سجهەئجه-ئوبەیداللاه-ئائوفستاند
ژۆسەپه جۆجهران (ستزەند مت حوت) ئوند سجهەئجه ئوبەیداللاه (ستزەند رەجهتس) دەر سجهەئجه-ئوبەیداللاه-ئائوفستاند وار دەر ئەرستە پرمäر ناتئۆنالستسجه مۆتڤئەرتە کوردەنائوفستاند دەر گەسجهجهتە. ئەر براجه 1879 ئائوس ئوند رجهتەتە سجه زونäجهست گەگەن داس ئۆسمانسجهە رەئجه ئوند سپäتەر گەگەن پەرسئەن. ئانگەفüهرت ووردە دەر ئائوفستاند ڤۆن سجهەئجه ئوبەیداللاه، دەم مäجهتگستەن کوردەنفüهرەر سەئنەر زەئت. ئەر مۆبلسئەرتە دابەئ ئەئنە رەئهە ڤۆن کوردەنستäممەن. دەر ئائوفستاند سجهەئتەرتە. ئوبەیداللاه ووردە گەفاسست ئوند ستارب وەنگە ژاهرە سپäتەر ئم ئەخل.
ڤۆرگەسجهجهتە
زوم ئەندە دەس 19. ژاهرهوندەرتس ڤۆللفüهرتە داس ئۆسمانسجهە رەئجه پۆلتسجهە رەفۆرمەن، دئە ئونتەر ئاندەرەم ئەئنە زەنترالسئەرونگ دەس رەئجهەس ڤۆرساهەن. دارائوفهن ووردەن ئونتەر ئاندەرەم دەن کوردسجهەن فüرستەنتüمەرن ئم ئۆستەن دەس رەئجهەس ئهرە پرڤلەگئەن ئەنتزۆگەن. ناجه دئەسەم نئەدەرگانگ دەر کوردسجهەن ئەمرە تراتەن مت دەن رەلگöسەن سجهەئجهس نەئوئە ئاکتەئورە ئائوف دەن پلان، دئە دئە ماجهتستەللونگەن دەر ئەمرە ئالس رەلگöسە ئوند وەلتلجهە فüهرەر ئەئنناهمەن. سجهەئجه ئوبەیداللاه سەلبەر وار ئەئن سەهر ئەئنفلوسسرەئجهەر کوردسجهەر سجهەئجه دەس ناقسجهباند-ئۆردەنس ئائوس نەهر ئن حاککâر. ئەر هاتتە دورجه سەئنەن رەئجهتوم ئوند ئابستاممونگ سۆوۆهل وەلتلجهەن ئالس ئائوجه گەئستلجهەن ئەئنفلوسس ئائوف دئە کوردەن ئوند گالت ئالس دەر مäجهتگستە کوردەنفüهرەر سەئنەر زەئت.[1]
مەهرەرە کرئەگە زوسجهەن دەم روسسسجهەن زارەنرەئجه ئوند دەن ئۆسمانەن هاتتەن دئە ورتسجهافت ئن ئۆستاناتۆلئەن روئنئەرت ئوند ڤەرورساجهتەن حونگەرسنöتە ئوند ئونروهەن. دەر ئۆسمانسجهە ستائات هاتتە سجه نۆجه مەهر ئم ئائوسلاند ڤەرسجهولدەت، دئە ئاکچە-وäهرونگ ئابگەوەرتەت ئوند ئن دەر ئۆهنەهن سجهلەجهتەن ورتسجهافتلجهەن ستوئاتئۆن دئە ستەئوئەرن ئەرهöهت. ئەئنەر دەر روسسسجه-ئۆسمانسجهەن کرئەگە فاند 1877/1878 ستاتت. دئە فرۆنتەن ڤەرلئەفەن ئم کائوکاسوس ئوند ئائوف دەر بالکانهالبنسەل. سولتان ئابدüلهامد ئئ. رئەف دئە ئۆسمانەن زوم دسجههاد گەگەن روسسلاند ئائوف. سجهەئجه ئوبەیداللاه سجهلۆسس سجه دئەسەم روف ئان ئوند بەزۆگ ڤۆن دەر ئۆسمانسجهەن رەگئەرونگ مەهرەرە تائوسەند مۆدەرنە گەوەهرە. ناجه دارستەللونگ دەس برتسجهەن کۆنسولس وللئام ج. ئاببۆتت ئن تäبرس بەساß ئوبەیداللاه 20.000 گەوەهرە دەس تیپس ونجهەستەر ئوند مارتن-حەنری. گەمäß باسل نکتن گەبۆت ئەر üبەر 70.000 ستاممەسکرئەگەر.[2] سجهەئجه ئوبەیداللاه بەکäمپفتە دئە روسسسجهە ئارمەئە بەئ بەیازد. سەئنە ئررەگولäرەن تروپپەن کۆننتەن گەگەن دئە روسسسجهە ئارمەئە ئابەر وەنگ ئائوسرجهتەن. سئە بەنوتزتەن دئە گەوەهرە ئابەر ئەئگەنمäجهتگ دازو، جهرستلجه-ئارمەنسجهە دöرفەر ئن دەر ئومگەبونگ ڤۆن ڤان زو üبەرفاللەن ئوند زو پلüندەرن. دئەسەس ڤەرهالتەن ستäرکتە دئە ئائوففاسسونگ دەر ئەئورۆپäئەر، داسس دئە جهرستلجهەن ئارمەنئەر ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه سجهوتز بەدüرفتەن.[3] دئەس ووردە دانن ئن ئارتکەل 61 دەر ئەرکلäرونگ دەس بەرلنەر کۆنگرەسسەس سجهرفتلجه نئەدەرگەلەگت: ڤەرپفلجهتەتە سجه دئە حۆهە پفۆرتە، ئۆهنە ژەدەن ڤەرزوگ، دئە ڤەربەسسەرونگەن ئوند رەفۆرمەن ئن دەن ڤۆن دەن ئارمەنئەرن بەوۆهنتەن پرۆڤنزەن ئەئنزوفüهرەن، وەلجهە دئە لۆکالەن بەدüرفنسسە ئەرفۆردەرن، ئوند ئهنەن سجهەرهەئت گەگەن دئە تسجهەرکەسسەن ئوند کوردەن زو گەوäهرلەئستەن. سئە ورد ڤۆن زەئت زو زەئت ڤۆن دەن هئەرفüر ئەرگرففەنەن ماßرەگەلن دەن مäجهتەن کەننتنس گەگەبەن، وەلجهە دئە ئانوەندونگ دەرسەلبەن üبەرواجهەن وەردەن.[4] ناجه دەم ئەندە دەس کرئەگەس گاب دەر سجهەئجه نور ئەئنەن کلەئنەن تەئل دەر گەوەهرە ئان دئە رەگئەرونگ زورüجک. ئەئنەن تەئل دەر واففەن ڤەرکائوفتە ئەر ئن پەرسئەن.
مۆتڤە ئوند گرüندە فüر دەن ئائوفستاند
مت دەر زەئت واندەلتە سجه دەر سجهەئجه ڤۆن ئەئنەم لۆیالەن ئانهäنگەر زو ئەئنەم گەگنەر دەس سولتانس ئوند دئە ئدەئە ئەئنەس ئونابهäنگگەن کوردسجهەن ستائاتەس ناهم گەستالت ئان. دئە درەئ وجهتگستەن گرüندە فüر دەن واندەل وارەن
- دەر ئائوفکەئمەندە ناتئۆنالسموس،
- دئە ئونفäهگکەئت دەر ئۆسمانسجهەن ئوند پەرسسجهەن بەئامتەن ئوند دەس ستائاتەس ئوند
- دئە فورجهت ڤۆر دەر گرüندونگ ئەئنەس جهرستلجهەن-ئارمەنسجهەن ستائاتەس ئن ئۆستاناتۆلئەن.
ئوبەیداللاه بەتراجهتەتە دئە کوردەن ئالس ئەئگەنستäندگەس ڤۆلک. مت دەم نئەدەرگانگ دەر ورتسجهافت ئوند دەر کرئەگە ئن کوردستان ووردە دئە ستەئوئەرلاست فüر دئە بەڤöلکەرونگ گرößئەر، ئەبەنسۆ ناهم دئە گەسەتزلۆسگکەئت زو. دەر سجهەئجه ماجهتە ئۆسمانەن ئوند پەرسەر فüر دئە پرەکäرە لاگە ئن کوردستان ڤەرانتوۆرتلجه. دەن رەگئەرونگەن گەلانگ ئەس نجهت دەن باندەن ئەئنهالت زو گەبئەتەن. دەر وۆهل ستäرکستە ئانترئەب فüر دەن ئائوفستاند گەگەن دئە ئۆسمانەن ئوند سپäتەر ئائوجه پەرسەر وار دئە فورجهت ئوبەیداللاهس ڤۆر دەر گرüندونگ ئەئنەس جهرستلجهەن ئارمەنئەنس. سەئت دەم ڤەرتراگ ڤۆن بەرلن ئوند دەن رەفۆرمەن بەزüگلجه دەر ئارمەنئەر ئن دەن öستلجهەن پرۆڤنزەن گاب ئەس گەرüجهتە üبەر ئەئنەن ئارمەنسجهەن ستائات، دئە وۆهل ئائوجه ڤۆن دەن ئۆسمانەن گەسترەئوت ووردەن. دئە برتەن، دئە ناجه دەم بەرلنەر کۆنگرەسس ئن داس گەبئەت رەئستەن، ڤەرستäرکتەن دئە گەرüجهتە. ئوبەیداللاه ترات ڤەهەمەنت گەگەن ئەئنەن جهرستلجهەن ستائات ئەئن، ئۆبوۆهل ئەر سجه دەر سجهلەجهتەن لاگە دەر جهرستەن بەووسست وار. دافüر ماجهتە ئەر دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ ڤەرانتوۆرتلجه. ئەر وۆللتە سۆگار دئە جهرستەن ئن سەئنە پلäنە ئەئنبندەن ئوند دادورجه دئە سیمپاتهئە دەر ئەئورۆپäئسجهەن مäجهتە گەوننەن.
سۆ ترات ئەر مت دەم ئارمەنسجهەن ئەرزبسجهۆف یۆهاننەس وارداپەت ئائوس باشکالە ئوند دەم کاتهۆلکۆس-پاترئارجه مار سجهمون ئن کۆنتاکت، ئوم سئە فüر سجه زو گەوننەن. یۆهاننەس ڤارداپەت لەهنتە دئە ئەئنلادونگەن دەس سجهەئجهس ئاب ئوند مار سجهمون وار زوار ئانفانگس ئائوف سەئنەر سەئتە، موسستە دانن ئابەر ئائوف دروجک دەر برتەن سەئنە حلفە ئەئنستەللەن. ترۆتزدەم گاب ئەس وäهرەند دەر ئنڤاسئۆن پەرسئەنس مەهرەرە حوندەرت نەستۆرئانسجهە کäمپفەر ئوند ئارمەنسجهە بۆتەن، دئە دئە ئارمەنئەر ئن پەرسئەن فüر دئە ساجهە دەس سجهەئجهس گەوننەن سۆللتەن.
ئائوفستاند
ئائوفستاند گەگەن دئە ئۆسمانەن
ئەندە دەر 1870ەر ژاهرە وەئگەرتە سجه دەر ستامم دەر حەرک، ستەئوئەرن زو بەزاهلەن. دەر کایماکام (لاندرات) ڤۆن گەڤەر (هەئوتە یüکسەکۆڤا) لەئتەتە ئەئنە سترافەخپەدتئۆن ئەئن ئوند لئەß ڤئەلە ستاممەسانگەهöرگە فەستنەهمەن. دارائوفهن رئەف سجهەئجه ئوبەیداللاه دئە کوردەنفüهرەر دەر رەگئۆن زو ئەئنەم ئائوفستاند ئائوف ئوند ئەرکلäرتە، داسس ئەر دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ نجهت مەهر ئانەرکەننە ئوند ناجه ئامەدیە مارسجهئەرەن وەردە. ئەئنە ئۆسمانسجهە ئەئنهەئت ئائوس مۆسول تراف دانن بەئ ئامەدیە ئائوف 900 مانن دەر ئائوفستäندسجهەن ئونتەر دەر فüهرونگ ڤۆن ئوبەیداللاهس سۆهن سەییت ئابدüلکادر ئوند بەسئەگتە دئەسە. دەر ئائوفستاند براجه ناجه فüنف تاگەن زوساممەن.[5]
دئە سترافەخپەدتئۆن وار لەدگلجه ئەئن ڤۆرواند فüر سجهەئجه ئوبەیداللاهس ئائوفستاند. ئەس گاب ئانزەئجهەن دافüر، داسس دەر ئائوفستاند سجهۆن سەئت زوەئ ژاهرەن گەپلانت وار. سۆ ترات ئوبەیداللاه سجهۆن سەئت ئەئنگەر زەئت مت ئاندەرەن کوردسجهەن ستاممەسفüهرەرن ئوند دەن نەستۆرئانەرن ڤۆن ڤان ئن کۆنتاکت ئوند کائوفتە سەئنەن مäننەرن ئائوجه سجهۆن لäنگەرە زەئت گرۆßئە مەنگەن ئان گەترەئدە ئائوف ڤۆررات.[6] دەم حنوەئس ئائوف ئەئنەن گەپلانتەن ئائوفستاند وار دەر وال ڤۆن ڤان ئاللەردنگس نجهت ناجهگەگانگەن. دئەسەر ڤەرموتەتە سپäتەر، داسس دەر سجهەئجه ئەئن ئەئگەنەس فüرستەنتوم گرüندەن وۆللتە ئوند دەن ڤۆرفالل ڤۆن گەڤەر نور ئالس ڤۆرواند نوتزتە. ناجه ئانسجهت دەس برتسجهەن کۆنسولس ئن ئەرزوروم ماژۆر حەنری ترۆتتەر داگەگەن گاب ئەس فنانزئەللە حنتەرگرüندە. لائوت دەم پەرسسجهەن کۆنسول ئن ڤان وار دەر سجهەئجه پەرسسجهەر بüرگەر ئوند ئەرهئەلت ڤۆن دۆرت مۆناتلجهە زاهلونگەن. ئالس ئابەر 1877 دەر کرئەگ ئائوسبراجه ئوند دەر سجهەئجه ئائوف سەئتەن دەر ئۆسمانەن کäمپفتە، ستەللتە پەرسئەن دئە زاهلونگەن ئەئن. دەر سجهەئجه ڤەرلانگتە دارائوفهن ڤۆن دەن ئۆسمانەن گەلد ئوند ئۆردەن فüر سەئنە ڤەردئەنستە ئم کرئەگ. ئالس دئە ئۆسمانەن ئهم داس ڤەروەئگەرتەن، گنگ ئەر ئائوف دستانز.[7]
دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ ڤەرهئەلت سجه گەگەنüبەر دەن سجهەئجه ودەرسپرüجهلجه. وäهرەند دەر ئائوفستاند سجهنەلل ئوند هارت نئەدەرگەرونگەن ووردە، وار سئە ناجهسجهتگ گەگەنüبەر دەم سجهەئجه ئوند ڤەرسەتزتە سۆگار دەن کایماکام ڤۆن گەڤەر. سجهەئجه ئوبەیداللاه سۆللتە سجه ئن ڤان مت ڤەرترەتەرن دەر رەگئەرونگ ترەففەن، ئوم دئە کرسە بەئزولەگەن. ئەر هاتتە سجه وäهرەند دەس ئائوفستاندەس ئم حنتەرگروند گەهالتەن ئوند بەتەئوئەرتە سپäتەر سەئنە لۆیالتäت ئوند سەئنە ئونکەننتنس دەر ڤۆرفäللە. سەئنە سöهنە فلۆهەن ئنزوسجهەن ناجه پەرسئەن.
کوردسجهەس بüندنس
سجهەئجه ئوبەیداللاه وار داروم بەمüهت، ئەئن کوردسجهەس بüندنس زو سجهمئەدەن. دئە بەستممونگەن دەس بەرلنەر کۆنگرەسسەس، دئە دەن جهرستلجهەن ئۆسمانەن وەئترەئجهەندە رەجهتە ئەئنرäئومتەن، وارەن ئەئن گروند دافüر. ئەئنە کۆنفەرەنز مت مەهرەرەن کوردسجهەن فüهرەرن ئن نەهر براجهتە نجهت دەن گەوüنسجهتەن ئەرفۆلگ. دەر سولتان هاتتە ئەئگەنە پلäنە مت ئەئنەم مöگلجهەن بüندنس دەر کوردەن ئوند وۆللتە دئەسە گەگەن دئە ئارمەنئەر ئەئنسەتزەن. بەئ سەئنەم ئائوفستاند گەگەن دئە ئۆسمانەن ئەرفوهر دەر سجهەئجه نجهت ڤئەل ئونتەرستüتزونگ. سۆ سوجهتە ئەر سجه پەرسئەن ئالس نäجهستەس ئانگرففسزئەل ئائوس، وەئل دئە کادسجهارەن ئم ئۆستەن گەگەن دئە تورکمەنەن ئن کرئەگە ڤەروجکەلت وارەن ئوند دئە پەرسسجهە ئارمەئە ئم وەستەن نجهت سۆ ستارک وار. ئائوßئەردەم وار دەر پەرسئەن دورجه دئە کرئەگە ئام کائوکاسوس گەسجهوäجهت ئوند ستەللتە فüر دەن سجهەئجه ئەئن لۆهنەندەس زئەل دار.
ئنڤاسئۆن پەرسئەنس
ئوبەیداللاه رجهتەتە داهەر سەئن ئائوگەنمەرک ئائوف پەرسئەن. ئانسجهلئەßئەند وۆللتە ئەر مت فرسجهەن تروپپەن گەگەن دئە ئۆسمانەن زئەهەن. ئەر بەئانسپروجهتە ئەئنەن کوردسجهەن ستائات ئوند بەگرüندەتە دئەس ئونتەر ئاندەرەم دامت، داسس دئە کوردەن ئەئن ڤۆلک مت ئەئگەنەر سپراجهە ئوند رەلگئۆن سەئئەن. ئاندەرە ئائوتۆرەن ساگەن، داسس دەر سجهەئجه لەدگلجه ئەئن ئائوتۆنۆمەس فüرستەنتوم ئانسترەبتە ئوند داسس ئەر دەم ئۆسمانسجهەن سولتان ئممەر لۆیال ئەرگەبەن وار.
سەئن سۆهن سەییت ئابدüلکادر وار ناجه دەم ئائوفستاند 1879 ناجه پەرسئەن گەفلۆهەن، وۆ ئەر دئە بەستزتüمەر سەئنەس ڤاتەرس ڤەروالتەتە. حامزا ئاگها ڤۆن دەن مانگور هاتتە ئان دەر ستاممەسڤەرسامملونگ دەس سجهەئجهس تەئلگەنۆممەن ئوند تراف نون ڤۆربەرەئتونگەن فüر ئەئنەن ئانگرفف. ئالس ئەر ئن کäمپفە مت دەن پەرسسجهەن تروپپەن ڤەروجکەلت ووردە، سجهجکتە دەر سجهەئجه سەئنەن سۆهن مت 1000 مانن زو حلفە.
دئە ستاممەستروپپەن، دارونتەر ئائوجه دئە کامپفەرپرۆبتەن نەستۆرئانسجهەن ستäممە ئائوس حاککار، گرففەن ئن پەرسئەن ڤۆن درەئ رجهتونگەن ئان. دئەسە ووردەن ڤۆن سەئنەن سöهنەن سەییت ئابدüلکادر ئوند سجهەئجه سıددıک ئوند دەم ڤەرترائوتەن سجهەئجه مەهمەد سائد ئانگەفüهرت. سەییت ئابدüلکادر مارسجهئەرتە مت سەئنەن مäننەرن سüدلجه دەس ئورمئا-سەئەس رجهتونگ ماهاباد ئوند تäبرس. سجهەئجه سıددıک بلئەب زور ئابسجهەرونگ سەئنەس برودەرس بەئ مارگاوار. سجهەئجه مەهمەد سائد زۆگ رجهتونگ جهۆی، سالاماس ئوند ئورمئا-سەئە. ئانفانگ سەپتەمبەر 1880 ووردەن دئە گەبئەتە ڤۆن لاهدسجهان ئوند سارداسهت ئەرۆبەرت. ئم ئۆکتۆبەر 1880 üبەرسجهرتت سجهەئجه ئوبەیداللاه سەلبست مت سەئنەن مäننەرن دئە گرەنزە.
ئن پەرسئەن سجهلۆسسەن سجه ئهنەن دئە ستäممە دەر مامەش، مەنگوور، زەرزا، گەورک، بانە، حەرک ئوند بەگزادە ئائوس دەم پەرسسجهەن تەئل کوردستانس ئان.[8] ئەئنگە دەر ستäممە، دئە سجه ئهم ئن پەرسئەن ئانسجهلۆسسەن، وارەن مت ژەوەئلس 5000 مانن دئە مەنگوور ئوند دئە مامەش، مت 8000 مانن دئە زەرزا ئوند مت 10.000 مانن دئە موکر.[9] دئە ستادت ماهاباد ئەرگاب سجه ناجه ڤەرهاندلونگەن دەن ئانگرەئفەرن. ناجه دەر ئەئنناهمە دەر ستادت رئەف دەر گەئستلجهە فüهرەر دەر سوننتەن ڤۆن ماهاباد زوم دسجههاد گەگەن دئە سجهئتەن ئائوف.[10] داناجه سجهجکتە دەر سجهەئجه گەساندتە ناجه مئاندۆئاب، ئوم ئونتەر ئاندەرەم ڤەرپفلەگونگ زو کائوفەن. دئەسە ووردەن دۆرت ژەدۆجه ئاللە گەتöتەت، وۆرائوف دەر سجهەئجه سەئنەن سۆهن زوم ئانگرفف ئائوف مئاندۆئاب رئەف. ڤئەلە ئەئنوۆهنەر فلۆهەن، 2000 بس 4000 مەنسجهەن فئەلەن دەن ئانگرەئفەرن زوم ئۆپفەر. دئە تروپپەن ئەرۆبەرتەن ئوند پلüندەرتەن دئە ستادت. سەییت ئابدüلکادر زۆگ وەئتەر ناجه ماراگها ئوند ڤۆن دۆرت بس تäبرس.
وäهرەنددەسسەن زۆگەن دەر سجهەئجه ئوند سەئن سۆهن سجهەئجه سıددıک گەگەن ئورمئا. ئهنەن ستاندەن لائوت نکتن 12.000 مانن زور ڤەرفüگونگ.[11] ناجه کورزەن گەفەجهتەن بەسجهلۆسسەن بەئدە سەئتەن زو ڤەرهاندەلن. ڤۆم سجهجکسال مئاندۆئابس وسسەند، وۆللتە دەر وال ڤۆن ئورمئا دئە ستادت üبەرگەبەن. دئە پەرسەر کۆننتەن ڤۆم سجهەئجه ئابەر ئەئنەن ئائوفسجهوب فüر دئە Üبەرگابە دەر ستادت ئەررەئجهەن. ئونتەردەسسەن وار ئەئنە پەرسسجهە ئارمەئە ئن ئورمئا ئەئنگەترۆففەن، سۆداسس دئە ستادت گەهالتەن وەردەن کۆننتە ئوند دەر سجهەئجه ناجه زەهن تاگەن دئە بەلاگەرونگ ئاببراجه.
دەر پەرسسجهە حەررسجهەر نāسەر ئاد-دن سجهاه هاتتە ڤۆن روسسلاند ئوند ئەنگلاند ئونتەرستüتزونگ ئوند حلفە ڤەرلانگت. سئە سۆللتەن دەن ئۆسمانسجهەن سولتان ئونتەر دروجک سەتزەن. روسسلاند ئەرکلäرتە سجه دازو بەرەئت ئوند ڤەرلەگتە تروپپەن ئان دئە پەرسسجهە گرەنزە ئن ناجهتسجهەوان. دۆجه دئە پەرسسجهە ئارمەئە، دئە ڤۆن öستەررەئجهسجهەن ئۆففزئەرەن گەفüهرت ووردە، گەوانن راسجه دئە ئۆبەرهاند ئوند درäنگتە دئە کوردەن بس ئان دئە ئۆسمانسجهە گرەنزە زورüجک. دۆرت ووردەن سئە ڤۆن ئۆسمانسجهەن سۆلداتەن ئابگەفانگەن ئوند دەن پەرسەرن üبەرگەبەن. دئە پەرسسجهەن تروپپەن تöتەتەن زاهلرەئجهە سوننتەن ئوند کوردەن، ئائوجه ڤئەلە نەستۆرئانەر ووردەن ئام ئورمئا-سەئە گەتöتەت. 60.000 بس 70.000 کوردەن فلۆهەن ڤۆر دەر ئارمەئە ئنس ئۆسمانسجهە رەئجه.[12] دئە ڤەرهەئەرونگەن ئم لاند، بەسۆندەرس ئوم ئورمئا وارەن ئەنۆرم، ڤئەلە ئۆرتە ووردەن گەبراندسجهاتزت.
ئائوسرüستونگ
سجهەئجه ئوبەیداللاهس کäمپفەر وارەن ستاممەسکرئەگەر ئوند نجهت سۆ دسزپلنئەرت وئە رەگولäرە سۆلداتەن. بەئ نئەدەرلاگەن زەرسترەئوتەن سئە سجه سجهنەلل، ئوند بەئ سئەگەن کام ئەس ڤۆر، داسس سئە ناجه پلüندەرونگەن دەن حەئموەگ ئانتراتەن ئوند نجهت وەئتەرکäمپفتەن. داهەر کانن مان دئە ئانزاهل دەر کäمپفەر ئائوف سەئتەن دەس سجهەئجهس نجهت مت بەستممتهەئت ئانگەبەن.
سجهەئجه ئوبەیداللاه ڤەرفüگتە üبەر مەهرەرە تائوسەند گەوەهرە. سۆ ساگت ئەئنە ئارمەنسجهە قوئەللە، داسس ئەر 200 پەرسسجهە ئوند 4000 ئۆسمانسجهە گەوەهرە هاتتە.[13] ئاببۆتت بەرجهتەتە سۆگار ڤۆن 20.000 گەوەهرەن. دەر پەرسسجهە کۆنسول ئن ئستانبول بەهائوپتەتە، داسس دەر سجهەئجه ئەئنە مونتئۆنسفابرک بەستزە.[14] سجهەئجه ئوبەیداللاه وار ئائوف ژەدەن فالل بەسسەر ئائوسگەستاتتەت ئالس دئە پەرسسجهە ئارمەئە ڤۆر ئۆرت. داس زەئگتەن سجهۆن دئە 160 ئەربەئوتەتەن کامەلە، دئە مت واففەن ئوند مونتئۆن بەلادەن وارەن.[15]
رەئاکتئۆنەن ئم ئائوسلاند
دەر سجهەئجه تراجهتەتە ناجه ئنتەرناتئۆنالەر ئونتەرستüتزونگ فüر سەئنەن ئائوفستاند، دۆجه دئە گرۆßمäجهتە وارەن ئابوەئسەند. روسسلاند فüرجهتەتە ئەئن زەررسسەنەس پەرسئەن ئوند ئەنگلاند وۆللتە ئەئنە دەستابلسئەرونگ دەر رەگئۆن ڤەرهندەرن. روسسلاند هاتتە ئەرفاهرونگەن مت ئەئنەم äهنلجهەن ڤۆرفالل وەنگە ژاهرە زوڤۆر ئم کائوکاسوس. ئمام سجهامل، دەر ئائوجه ئەئن ناقسجهباند وار، هاتتە سجه گەگەن داس زارەنرەئجه ئەرهۆبەن. سۆ بەفüرجهتەتەن دئە روسسەن، سجهەئجه ئوبەیداللاه کöننتە ئائوجه دئە موسلمە دەس کائوکاسوس گەگەن دەن زارەن بەئەئنفلوسسەن. ئائوف دەر ئاندەرەن سەئتە کام دەن روسسەن دەر ئائوفستاند گەلەگەن، ئوم دەن ئەنگلسجهەن ئەئنفلوسس دەر رەگئۆن زورüجکزودرäنگەن.
پەرسئەن ڤەردäجهتگتە ئامەرکانسجهە مسسئۆنارە دەر زوساممەناربەئت مت ئوبەیداللاه. دئە ئوسا ئنتەرڤەنئەرتەن زوم سجهوتز ئهرەر بüرگەر، واس زوم ئائوفبائو دپلۆماتسجهەر بەزئەهونگەن زوسجهەن بەئدەن لäندەرن فüهرتە. پەرسئەن ڤەرموتەتە دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ ئالس دراهتزئەهەرن دەس ئائوفستاندس. دئە ئۆسمانەن ڤەرهئەلتەن سجه ئانفانگس پاسسڤ. سئە وارەن گەگەن ژەدە رەفۆرم زوگونستەن دەر جهرستەن ئم ئۆرئەنت ئوند بەتراجهتەتەن دەن کۆنگرەسس ڤۆن بەرلن ئالس ڤۆرستوفە ئەئنەس وەئتەرەن کرئەگەس.
سجهەئجه ئوبەیداللاهس سجهجکسال
ئائوف دروجک دەر ئاندەرەن ستائاتەن ئوند پەرسئەنس گرفف دەر ئۆسمانسجهە سولتان ئەئن ئوند بەرئەف دەن سجهەئجه ئم ژون 1881 ناجه ئستانبول. سجهەئجه ئوبەیداللاه ووردە زوار مت ئاللەن ئەهرەن ئەمپفانگەن، وار ئابەر دۆجه ئەئن گەفانگەنەر ئام حۆف. گەگەنüبەر دەم سولتان بەتەئوئەرتە ئەر، داسس سەئن ئائوفستاند گەگەن پەرسئەن ئەئنە ئانتوۆرت ئائوف دئە رäئوبەرسجهە پۆلتک دەر پەرسەر گەوەسەن سەئ.
ناجه ئەئنگەن مۆناتەن ئن ئستانبول کۆننتە ئەر وئەدەر ناجه نەهر فلئەهەن. دئە ئۆسمانەن ئەنتساندتەن سۆلداتەن، ئوم ئهن فەستزونەهمەن. دەر سجهەئجه ڤەرسجهانزتە سجه ئن دەر فەستونگ ڤۆن ئۆرامار ئوند بۆت دەر رەگئەرونگ ئان، ناجه مۆسول ئنس ئەخل زو گەهەن. سجهلئەßلجه ووردە ئەر ڤۆن ئۆسمانسجهەن سۆلداتەن ناجه مۆسول بەگلەئتەت، ئابەر سەئن سۆهن سەییت ئابدüلکادر بەفرەئتە ئهن ئونتەروەگس ئوند تائوجهتە مت ئهم ئم دۆرف سجهەپتان ئونتەر. ئالس دئە ئۆسمانەن داس دۆرف بەلاگەرتەن، ئەرگابەن سجه دەر سجهەئجه ئوند سەئن سۆهن ئام 13. نۆڤەمبەر 1882.[16] دەر سجهەئجه ووردە ئن دەن حەدسجهاس گەسجهجکت، وۆ ئەر ئوم 1883/84 ستارب.
سەئن äلتەستەر سۆهن سجهەئجه سıددıک کۆننتە سپäتەر ناجه نەهر زورüجککەهرەن. سەییت ئابدüلکادر هنگەگەن لئەß سجه ئن ئستانبول نئەدەر ئوند سپئەلتە وەئتەرهن ئەئنە گرۆßئە رۆللە ئم کوردسجهەن ناتئۆنالسموس.
لتەراتور
- جەللە جەلل: 1880 - شەیه ئوبەیدوللاه نەهر کüرت ئایاکلانماسı (1880 - دەر کوردسجهە سجهەئجه ئوبەیدوللاه نەهر ئائوفستاند)، پەر ڤەرلاگ، ئستانبول 1998، ئسبن 975-8245-03-1
- وادئە ژوائدەه: تهە کوردسه ناتئۆنال مۆڤەمەنت: ئتس ئۆرگنس ئاند دەڤەلۆپمەنت، سیراجوسە ئونڤ. پر.، 1960 (نەئوئائوفلاگە 2006)، ئسبن 978-0-8156-3093-7
- حاکان Öزۆğلو: ناتئۆنالسم ئاند کوردسه نۆتابلەس ئن تهە لاتە ئۆتتۆمان-ئەئارلی رەپوبلجان ئەرا، ئەرسجهئەنەن ئن ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف مددلە ئەئاست ستودئەس، ڤۆل. 33، نر. 3، س. 383–409، ئائوگوست 2001.
- حاکان Öزۆğلو: کوردسه نۆتابلەس ئاند تهە ئۆتتۆمان ستاتە: ئەڤۆلڤنگ ئدەنتتئەس، جۆمپەتنگ لۆیالتئەس، ئاند سهفتنگ بۆئوندارئەس، سونی پرەسس، 2004. ئسبن 0-7914-5993-4. ڤۆرانسجهت
- بلال ن. شمشر: کüرتچüلüک 1787 - 1923، بلگ یایıنەڤ، ئاپرل 2007، ئسبن 978-975-22-0215-3
- مەهمەت فıرات کıلıچ: سهەئکه ئوبەیدوللاه'س مۆڤەمەنت، دسسەرتاتئۆن ئان دەر بلکەنت-ئونڤەرستäت ئن ئانکارا، نۆڤەمبەر 2003. ئۆنلنەڤەرسئۆن ئائوف دەر سەئتە دەر بلکەنت-ئونڤەرستäت (پدف; 510 کب)
- پائول ژ. وهتە: پرمتڤە رەبەلس ئۆر رەڤۆلوتئۆناری مۆدەرنسەرس؟: تهە کوردسه ناتئۆنالست مۆڤەمەنت ئن تورکەی، زەد بۆئۆکس لتد، 2002، ئسبن 978-1-85649-822-7
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ پائول ژ. وهتە، س. 58
- ↑ نکتن ئن لەس ئافسارس د'ئورمیەه، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 170 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ بلال ن. شمشر س. 183
- ↑ بەرلنەر ڤەرتراگ ئائوف وکسۆئورجە
- ↑ پائول ژ. وهتە، س. 59
- ↑ جۆررەسپۆندەنجە رەسپەجتنگ تهە جۆندتئۆن ئۆف تهە پۆپولاتئۆنس ئن ئاسئا منۆر ئاند سیرئا، تورکەی نۆ. 4 (1880)، س. 69، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 167 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ جۆررەسپۆندەنجە رەسپەجتنگ تهە جۆندتئۆن ئۆف تهە پۆپولاتئۆنس ئن ئاسئا منۆر ئاند سیرئا، تورکەی نۆ. 4 (1880)، س. 87، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 169 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ مارتن ڤان بروئنەسسەن: ئاگها، سجهەئجه ئوند ستائات. پۆلتک ئوند گەسەللسجهافت کوردستانس. بەرلن 1989، س. 343.
- ↑ جەللە جەلل، س. 94
- ↑ س. گ. ولسۆن: پەرسئان لفە ئاند جوستۆمس، س. 111، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 175 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ نکتن ئن لەس ئافسارس د'ئورمیەه، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 173 (تüرکسجهە ئائوسگابە)
- ↑ جەللە جەلل، س. 107
- ↑ جۆررەسپۆندەنجە رەسپەجتنگ تهە کوردسجه ئنڤاسئۆن ئۆف پەرسئا، تورکەی نۆ. 5 (1881)، س. 6، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 173 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ جۆررەسپۆندەنجە رەسپەجتنگ تهە کوردسجه ئنڤاسئۆن ئۆف پەرسئا، تورکەی نۆ. 5 (1881)، س. 61، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 173 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ جۆررەسپۆندەنجە رەسپەجتنگ تهە کوردسجه ئنڤاسئۆن ئۆف پەرسئا، تورکەی نۆ. 5 (1881)، س. 57، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 173 (تüرکسجهە ئائوسگابە).
- ↑ جەللە جەلل، س. 118
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „سجهەئجه-ئوبەیداللاه-ئائوفستاند“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.