سجهەئجه ئوبەیداللاه
ژۆسەپه جۆجهران (ستزەند مت حوت) ئوند سجهەئجه ئوبەیداللاه (ستزەند رەجهتس) سجهەئجه ئوبەیداللاه نەهر (* 1826/1827[1] ئم دۆرف نەهر، شەمدنان; † 1883/1884 ئن ئارابئەن) وار ئەئن ئەئنفلوسسرەئجهەر کوردسجهەر سجهەئجه دەس ناقسجهباند-ئۆردەنس. ئوبەیداللاه وار فەرنەر دەر فüهرەر دەس سجهەئجه-ئوبەیداللاه-ئائوفستاندەس، دەر ئەئنە دەر بەدەئوتسامستەن „(پرۆتۆ)ناتئۆنالستسجهەن“ کوردسجهەن ئائوفستاندسبەوەگونگەن دەس 19. ژاهرهوندەرتس وار.[2]
فاملئە
سجهەئجه ئوبەیداللاه ووردە ئن نەهر گەبۆرەن. داس دۆرف هەئßت هەئوتە باğلار ئوند لئەگت ئن دەر رەگئۆن نۆچیا ئن شەمدنان، دامالس تەئل دەس ئۆسمانسجهەن ڤلâیەتس ڤان. ئەر ئەنتستاممتە ئەئنەر ئەئنفلوسسرەئجهەن فاملئە ڤۆن گەئستلجهەن فüهرەرن. دئە فاملئە فüهرتە ئهرە حەرکونفت ئائوف ئابد ئال-قادر ئال-دسجهلان، دەن گرüندەر دەس قادرییائۆردەنس ئائوس دەم 11. ژاهرهوندەرت، ئوند لەتزتەندلجه ئائوف دەن پرۆپهەتەن مۆهاممەد زورüجک. ئالس ناجهفاهرەن دەس پرۆپهەتەن تروگەن سئە دەن تتەل سایید. ئابد ئال-قادر ئال-دسجهلانس سۆهن ئابدولازز واندەرتە ناجه ئاکرێ نöردلجه ڤۆن مۆسسول ئەئن. سەئنە ناجهفاهرەن واندەرتەن وەئتەر ناجه نۆردەن رجهتونگ حاککâر. موللاه ساله لئەß سجه دانن ئم دۆرف نەهر نئەدەر. مت دەر ئائوسبرەئتونگ دەر ناقسجهباند ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن ئام ئانفانگ دەس 19. ژاهرهوندەرتس وەجهسەلتە دئە فاملئە ئائوجه ئهرەن ئۆردەن ئوند وار ڤۆن دا ئان متگلئەد دەس ناقسجهباندئۆردەنس.
سجهەئجه ئوبەیداللاهس ڤاتەر وار سجهەئجه سایید تاها، دەر ئالس فüهرەندەر سجهەئجه سەئنەن ئۆنکەل سجهەئجه ئابدوللاه بەئەربتە. سجهەئجه سایید تاها هاتتە ئالس سجهەئجه گرۆßئەن ئەئنفلوسس ئائوف دئە کوردەن ئم گرەنزگەبئەت دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئوند دەس ئرانس. ئهم فۆلگتە ناجه سەئنەم تۆد سەئن برودەر ساله ناجه. ئوبەیداللاه سەلبست فۆلگتە دانن سەئنەم ئۆنکەل ساله ناجه.
دئە فاملئە وار ئم بەستز گرۆßئەر لäندەرەئئەن مت 200 دöرفەرن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه ئوند ئم ئران.[3] سئە بەترئەبەن تاباکانبائو.[4] دئە هەئوتگەن ناجهفاهرەن ئوبەیداللاهس تراگەن دەن ناجهنامەن گەیلان.[5]
دەر ئامەرکانسجهە مسسئۆنار ژۆسەپه جۆجهران جهاراکتەرسئەرتە ئوبەیداللاه ئالس ئەئنەن جهارسماتسجهەن، تئەفگلäئوبگەن ئوند ئائوفرەجهتەن مەنسجهەن. س. گ. ولسۆن بەسجهرئەب ئهن ئالس دەن وجهتگستەن رەلگöسەن فüهرەر ئونتەر دەن سوننتسجهەن کوردەن.[6] ئەر هاتتە ئەئنە فوندئەرتە تهەئۆلۆگسجهە ئائوسبلدونگ ئوند وار ئەئن کەننەر ئارابسجهەر ئوند ئرانسجهەر لتەراتور.
