سەییت ئابدüلکادر
سەیت ئابدüلکادر ئۆدەر سەیید ئابدüلکادر ئەفەند (شابلۆن:کوس-لاتن، * 1851 ئن نەهر/ئۆسمانسجهەس رەئجه; † 27. مائ 1925 ئن بتلس/تüرکەئ) وار ئەئن ئۆسمانسجه-کوردسجهەر پۆلتکەر. ئەر ووردە ئم زوگە دەس سجهەئجه-سائد-ئائوفستاندەس 1925 ئەرهäنگت. سەییت ئابدüلکادر وار ئەئن ناقسجهباندسجهەئجه ئوند سۆهن سجهەئجه ئوبەیداللاهس.
بئۆگرافئە
سەییت ئابدüلکادر ستاممت ئائوس ئەئنەر ئەئنفلوسسرەئجهەن فاملئە ئائوس دەم دۆرف نەهر ئن شەمدنان (هەئوتە شەمدنل). ئەر ناهم ئام ئائوفستاند سەئنەس ڤاتەرس 1879/1880 تەئل ئوند ئۆرگانسئەرتە ئهن مت. ناجه نئەدەرسجهلاگونگ ووردە ئەر مت سەئنەم ڤاتەر ناجه تا'ئف دەپۆرتئەرت. 1905 زۆگ ئەر ناجه بەئروت ئوم. ناجه دەر ژونگتüرکسجهەن رەڤۆلوتئۆن ڤۆن 1908 سەتزتە سجه ئەنڤەر پاسجها مت ئهم ئن ڤەربندونگ. سەییت ئابدüلکادر سۆللتە داس بندەگلئەد زوسجهەن دەم ژونگتüرکسجهەن کۆمتەئە فüر ئەئنهەئت ئوند فۆرتسجهرتت ئوند دەن کوردەن سپئەلەن. سۆ سەندەتە ئەر تەلەگراممە ئان دئە کوردسجهەن جلانفüهرەر، ووردە سەلبەر متگلئەد دەس کۆمتەئەس ئوند کەهرتە وئەدەر ناجه ئستانبول زورüجک.
مت دەر وئەدەرەئنسەتزونگ دەر ئۆسمانسجهەن ڤەرفاسسونگ گرüندەتە ئەر 1908 دئە کüرت تەئاڤüن ڤە تەراکک جەمیەت ئوند ووردە زو دەسسەن ڤۆرگەسەتزتەن ئائوف لەبەنسزەئت گەوäهلت. ئەر ناهم ئائوجه ئان دەر گرüندونگ دەر پارتەئ دەر فرەئهەئت ئوند ئەئنگکەئت تەئل. 1910 ووردە ئەر زوم سەناتۆر ئم ئۆسمانسجهەن سەنات (ئایان مەجلس) ئەرناننت. 1918 وار ئەر ئەئن متبەگرüندەر دەر کüردستان تەئال جەمیەت ئوند وار ئائوجه دەسسەن ڤۆرستزەندەر. ئننەرهالب دەر کüردستان تەئال جەمیەت وار ئەر دەر فüهرەر دەس فلüگەلس، دەر سجه فüر ئەئنە ئائوتۆنۆمئە دەر کوردەن ئم ئۆسمانسجهەن ستائات ئەئنسەتزتە. ئام 4. مäرز 1919 ووردە ئەر ئم ئەرستەن کابنەتت دەس گرۆßوەسرس دامات فەرد پاسجها زوم ڤۆرستزەندەن دەس ستائاتسراتەس (شورا-یı دەڤلەت رەئسلğئ).[1]
ئن ئەئنەم ئنتەرڤئەو دەر فرانزöسسجهەن زەئتونگ ژۆئورنال د’ئۆرئەنت بەفüروۆرتەتە ئەر داس ئابکۆممەن ڤۆم 19. دەزەمبەر 1919 زوسجهەن دەم کوردەن سجهەرف پاسجها ئوند دەم ئارمەنئەر بۆگهۆس نوبار پاسجها زو ئائوفتەئلونگ دەس öستلجهەن ئۆسمانسجهەن ڤلایەتس زوسجهەن کوردەن ئوند ئارمەنئەرن.[1]
ترەففەن مت دەن برتەن
ئالس دئە ئاللئئەرتەن ئستانبول ناجه دەم ئەرستەن وەلتکرئەگ بەسەتزت هاتتەن، تراف ئەر سجه مەهرمالس مت دەن ئەنگلäندەرن. ئالس ڤۆرستزەندەر دەر کüردستان تەئال جەمیەت ڤەرهاندەلتە ئەر مت ئهنەن ئوم ئەئنەن ئائوتۆنۆمەن کوردسجهەن ستائات. ئالس دئەس بەکاننت ووردە، ووردەن ئەر ئوند ئاندەرە فüهرەندە متگلئەدەر دەر ڤەرەئنگونگ ئام 10. ژول 1919 ڤۆر دئە حۆهە پفۆرتە زتئەرت، ئەس ووردە ئهنەن ڤەربۆتەن، ئائوف ئەئگەنە فائوست مت دەن ئەنگلäندەرن زو ڤەرهاندەلن.[1]
بەئ ئەئنەم ترەففەن ئام 8. دەزەمبەر 1919 ئن ئستانبول مت تهۆماس بەئائومۆنت حۆهلەر، دەم ستائاتسسەکرەتäر دەس برتسجهەن حۆجهکۆممسسارس ژۆهن دە رۆبەجک، ئەرکلäرتە ئابدüلکادر ئهم، داسس سجه دئە کوردەن ئوند ئارمەنئەر سۆوۆهل ئن ئستانبول ئالس ئائوجه ئن پارس گەئەئنگت هäتتەن. ئەر ئەرکلäرتە، داسس دەر دامات فەرد پاسجها حلفە ئەربتتە، ئوم دئە رەگئەرونگ دەس گرۆßوەسرس ئال رıزا پاسجهاس زو ستüرزەن ئوند داسس دانن دئەسەر دەن کوردەن ئەئنە ئائوتۆنۆمئە ئوند ئەئنگەس ئاندەرە ئن ئائوسسجهت گەستەللت هابە. وەئتەرهن ساگتە ئەر، داسس مان نجهت ئابسجهäتزەن کöننە، واس موستافا کەمال زوساممەن مت دەن ئاسەربائدسجهانەرن، دئە ڤۆن ئسمائل ئەنڤەر ئوند حالل (کوت) پاسجها ئانگەهەئزت ووردەن، بەورکەن کöننە، ئوند داسس موستافا کەمال ڤۆن تاگ زو تاگ ئەئنە گرößئەرە گەفاهر وەردە.[2] ئائوف ئەئنە فراگە حۆهلەرس، ئۆب دئە حüرریەت ڤە İتلاف فıرکاسı گەگەن موستافا کەمال گەوالت ئانوەندەن وüردە، ئانتوۆرتەتە دئەسەر مت ژا. تۆم بەئائومۆنت حۆهلەر وار ڤۆن دەر ئەنتسجهلۆسسەنهەئت ئابدüلکادرس، ئەئنەن ئەئگەنەن ئونابهäنگگەن ستائات کوردستان زو گرüندەن، سەهر بەئەئندروجکت.[3][4]
سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند ئوند حنرجهتونگ
سەییت ئابدüلکادر وار ئەئن گەگنەر دەر کەمالستەن ئوند بۆت سجهۆن ڤۆرهەر دەن برتەن سەئنە حلفە گەگەن دئە کەمالستەن ئان. ناجه دەم سئەگ دەر کەمالستەن ئوند گرüندونگ دەر تüرکەئ 1923 وار سەییت ئابدüلکادر دەر نەئوئەن رەگئەرونگ ئائوف گروند سەئنەس رەلگöسەن ئەئنفلوسسەس ئەئن حندەرنس. 1925 براجه دەر سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند ئائوس. سەییت ئابدüلکادر ووردە ئم زوگە دئەسەس ئائوفستاندەس ڤۆر ئەئنەم ئونابهäنگگکەئتسگەرجهت ئن دیارباکıر ئانگەکلاگت. داس گەرجهت بەفاند ئهن فüر سجهولدگ ئوند ڤەرورتەئلتە ئهن زوم تۆدە. ئەر ووردە ئام 27. مائ 1925 ئن بتلس هنگەرجهتەت.
لتەراتور
- ئوğئور مومجو: کüرت - İسلام ئایاکلانماسı 1919-1925، تەکن یایıنلارı، İستانبول، 1991، ئسبن 975-478-088-9، س. 11–17.
- مەهمەت کەمال ئشıک (تۆری): 'سەییت ئابدüلکادر ئەفەند'، Üنلü کüرت بلگن ڤە برنج کوشاک ئایدıنلار، سۆرون یایıنلارı، İستانبول، ئۆکتۆبەر 2000، ئسبن 975-431-111-0، س. 149–150.
- بلال شمشر، کüرتچüلüک، بلگ یایıنلارı، ئسبن 978-975-22-0215-3، İستانبول، 2007
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ 1،0 1،1 1،2 بلال شمشر: کüرتچüلüک، 1787–1923.
- ↑ شەڤکەت سüرەییا ئایدەمر: ماکەدۆنیا’دان ئۆرتا ئاسیا’یا. باند ئئئ ئانمەرکونگ: ئەنڤەر پاسجها فلۆه ناجه دەر نئەدەرلاگە ئم ئەرستەن وەلتکرئەگ ئن دەن کائوکاسوس ئوند وۆللتە مت ئەئنەر توران-ئارمەئە زورüجککەهرەن. دارüبەر هنائوس وۆللتە ئەر ئاللە تüرکسجهەن ڤöلکەر متتەلاسئەنس ڤۆن دەن سۆوژەتس بەفرەئئەن. ئەر ستاند مت سەئنەم ژüنگەرەن جۆئوسن حالل (کوت) پاسجها ئن کۆنتاکت.
- ↑ برتسه فۆرەئگن ئۆففجە 406/41، س. 425–426 نۆ. 194/1
- ↑ بلال شمشر: İنگلز بەلگەلەرندە ئاتاتüرک. باند ئ س. 273–275. ئسبن 975-16-1667-0.
شابلۆن:سۆرتئەرونگ:ئابدولکادر، سەییت
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „سەییت ئابدüلکادر“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.