپهە. دانەبەن گبت ئەس ئائوجه تانزموسک (گۆڤەند)، دئە هäئوفگ ئائوف حۆجهزەئتەن گەسپئەلت ورد.

داس تەمبوور ئست ئەئنەس دەر مەئستگەنوتزتەن موسکنسترومەنتە ئن کوردستان. دانەبەن وەردەن وەئتەرە ترادتئۆنەللە موسکنسترومەنتە، وئە بلوور (فلöتە)، دودوک (ئۆبۆئە)، داهۆل (ترۆممەل) ئوند زورنا (سجهالمەئ) ئۆفت گەنوتزت. ئن دەر ئاهل-ئە-حاقق- ئوند ئالەڤتسجهەن رەلگئۆن ورد بەئ زەرەمۆنئەن هäئوفگ دئە لانگهالسلائوتە تەمبوور ئەئنگەسەتزت. دورجه دئە دگتالە رەڤۆلوتئۆن äندەرتە سجه ئائوجه ئن کوردستان دئە ڤەروەندونگ ترادتئۆنەللەر موسکنسترومەنتە. دئە مۆدەرنە، کوردسجهە پۆپموسک ناجه دەر ژاهرتائوسەندوەندە ڤەروەندەت نون üبەروئەگەند ئەلەکترۆنسجهە ئنسترومەنتە، وئە ڤەرستäرکەر ئوند کەیبۆئارد، ئوم دەن کلانگ ئوند تۆن ڤۆن ترادتئۆنەللەن ئنسترومەنتەن زو ئمتئەرەن. ڤەرەئنزەلت فندەت مان نۆجه دگتالسئەرتە تەمبوور ئائوف حۆجهزەئتەن ئوند فەئئەرن.

وäهرەند دەر حەررسجهافت ڤۆن ساددام حوسسەئن وارەن کرتسجهە موسکتەختە گەگەن داس بائاته-رەگمە سۆوۆهل پرڤات ئالس ئائوجه öففەنتلجه ڤەربۆتەن. ڤئەلە موسکەر، دئە سجه دئەسەر ئونتەردرüجکونگ ودەرسەتزتەن، ووردەن مت دەم تۆد بەسترافت. ترۆتزدەم ئەنتسجهلۆسسەن سجه ئەئنگە کوردسجهە موسکەر، دارونتەر ئەردەوان زاخۆیی ئوند ئەیاز زاخۆی، فüر دئە پەسجهمەرگا زو موسزئەرەن. دئە موسکستüجکە پرۆدوزئەرتەن سئە هەئملجه ئوند پرۆڤسۆرسجه. دابەئ ووردە دەر گەسانگ، مەئستەنس بەگلەئتەت ڤۆم ترادتئۆنەللەن تەمبوور، ئائوف ئەئنە کۆمپاکتکاسسەتتە ئائوفگەنۆممەن. دا دەر ڤەرکائوف ڤۆن موسک دئەسەر ئارت ڤەربۆتەن وار، ئەنتوجکەلتە سجه ئەئن سجهوارزمارکت فüر دئە ئائوفگەنۆممەنەن کاسسەتتەن. ئەئنگە دئەسەر موسکەر ڤەرلئەßئەن وەگەن دەر ڤەرفۆلگونگ دورجه داس بائاته-رەگمە داس لاند ئوند ڤەرöففەنتلجهتەن ئن لäندەرن وئە ئران ئوند سیرئەن وەئتەرهن کرتسجهە موسکستüجکە ئوند مۆتڤاتئۆنسگەسäنگە فüر دئە پەسجهمەرگا-ئەئنهەئتەن.[137]