سجهەئجه ئوبەیداللاهس üبتە سەئنە وەلتلجهە ماجهت مت گرۆßئەر ئائوتۆرتäت ئائوس. ئەر بەسترافتە گەسەتزەسبرەجهەر هارت ئوند هەگتە ئەئنە ئابنەئگونگ گەگەن تüرکسجهە ئوند ئرانسجهە بەئامتە.
کرئەگ گەگەن روسسلاند
زوم ئەندە دەس 19. ژاهرهوندەرتس هاتتەن دئە سجهەئجهس ئاللمäهلجه دئە کوردسجهەن ئەمرە ئالس رەلگöسە ئوند وەلتلجهە فüهرەر ئابگەلöست. کرئەگە مت دەم روسسسجهەن کائسەررەئجه روئنئەرتەن دئە ورتسجهافت ئۆستاناتۆلئەنس ئوند ڤەرورساجهتەن حونگەرسنöتە ئوند ئونروهەن.
1877 براجه ئەرنەئوت ئەئن کرئەگ زوسجهەن دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه ئوند روسسلاند ئائوس. دئە فرۆنتەن ڤەرلئەفەن ئم کائوکاسوس ئوند ئائوف دەم بالکان. سولتان ئابدüلهامد ئئ. رئەف دئە ئۆسمانەن زوم دسجههاد گەگەن دئە روسسەن ئائوف. سجهەئجه ئوبەیداللاه بەزۆگ ڤۆن دەر رەگئەرونگ مەهرەرە تائوسەند مۆدەرنە گەوەهرە. ناجه دارستەللونگ دەس برتسجهەن کۆنسولس وللئام ج. ئاببۆتت ئن تäبرس بەساß ئوبەیداللاه 20.000 گەوەهرە دەس تیپس ونجهەستەر ئوند مارتن-حەنری. گەمäß باسل نکتن گەبۆت ئەر üبەر 70.000 ستاممەسکرئەگەر.[7] سجهەئجه ئوبەیداللاه بەکäمپفتە دئە روسسسجهە ئارمەئە بەئ بەیازد. سەئنە ئررەگولäرەن تروپپەن کۆننتەن گەگەن دئە روسسسجهە ئارمەئە ئابەر وەنگ ئائوسرجهتەن. سئە بەنوتزتەن دئە گەوەهرە ئائوجه، ئوم جهرستلجه-ئارمەنسجهە دöرفەر ئن دەر ئومگەبونگ ڤۆن ڤان زو üبەرفاللەن ئوند ئائوسزورائوبەن. ناجه دەم ئەندە دەس کرئەگەس گاب دەر سجهەئجه نور ئەئنەن کلەئنەن تەئل دەر گەوەهرە ئان دئە رەگئەرونگ زورüجک. ئەئنەن تەئل دەر واففەن ڤەرکائوفتە ئەر ئم ئران.
ئائوفستاند گەگەن دئە ئۆسمانەن
شابلۆن:حائوپتارتکەل
ئم ژاهرە 1879 ئەرهۆب سجه سجهەئجه ئوبەیداللاه گەگەن دئە ئۆسمانەن. ئائوسلöسەر وار ئەئنە سترافەخپەدتئۆن دەس ئۆسمانسجهەن کایماکامس (لاندرات) ڤۆن گەڤەر (هەئوتە یüکسەکۆڤا) گەگەن دەن ستامم دەر حەرک. ناجه دئەسەم زوسجهەنفالل رئەف سجهەئجه ئوبەیداللاه دئە کوردەنفüهرەر دەر رەگئۆن زو ئەئنەم ئائوفستاند ئائوف ئوند ئەرکلäرتە، داسس ئەر دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ نجهت مەهر ئانەرکەننە. ئەئنە ئۆسمانسجهە ئەئنهەئت ئائوس مۆسول تراف بەئ ئامەدیە ئائوف 900 مانن دەر ئائوفستäندسجهەن ئونتەر دەر فüهرونگ سەئنەس سۆهنەس سەییت ئابدüلکادر ئوند بەسئەگتە دئەسە. دەر ئائوفستاند براجه سجهنەلل زوساممەن.
ترۆتز دەر سجهنەللەن ئوند کۆمپرۆمسسلۆسەن گانگارت دەر ئۆسمانسجهەن رەگئەرونگ، وار سئە ناجهسجهتگ گەگەن دەن سجهەئجه ئوند ڤەرسەتزتە سۆگار دەن کایماکام ڤۆن گەڤەر. سجهەئجه ئوبەیداللاه سۆللتە سجه ئن ڤان مت ڤەرترەتەرن دەر رەگئەرونگ ترەففەن، ئوم دئە کرسە بەئزولەگەن. ئەر هاتتە سجه وäهرەند دەس ئائوفستاندەس ئم حنتەرگروند گەهالتەن ئوند بەتەئوئەرتە سپäتەر سەئنە لۆیالتäت ئوند سەئنە ئونکەننتنس دەر ڤۆرفäللە. سەئنە سöهنە فلۆهەن دەروەئل ئن دەن ئران.
ئنڤاسئۆن دەس ئرانس
ئوبەیداللاه رجهتەتە سەئن ئائوگەنمەرک سپäتەر ئائوف دەن ئران. ناجه ئەئنەم سئەگ ئم ئران گەگەن دئە گەسجهوäجهتەن کادسجهارەن، وۆللتە ئەر مت فرسجهەن تروپپەن وئەدەر گەگەن دئە ئۆسمانەن زئەهەن. ئەر بەئانسپروجهتە ئەئنەن کوردسجهەن ستائات ئوند بەگرüندەتە دئەس ئونتەر ئاندەرەم دامت، داسس دئە کوردەن ئەئن ڤۆلک مت ئەئگەنەر سپراجهە ئوند رەلگئۆن سەئئەن.
سجهەئجه ئوبەیداللاه ئارمەئەن گرففەن دەن ئران ڤۆن درەئ رجهتونگەن ئان. دئەسە ووردەن ڤۆن سەئنەن سöهنەن سەییت ئابدüلکادر ئوند سجهەئجه سıددıک ئوند دەم ڤەرترائوتەن سجهەئجه مەهمەد سائد ئانگەفüهرت. ئم ئۆکتۆبەر 1880 üبەرسجهرتت سجهەئجه ئوبەیداللاه سەلبست مت سەئنەن مäننەرن دئە گرەنزە.
دئە ستادت ماهاباد ئەرگاب سجه ناجه ڤەرهاندلونگەن دەن ئانگرەئفەرن. داناجه سجهجکتە دەر سجهەئجه گەساندتە ناجه مئاندۆئاب، ئوم ئونتەر ئاندەرەم ڤەرپفلەگونگ زو کائوفەن. دئەسە ووردەن دۆرت ژەدۆجه ئاللە گەتöتەت، وۆرائوف دەر سجهەئجه سەئنەن سۆهن زوم ئانگرفف ئائوف مئاندۆئاب رئەف. ڤئەلە ئەئنوۆهنەر فلۆهەن، 2000 بس 4000 مەنسجهەن فئەلەن دەن ئانگرەئفەرن زوم ئۆپفەر. دئە تروپپەن ئەرۆبەرتەن ئوند پلüندەرتەن دئە ستادت. سەییت ئابدüلکادر زۆگ وەئتەر ناجه ماراگها ئوند ڤۆن دۆرت بس تäبرس.
وäهرەنددەسسەن زۆگەن دەر سجهەئجه ئوند سەئن سۆهن سجهەئجه سıددıک گەگەن ئورمئا. ناجه کورزەن گەفەجهتەن بەسجهلۆسسەن بەئدە سەئتەن زو ڤەرهاندەلن. دئە ئرانەر کۆننتەن ڤۆم سجهەئجه ئابەر ئەئنەن ئائوفسجهوب فüر دئە Üبەرگابە دەر ستادت ئەررەئجهەن. ئونتەردەسسەن وار ئەئنە ئرانسجهە ئارمەئە ئن ئورمئا ئەئنگەترۆففەن، سۆداسس دئە ستادت گەهالتەن وەردەن کۆننتە ئوند دەر سجهەئجه ناجه زەهن تاگەن دئە بەلاگەرونگ ئاببراجه.
لانگسام گەوانن دئە ئرانسجهە ئارمەئە، دئە ڤۆن öستەررەئجهسجهەن ئۆففزئەرەن گەفüهرت ووردە، دئە ئۆبەرهاند ئوند درäنگتە دئە کوردەن بس ئان دئە ئۆسمانسجهە گرەنزە زورüجک. دۆرت ووردەن سئە ڤۆن ئۆسمانسجهەن سۆلداتەن ئابگەفانگەن ئوند دەن ئرانەرن üبەرگەبەن. دئە ئرانسجهەن تروپپەن تöتەتەن زاهلرەئجهە سوننتەن ئوند کوردەن، ئائوجه ڤئەلە نەستۆرئانەر بەئم ئورمئا-سەئە ووردەن گەتöتەت. 60 بس 70.000 کوردەن فلۆهەن ڤۆر دەر ئارمەئە ئنس ئۆسمانسجهە رەئجه.[8] دئە ڤەرهەئەرونگەن ئم لاند، بەسۆندەرس ئوم ئورمئا وارەن ئەنۆرم، ڤئەلە ئۆرتە ووردەن گەبراندسجهاتزت.
سجهەئجه ئوبەیداللاهس سجهجکسال
ئائوف دروجک دەر ئاندەرەن ستائاتەن ئوند دەس ئرانس گرفف دەر ئۆسمانسجهە سولتان ئەئن ئوند بەرئەف دەن سجهەئجه ئم ژون 1881 ناجه ئستانبول. ئەنگلاند فۆردەرتە سەئنە بەسترافونگ ئۆدەر Üبەرگابە ئان دئە ئرانەر. سجهەئجه ئوبەیداللاه ووردە زوار مت ئاللەن ئەهرەن ئەمپفانگەن، وار ئابەر دۆجه ئەئن گەفانگەنەر ئام حۆف. گەگەنüبەر دەم سولتان بەتەئوئەرتە ئەر، داسس سەئن ئائوفستاند گەگەن دەن ئران ئەئنە ئانتوۆرت ئائوف دئە رäئوبەرسجهە پۆلتک دەر ئرانەر گەوەسەن سەئ.
ناجه ئەئنگەن مۆناتەن ئن ئستانبول کۆننتە ئەر فلئەهەن. وäهرەند دەر رامادانفەئئەر ئم ژول 1882 فلۆه ئەر مت ئەئنەم سجهفف üبەر پۆت زورüجک ئن سەئن حەئماتدۆرف.[9] داس بەئونروهگتە دەن ئران. دئە ئۆسمانەن ئەنتساندتەن سۆلداتەن، ئوم ئهن فەستزونەهمەن. دەر سجهەئجه ڤەرسجهانزتە سجه ئن دەر فەستونگ ڤۆن ئۆرامار ئوند بۆت دەر رەگئەرونگ ئان، ناجه مۆسول ئنس ئەخل زو گەهەن. سجهلئەßلجه ووردە ئەر ڤۆن ئۆسمانسجهەن سۆلداتەن ناجه مۆسول بەگلەئتەت، ئابەر سەئن سۆهن سەییت ئابدüلکادر بەفرەئتە ئهن ئونتەروەگس ئوند تائوجهتە مت ئهم ئم دۆرف سجهەپتان ئونتەر. ئالس دئە ئۆسمانەن داس دۆرف بەلاگەرتەن، ئەرگابەن سجه دەر سجهەئجه ئوند سەئن سۆهن ئام 13. نۆڤەمبەر 1882.[10] دەر سجهەئجه ووردە ئن دەن حەدسجهاس گەسجهجکت، وەئل دئە ئرانەر ئەئنسپروجه گەگەن مۆسول ئەرهۆبەن. مۆسول سەئ نۆجه زو ناه ئان دەر حەئمات دەس سجهەئجهس ئوند دۆرت هابە ئەر زو گرۆßئەن ئەئنفلوسس.
دەر سجهەئجه ستارب ئم حەدسجهاس 1883[11] ئۆدەر 1884[12]. Üبەر سەئنەن ستەربەئۆرت گبت ئەس ئونتەرسجهئەدلجهە مەئنونگەن. سۆ گاب دەر برتسجهە بۆتسجهافتەر گەئۆرگە ن. جورزۆن مەککا، دەر کوردسجهە حستۆرکەر مەهمەد ئەمن زەک تا'ئف ئوند بلەجهت جهرگوه مەدنا ئان.[13]
سەئن äلتەستەر سۆهن سجهەئجه سıددıک کۆننتە سپäتەر ناجه نەهر زورüجککەهرەن. سەییت ئابدüلکادر هنگەگەن لئەß سجه ئن ئستانبول نئەدەر ئوند سپئەلتە نۆجه ئەئنە گرۆßئە رۆللە ئم کوردسجهەن ناتئۆنالسموس.
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ جۆجهران گاب بەئ ئەئنەم بەسوجه 1880 بەئم سجهەئجه ئان، داسس دئەسەر 53 ژاهرە ئالت سەئ.
- ↑ مارتن ڤان بروئنەسسەن: ئاگها، سجهەئجه ئوند ستائات. پۆلتک ئوند گەسەللسجهافت کوردستانس. بەرلن 1989، س. 342
- ↑ حاکان Öزۆğلو، س. 387
- ↑ جەللە جەلل، س. 64
- ↑ حاکان Öزۆğلو، س. 388
- ↑ س. گ. ولسۆن: پەرسئان لفە ئاند جوستۆمس، س. 10، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 147
- ↑ نکتن ئن لەس ئافسارس د'ئورمیەه، زتئەرت ناجه وادئە ژوائدەه س. 170
- ↑ جەللە جەلل، س. 107
- ↑ جەللە جەلل، س. 114
- ↑ جەللە جەلل، س. 118
- ↑ وادئە ژوائدەه، س. 178
- ↑ بلال ن. شمشر، س. 195
- ↑ وادئە ژوائدەه، س. 178.
لتەراتور
- جەللە جەلل: 1880 - شەیه ئوبەیدوللاه نەهر کüرت ئایاکلانماسı (1880 - دەر کوردسجهە سجهەئجه ئوبەیدوللاه نەهر ئائوفستاند)، پەر ڤەرلاگ، ئستانبول 1998، ئسبن 975-8245-03-1
- وادئە ژوائدەه: کüرت مللیەتچلğئنن تاره کöکەنلەر ڤە گەلشم (دئە گەسجهجهتلجهەن وورزەلن ئوند دئە ئەنتوجکلونگ دەس کوردسجهەن ناتئۆنالسموس')، İلەتشم یایıنلارı، ئستانبول 1999، ئسبن 975-470-170-9
- حاکان Öزۆğلو: ناتئۆنالسم ئاند کوردسه نۆتابلەس ئن تهە لاتە ئۆتتۆمان-ئەئارلی رەپوبلجان ئەرا، ئەرسجهئەنەن ئن ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال ئۆف مددلە ئەئاست ستودئەس، ڤۆل. 33، نر. 3، س. 383–409، ئائوگوست 2001
- حاکان Öزۆğلو: کوردسه نۆتابلەس ئاند تهە ئۆتتۆمان ستاتە: ئەڤۆلڤنگ ئدەنتتئەس، جۆمپەتنگ لