KurdiPedia

تەلل سجهەمسجهارا

شابلۆن:جۆئۆردناتە تەلل سجهەمسجهارا، ئائوجه تەلل سجهمسجهارا (شابلۆن:ئارس; ئن دەر ئانتکە Šئوšئاررا)، ئست ئەئنە ئراکسجهە ئارجهäئۆلۆگسجهە ستäتتە ئام کلەئنەن زاب ئن دەر پرۆڤنز ئاس-سولائمانییا. دئە ستäتتە وار، وەنن ئائوجه نجهت کۆنتنوئئەرلجه، ڤۆن دەر حاسسونا-کولتور (فرüهەس سەجهستەس ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) بس زوم 14. ژاهرهوندەرت ن. جهر. بەوۆهنت. ئەئن کلەئنەس ئارجهڤ، داس ئائوس دەن سجهجهتەن دەر متتلەرەن برۆنزەزەئت (فرüهەس زوەئتەس ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) گەبۆرگەن ووردە، ئەنتهüللتە، داسس دەر ئۆرت زومندەست ئن دئەسەر زەئت سجهوسجهاررا هئەß ئوند دئە حائوپتستادت ئەئنەس کلەئنەن، هالب ئونابهäنگگەن گەبئەتەس دەر توروکوم وار، داس مāت ئوتێم (لاند دەر تۆروäجهتەر) هئەß ئوند ڤۆن کووار ئالس گۆئوڤەرنەئور فüر دئە حوررتەر رەگئەرت ووردە.[1] حەئوتە ئست دەر ئۆرت تەئلوەئسە ڤۆم دوکان-ستائوسەئە üبەرفلوتەت وۆردەن.

گەسجهجهتە دەر فۆرسجهونگ

دەر ئۆرت ووردە ئەرستمالس 1955 وäهرەند ئەئنەر ئارجهäئۆلۆگسجهەن ئونتەرسوجهونگ دەر رانیا-ئەبەنە ئەرفاسست، دئە ڤۆم ستائوسەئە دەر گەپلانتەن دوکان-تالسپەررە üبەرفلوتەت وەردەن سۆللتە. 1957 بەگانن ئەئن دäنسجهەس تەئام ڤۆن ئارجهäئۆلۆگەن مت ئەئنەر رەتتونگسگرابونگ، دا دئە ستäتتە ناجه فەرتگستەللونگ دەر تالسپەررە üبەرسجهوەممت وەردەن وüردە.[2]

دئە دäنسجهە ئائوسگرابونگ ووردە ڤۆن دەن پرۆفەسسۆرەن حارۆلد ئنگهۆلت، دەر ئائوجه دەن زتادەللەنهüگەل ڤۆن حاما ئائوسگروب، ئوند ژøرگەن لæسسøئە گەلەئتەت.[3] ئەس ووردە ڤۆن دەر جارلسبەرگ-ستفتونگ ئوند دەر دانسه گۆڤەرنمەنت فۆئونداتئۆن فۆر تهە پرۆمۆتئۆن ئۆف رەسەئارجه فنانزئەرت.[4]

ئان ئەئنەم ئۆرت ووردەن ئەتوا 140 کەئلسجهرفتتافەلن گەفوندەن، ڤۆن دەنەن ئانگەنۆممەن ورد، داسس سئە ئن ئەئنەم تۆپف ئائوفبەواهرت ووردەن. دئە ئائوسگرابونگەن ووردەن 1958 ئوند 1959 ڤۆن ئراکسجهەن ئارجهäئۆلۆگەن دەس ستاتە بۆئارد ئۆف ئانتقوئتئەس ئاند حەرتاگە (سباح) ئونتەر دەر لەئتونگ ڤۆن ئابد ئال-قادر ئات-تەکریت فۆرتگەسەتزت.[3] دئە ئاربەئت ووردە نئە ڤەرöففەنتلجهت، ئابەر ئەتوا 140 سجهلەجهت ئەرهالتەنە سجهرفتتافەلن ووردەن ئن رäئومەن ئن دەر نäهە دەر فوندستەللە دەر فرüهەرەن تافەلن گەفوندەن. دئە ئائوسگرابونگەن هابەن ئەرگەبەن، داسس دئە ستäتتە مندەستەنس ئاب دەر حاسسونا-زەئت بەسئەدەلت وار ئوند دئە لەتزتە بەسئەدلونگسپهاسە ئائوف داس 12. بس 14. ژاهرهوندەرت ن. جهر. داتئەرت. دئە بەئ دەر دäنسجهەن ئائوسگرابونگ گەفوندەنەن ئۆبژەکتە ووردەن زوسجهەن دەم ئراکسجهەن ناتئۆنالموسەئوم ئوند دەم دäنسجهەن ناتئۆنالموسەئوم ئائوفگەتەئلت.[5] بسهەر ووردەن داس پرäهستۆرسجهە ماتەرئال دەر حاسسونا-سجهجهتەن ئوند دەر گرۆßتەئل دەر ئارجهڤە ئائوس دەم زوەئتەن ژاهرتائوسەند ڤ. جهر. ڤەرöففەنتلجهت.[6][7][8]

ئم ژاهر 2012 فüهرتەن تەئامس دەس نئەدەرلäندسجهەن ئنستتوتس فüر دەن ناهەن ئۆستەن ئوند دەس جەنترال زاگرۆس ئارجهائەئۆلۆگجال پرۆژەجت (جزاپ) ئم راهمەن ئەئنەس گرößئەرەن ئارجهäئۆلۆگسجهەن پرۆژەکتس، داس سجه ئائوف دئە گەسامتە رانیا-ئەبەنە کۆنزەنترئەرتە، نەئوئە ئونتەرسوجهونگەن ئان دەر ستäتتە دورجه.[9][10]

ئەئن حۆجهواسسەر ڤەرهندەرتە دئە ئاربەئت ئن دەن ژاهرەن 2016–2017، ئابەر ئم ئۆکتۆبەر 2018 ئەرمöگلجهتەن نئەدرگە پەگەل ئەئنە کورزە ئاربەئتسسائسۆن.[11][12]

دەر ستاندۆرت ئوند سەئنە ئومگەبونگ

تەلل سجهەمسجهارا لئەگت ئام کلەئنەن زاب، ئەئنەم نەبەنفلوسس دەس تگرس. سەئنە ستراتەگسجهە لاگە ئن دەر نۆردöستلجهەن ئەجکە دەر رانیا-ئەبەنە ئم زاگرۆس-گەبرگە گاب سجهەمسهارا دئە کۆنترۆللە üبەر رەئسەرۆئوتەن ئن ئاللە رجهتونگەن، ئنسبەسۆندەرە ناجه نۆردەن ئوند ئۆستەن. سجهەمسهارا ئست ئەئن تەلل ئۆدەر سئەدلونگسهüگەل، دەر ئن زوەئ تەئلە گەتەئلت وەردەن کانن; ئەئن هۆهەر حائوپتهüگەل ئوند ئەئن لانگگەسترەجکتەر ئونتەرهüگەل. دەر حائوپتهüگەل هات ئەئنەن دورجهمەسسەر ڤۆن 60 م ئوند ئەئنە حöهە ڤۆن 19 م، وäهرەند دەر ئونتەرهüگەل 270 م لانگ ئوند 6 م هۆجه ئست.[5] سجهەمسجهارا ئست ژەتزت تەئلوەئسە ئونتەر دەم دوکان-سەئە ڤەرسونکەن.[3] سەئت 1957 ووردە دورجه ئەرۆسئۆن 164.000 کوبکمەتەر ئەردە روند ئوم سجهەمسجهارا ئابگەتراگەن، سۆ داسس دەر تەلل بەئ حۆجهواسسەر زو ئەئنەر ئنسەل ورد.

بەسئەدلونگسگەسجهجهتە

دئە ئائوسگرابونگەن ئام حائوپتهüگەل ئەنتهüللتەن 16 سئەدلونگسسجهجهتەن، دئە ڤۆن دەر حاسسونا-زەئت (فرüهەس سەجهستەس ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) بس زوم 14. ژاهرهوندەرت ن. جهر. رەئجهەن. ئەئنە ئەئنزەلنە رادئۆکۆهلەنستۆففپرۆبە ئائوس دەر ئونتەرستەن ئەبەنە دەس تەلل (3 م ئونتەر سجهجهت 16) لئەفەرتە ئەئن داتوم ڤۆن 7320–7180 ڤ. جهر. (ئنتجال13).[13]

حاسسونا-زەئت

دئە سجهجهتەن 16–9 ستاممەن ئائوس دەر حاسسونا-زەئت. جهاراکتەرستسجه فüر دئەسە ستوفە وارەن ستەئنرەئهەن، دئە ڤۆن دەن ئائوسگرäبەرن ئالس فوندامەنتە فüر لەهمزئەگەلمائوئەرن گەدەئوتەت وەردەن، ئەئن کئەسەلبۆدەن ئوند ئەئن تۆنبەجکەن ئن دەر لەتزتەن بەسئەدلونگسسجهجهت.[14] کەرامک، دئە نور ئن دەن سجهجهتەن 13–9 رەئجهلجه گەفوندەن ووردە، زەئگت ستلستسجهە ڤەربندونگەن زو دەنەن ڤۆن حاسسونا ئوند تەلل ئەس ساووان.[15] ئۆبسدئان وار داس بەڤۆرزوگتە ماتەرئال فüر ستەئنوەرکزەئوگە، وۆبەئ فەئوئەرستەئن نور 15 پرۆزەنت دەر گەسامتمەنگە ئائوسماجهتە. وäهرەند دەر فەئوئەرستەئن ڤۆر ئۆرت بەسجهاففت ووردە، ستاممتە دەر ئۆبسدئان ئائوس زوەئ قوئەللەن ئن دەر ئۆستتüرکەئ – ئەئنە نۆجه نجهت ئدەنتفزئەرتە، دئە ئاندەرە ئائوس دەم گەبئەت دەس ڤولکانس نەمروت داğ، مەهر ئالس 300 کم ڤۆن سجهەمسجهارا ئەنتفەرنت.[16] ئەئن ئونکات ئن دئەسەر ئاسسەمبلاگە ئست ئەئن دۆلجه ڤۆن üبەر 35،5 جم لäنگە، دەر دورجه ئەئنەن براند ئن ڤئەر تەئلە زەربرۆجهەن ئست.[17] ئاندەرە ئارتەفاکتە، دئە ئان دەر ستäتتە گەفوندەن ووردەن، ئومفاسسەن ستەئنسجهالەن، ئارمبäندەر ئوند ماهلستەئنە سۆوئە کلەئنە ئۆبژەکتە ئائوس کنۆجهەن.[18]

ئوروک ئوند دسجهەمدەت-ناسر-زەئت

وäهرەند دەر حائوپتهüگەل ناجه دەر حاسسونا-زەئت ئانسجهەئنەند ڤەرلاسسەن ووردە، ووردە ئن دەر ئونتەرستادت سپäرلجهەس ئارجهäئۆلۆگسجهەس ماتەرئال ئائوس دەر ئوروک- (4. ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) ئوند دەر دسجهەمدەت-ناسر-زەئت (فرüهەس 3. ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) گەفوندەن.[19][20]

متتلەرە برۆنزەزەئت

سۆوۆهل دەر حائوپتهüگەل ئالس ئائوجه دەر ئونتەرە حüگەل ووردەن وäهرەند دەر متتلەرەن برۆنزەزەئت (فرüهەس 2. ژاهرتائوسەند ڤ. جهر.) وئەدەر بەسئەدەلت. دئە سجهجهتەن 8–4 ئائوف دەم حائوپتهüگەل کöننەن دئەسەر پەرئۆدە زوگەئۆردنەت وەردەن ئوند سند هوررتسجهەر ناتور.[21][5] دئە ئائوسگرابونگەن فاندەن ئەئنە رەئهە ڤۆن گرäبەرن مت برۆنزەواففەن ئائوف دەم حائوپتهüگەل سۆوئە ئەئنە لەهمزئەگەلپلاتتفۆرم. ئن دەر ئونتەرستادت ووردە ئەئن کلەئنەر تەئل ئەئنەس پالاستەس ئائوسگەگرابەن ئوند ئن درەئ سەئنەر رäئومە ئەئن کلەئنەس ئارجهڤ مت تۆنتافەلن گەفوندەن.[22][23] دەر پالاست ووردە دورجه ئەئن فەئوئەر زەرستöرت، واس دئە فۆرسجهەر دورجه دئە ئانالیسە دەس پالاستارجهڤس ئائوف داس ژاهر 30 دەر حەررسجهافت ڤۆن Šئامšئ-ئاداد ئ. ڤۆن ئاسسیرئەن – ئونگەفäهر داس ئەرستە ڤئەرتەل دەس 18. ژاهرهوندەرتس ڤ. جهر. – داتئەرتەن.[3]

داس ئارجهڤ بەستاند ئائوس 146 تۆنتافەلن ئۆدەر فراگمەنتەن، دئە ئن زوەئ گروپپەن گەفوندەن ووردەن، ڤۆن دەنەن سجه ئەئن کلەئنەر تەئل مت دەر ڤەروالتونگ دەر ستادت بەفاسستە، وäهرەند دەر گرößتە تەئل ئائوس برئەفەن بەستاند، دئە ئان ئەئنەن بەستممتەن کووار گەرجهتەت وارەن. ئەئنگە فراگمەنتە وارەن تەئل دەر تۆنومسجهلäگە، ئن دەنەن دئەسە برئەفە ڤەرسجهجکت ووردەن.[24] دئە تەختە ووردەن ئن ئاککادسجه ڤەرفاسست ئوند ئەنتهüللتەن، داسس دەر ئۆرت وäهرەند دئەسەر زەئت سجهوسجهاررا هئەß ئوند کووار ئونتەرستاند.[25] جهرۆنۆلۆگسجه لäسست سجه داس ئارجهڤ ئن زوەئ تەئلە ئونتەرتەئلەن، ئەئنەن فüر دئە زەئت، ئن دەر سجهەمسجهارا دئە حائوپتستادت ئەئنەس کلەئنەن هالبونابهäنگگەن کöنگرەئجهس وار، ئوند ئەئنەن فüر دئە زەئت، ناجهدەم کووار ئەئن ڤاسالل دەس Šئامšئ-ئاداد ئ. ووردە، دەر زو دئەسەر زەئت بەرەئتس مار ئوند Šئوبات-ئەنلل ئەرۆبەرت هاتتە ئوند نون ئم زاگرۆس-گەبرگە کäمپفتە. زوساممەن دائوئەرن دئەسە بەئدەن پەرئۆدەن نجهت لäنگەر ئالس درەئ ژاهرە.[26] دئە برئەفە ئائوس دەم ئارجهڤ زەئگتەن ئائوجه، داسس کووار ئن دئەسەر زەئت مت توروککäئسجهەن فلüجهتلنگەن فەرتگ وەردەن موسستە، دئە ئائوس دەم ئۆستەن کامەن ئوند ڤۆر ئەئنەم کرئەگ مت گوتäئەرن فلۆهەن. دئەسە ئەرەئگنسسە ووردەن ئائوجه ئن دەم ئارجهڤ ڤۆن مار گەفوندەن.[27]

ئسلامسجهە زەئت

دئە ئۆبەرستەن کولتورسجهجهتەن ڤۆن 1–3 ستاممەن ئائوس دەر ئسلامسجهەن پەرئۆدە ئم متتەلالتەر.

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ م. ت. لارسۆن، "تهە سهەمسهارا ئارجهڤەس"، سومەر، ڤۆل. 42، نۆ. 1–2، س. 36–39، 1983
  2. ↑ ئنگهۆلت، ح، "تهە دانسه دۆکان ئەخپەدتئۆن"، سومەر، ڤۆل. 13، نۆ. 1–2، س. 214–215، 1957
  3. ↑ 3،0 3،1 3،2 3،3 ژەسپەر ئەئدەم، 1992، س. 11–13
  4. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 9
  5. ↑ 5،0 5،1 5،2 پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 11–14
  6. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد
  7. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، 1992
  8. ↑ ژەسپەر ئەئدەم ئوند ژøرگەن لæسسøئە
  9. ↑ جەنترال زاگرۆس ئارجهائەئۆلۆگجال پرۆژەجت
  10. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، "باجک تۆ سهەمسهارا. ننۆ ئەخجاڤاتئۆنس 2012-2015"، ئن زاگرۆس ستودئەس پحانس ڤۆلومە 130 پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە ننۆ ژوبلەئە جۆنفەرەنجە ئاند ئۆتهەر رەسەئارجه ئۆن تهە زاگرۆس رەگئۆن، 2020، ئسبن 978-90-429-4055-0
  11. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، ماتتەئۆ مەرلنۆ، ئاند ئەمانوئەلە مارئۆتت، تەلل سهەمسهارا 2018: ئەمەرگنگ ئاند فلۆئاتنگ ئەڤدەنجە، ئاسه-سهارق، 2019
  12. ↑ ماتتهەوس، وەندی ئەت ئال. “ئەخجاڤاتئۆنس ئاند جۆنتەختوئال ئانالیسەس: سهمسهارا” تهە ئەئارلی نەئۆلتهج ئۆف تهە ئەئاستەرن فەرتلە جرەسجەنت: ئەخجاڤاتئۆنس ئات بەستانسور ئاند سهمسهارا، ئراق کوردستان، ئەدتەد بی وەندی ماتتهەوس ئەت ئال.، ئۆخبۆو بۆئۆکس، 2020، پپ. 177–86
  13. ↑ فلۆهر، پاسجال ئەت ئال. “رادئۆجاربۆن داتنگ ئۆف بەستانسور ئاند سهمسهارا.” تهە ئەئارلی نەئۆلتهج ئۆف تهە ئەئاستەرن فەرتلە جرەسجەنت: ئەخجاڤاتئۆنس ئات بەستانسور ئاند سهمسهارا، ئراق کوردستان، ئەدتەد بی رۆگەر ماتتهەوس ئەت ئال.، ئۆخبۆو بۆئۆکس، 2020، پپ. 187–96
  14. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 17–23
  15. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 62
  16. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 27
  17. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 33–35
  18. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن: تەلل سهمسهارا. تهە حاسسونا پەرئۆد، س. 47فف.، 58فف.
  19. ↑ ئابو ئال-سۆئۆف، 1964
  20. ↑ ئابو ئال-سۆئۆف، 1968،س. 82
  21. ↑ پەدەر مۆرتەنسەن، "ئۆن تهە جهرۆنۆلۆگی ئۆف ئەئارلی ڤللاگە-فارمنگ جۆممونتئەس ئن نۆرتهەرن ئراق"، سومەر، ڤۆل. 18، پپ. 76–80، 1962
  22. ↑ لائەسسøئە، ژ.، "ئان ئۆلد-بابیلۆنئان ئارجهڤە دسجۆڤەرەد ئات تەلل سهەمسهارا"، سومەر، ڤۆل. 13، نۆ. 1–2، پپ. 216–218، 1957
  23. ↑ لائەسسøئە، ژ.، "تهە سەجۆند سهەمسهارا ئارجهڤە"، سومەر ڤۆل. 16، نۆ. 1–2، پپ. 12–19، 1960
  24. ↑ ژەسپەر ئەئدەم ئوند ژøرگەن لæسسøئە، س. 14
  25. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، 1992، س. 17
  26. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، 1992، س. 16
  27. ↑ ژەسپەر ئەئدەم، 1992، س. 18

رەفەرەنزەن

وەئتەرفüهرەندە لتەراتور

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „تەلل سجهەمسجهارا“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Tell_Schemschara&oldid=1094»