لتەراتور

شابلۆن:حائوپتارتکەل

دەر گرößتە تەئل دەر کوردسجهەن ئەرزäهلونگەن ووردە ئوند ورد مüندلجه üبەرلئەفەرت ئوند وەئتەرگەگەبەن. دئە سجهرفتلجهە لتەراتور بەستاند بس زوم ئانفانگ دەس 20. ژاهرهوندەرتس گرößتەنتەئلس ئائوس پۆئەسئە. ئائوفگروند ڤۆن پۆلتسجهەن ئوند سۆزئالەن ئەنتوجکلونگەن ووردە دەر ئانتەئل دەر پرۆسا گرößئەر. دئە کوردسجهە لتەراتور وار ئم 20. ژاهرهوندەرت ژاهرزەهنتەلانگ ئن ئهرەر حەئمات رەسترکتئۆنەن ئوند ڤەربۆتەن ئائوسگەسەتزت. مت دەر ئائوسواندەرونگ ناجه ئەئورۆپا ئەنتوجکەلتەن دئە کوردەن هئەر ئەئنە ئەخللتەراتور، دئە فüر دئە ئەنتوجکلونگ ئن دەن حەئماتلäندەرن نجهت ئونبەدەئوتەند وار.

بەکاننتە کوردسجهە سجهرفتستەللەر سند ئونتەر ئاندەرەم پیرەمێرد، ئبراهم ئاهمەد ئۆدەر دئە ئادەلگە ماستورا ئاردالان. ڤۆر ئاللەم دئە کوردسجهە ستادت سولایمانییا گلت ئالس داس بەدەئوتەندستە زەنتروم دەر کوردسجهەن لتەراتور.

مالەرەئ

ڤەرترەتەر دەر زەئتگەنöسسسجهەن مالەرەئ ئائوس دەر رەگئۆن سند ئو. ئا. ساردار کەستای ئوند بالدن ئاهماد.

سپۆرت

دئە ئام هäئوفگستەن بەترئەبەنە سپۆرتارت ئن دەر رەگئۆن کوردستان ئست فوßبالل. ئام 11. ژانوئار 2006 ووردە دەر کوردسجهە فوßباللڤەرباند کوردستان فۆئۆتبالل ئاسسۆجئاتئۆن مت 24 ماننسجهافتەن ئائوس ڤەرسجهئەدەنەن ستäدتەن – ئو. ئا. ئەربل، سولائمانییا ئوند کرکوک – گەگرüندەت. دەس وەئتەرەن ووردە ئەئنە کوردسجهە فوßباللائوسواهل ئائوفگەستەللت، دئە متگلئەد دەس نف-بۆئارد ئست. ئم ژاهر 2008 ناهم دئە ماننسجهافت ئام ڤڤا وۆرلد جوپ تەئل ئوند ئەررەئجهتە دەن ڤئەرتەن پلاتز. ئن دەن تورنئەرەن ڤۆن 2009 ئن پادانئەن سۆوئە 2010 ئن گۆزۆ بەلەگتە دئە کوردسجهە ماننسجهافت ژە دەن زوەئتەن پلاتز. 2012، ئالس دەر ڤڤا وۆرلد جوپ ئن کوردستان ستاتتفاند، کامەن دئە کوردەن ئەرنەئوت بس ئنس فنالە، وۆ سئە ئائوف دئە تüرکسجهە رەپوبلک نۆردزیپەرن ترافەن. داس سپئەل ئەندەتە 2:1 ئوند کوردستان ووردە زوم ئەرستەن مال مەئستەر دەس ڤڤا وۆرلد جوپ.

دەر سپانسجهە فوßباللجلوب رەئال مادرد ئونتەرزەئجهنەتە ئم ئاپرل 2012 ڤەرترäگە فüر دەن بائو ڤۆن ڤئەر فوßباللاکادەمئەن فüر کندەر ئوند ژوگەندلجهە ئن کوردستان. ژەدە دئەسەر سجهولەن سۆلل ئەتوا 100 پلäتزە بئەتەن.[138] ئم سەپتەمبەر 2013 ووردەن دئە سجهولەن ئەرöففنەت.[139]

نەبەن دەم فوßبالل گلت باسکەتبالل ئالس ئەئنە ئائوفسترەبەندە سپۆرتارت ئن دەر رەگئۆن. سەئت دەم ئراککرئەگ ورد باسکەتبالل ئنتەنسڤ ڤۆن ئامەرکانسجهەن بüرگەرن ئوند ئەئنگەن ئونڤەرستäتەن کوردستانس گەفöردەرت.[140] ڤۆر ئاللەم فرائوئەن ئەنگاگئەرەن سجه ئن دئەسەم بەرەئجه زونەهمەند.[141] دئە مäننەر-ماننسجهافت ڤۆن دوهۆک سج کۆننتە 2009 درەئ مال ئن فۆلگە دئە ئراکسجهە مەئستەرسجهافت گەوننەن[142] ئوند بەلەگتە ئم ژاهر 2012 دەن درتتەن پلاتز بەئم فبا ئاسئا جهامپئۆنس جوپ.[143]

فەئئەرتاگە

شابلۆن:حائوپتارتکەل

فäللت ئەئن ئاربەئتسفرەئئەر تاگ ئائوف ئەئنەن فرەئتاگ ئۆدەر سامستاگ، دانن ورد دەر فۆلگەندە وەرکتاگ ئالس ئاربەئتسفرەئئەر تاگ دەکلارئەرت.[144]

لتەراتور

  • باوار باممارنی: فەدەرالسم ئاند دەجەنترالزاتئۆن. ئا جۆئونتری ستودی ئۆف جۆنستتوتئۆنال ئاسیممەتری ئن ئراق. ئن: پاترجئا پۆپەلئەر، ماژا ساهدžئć (حرسگ.): جۆنستتوتئۆنال ئاسیممەتری ئن مولتناتئۆنال فەدەرالسم. فەدەرالسم ئاند ئنتەرنال جۆنفلجتس. پالگراڤە ماجمللان، جهام، 2019، س. 255–286، دۆئ:10.1007/978-3-030-11701-6
  • باوار باممارنی: تهە لەگال ستاتوس ئۆف تهە کوردس ئن ئراق ئاند سیرئا. ئن: جۆنستتوتئۆنالسم، حومان رگهتس، ئاند ئسلام ئافتەر تهە ئاراب سپرنگ. ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس 2016، ئسبن 978-0-19-062764-5، س. 475–495.
  • برەندان ئۆ’لەئاری (حرسگ.): تهە فوتورە ئۆف کوردستان ئن ئراق. ئونڤەرستی ئۆف پەننسیلڤانئا پرەسس، پهلادەلپهئا 2005، ئسبن 0-8122-3870-2.
  • ماهر ئازز: تهە کوردس ئۆف ئراق: ناتئۆنالسم ئاند ئدەنتتی ئن ئراق کوردستان. ئ. ب. تائورس، 2014، ئسبن 978-1-78453-273-4.
  • ئاوات ئاساد: دەر کوردستان-ئراک-کۆنفلکت: دەر وەگ زور ئائوتۆنۆمئە سەئت دەم ئەرستەن وەلتکرئەگ. سجهلەر، 2007، ئسبن 978-3-89930-023-9.

شابلۆن:جۆممۆنسجات شابلۆن:وکڤۆیاگە

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ 1،0 1،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  2. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  3. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  4. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  5. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  6. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  7. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  8. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ ستاتستکامت دەر رەگئۆن کوردستان. ئابگەروفەن ئام 14. سەپتەمبەر 2014.
  9. ↑ 9،00 9،01 9،02 9،03 9،04 9،05 9،06 9،07 9،08 9،09 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  10. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  11. ↑ 11،0 11،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  12. ↑ ئا برئەف رەپۆرت ئۆف کوردستان رەگئۆن. ستاتستکامت دەر رەگئۆن کوردستان. شابلۆن:وەبارجهڤ (پدف)
  13. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  14. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  15. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  16. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  17. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  18. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  19. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  20. ↑ 20،0 20،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  21. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  22. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: بەرلنەر زەئتونگ، 14. ئائوگوست 2014.
  23. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  24. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  25. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  26. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  27. ↑ 27،0 27،1 شابلۆن:لتەراتور
  28. ↑ 28،0 28،1 شابلۆن:لتەراتور
  29. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  30. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  31. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  32. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  33. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  34. ↑ شابلۆن:لتەراتور ئازز گەهت داڤۆن ئائوس، داسس مەهموود ئن ئەرستەر لنئە فüر دئە ماجهت سەئنەس ستاممەس گەکäمپفت هابە ئوند وەنگەر فüر دئە ناتئۆنالە ساجهە دەر کوردەن.
  35. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  36. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  37. ↑ 37،0 37،1 شابلۆن:لتەراتور
  38. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  39. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  40. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  41. ↑ 41،0 41،1 شابلۆن:لتەراتور
  42. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  43. ↑ 43،0 43،1 43،2 43،3 43،4 43،5 43،6 43،7 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  44. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  45. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  46. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  47. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  48. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  49. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  50. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  51. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  52. ↑ 52،0 52،1 شابلۆن:لتەراتور
  53. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  54. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  55. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  56. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  57. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  58. ↑ حومان رگهتس واتجه: تهە ئانفال جامپائگن ئاگائنست تهە کوردس، یالە ئونڤەرستی پرەسس، 1995.
  59. ↑ تهە لۆنگەست وار. تهە ئران-ئراق ملتاری جۆنفلجت. رۆئوتلەدگە، نەو یۆرک 1991، ئسبن 0-415-90407-2، س. 201.
  60. ↑ دپبت.بوندەستاگ.دە (پدف; 96 کب)
  61. ↑ نیتمەس.جۆم
  62. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  63. ↑ زوم کۆنتەخت سئەهە ز. ب. گەسجهجهتە دەر رەپوبلک تüرکەئ#ئنستابلتäت 1990 بس زوم ئەندە دەس 20. ژاهرهوندەرتس
  64. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  65. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  66. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  67. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  68. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  69. ↑ 69،0 69،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  70. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  71. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  72. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  73. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  74. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  75. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  76. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  77. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  78. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  79. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  80. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  81. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  82. ↑ 82،0 82،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  83. ↑ کوردەن ئم ئراک کüندگەن ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم ئان. ئن: زەئت ئۆنلنە، 7. ژون 2017; ئابگەروفەن ئام 7. ژون 2017.
  84. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  85. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  86. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  87. ↑ 87،0 87،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  88. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  89. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  90. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  91. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  92. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  93. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  94. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  95. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  96. ↑ 96،0 96،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  97. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  98. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  99. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  100. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  101. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  102. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  103. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  104. ↑ 104،0 104،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  105. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  106. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  107. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  108. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  109. ↑ بپب.دە
  110. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  111. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  112. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  113. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  114. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  115. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  116. ↑ 116،0 116،1 116،2 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  117. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  118. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  119. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  120. ↑ 120،0 120،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  121. ↑ 121،0 121،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  122. ↑ 122،0 122،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  123. ↑ دنۆ ئۆففزئەللە وەبستە مت فöردەرلäندەرن ئوند Öلفەلدەرن
  124. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  125. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  126. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  127. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  128. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  129. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  130. ↑ وەبستە دەس ماژد مالل، ئابگەروفەن ئام 26. ژون 2015.
  131. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ وەبسەئتە دەس جتی جەنتەر سلەمان. ئابگەروفەن ئام 26. ژون 2015.
  132. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  133. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  134. ↑ ناتئۆنال ستراتەگج فرامەوۆرک فۆر لتەراجی ئن ئراق/2011-2015 (پدف; 518 کب) ئونەسجۆ. ئابگەروفەن ئام 26. ژون 2015.
  135. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  136. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  137. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  138. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  139. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  140. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  141. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  142. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  143. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  144. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

شابلۆن:نۆرمداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Autonome_Region_Kurdistan&oldid=1010»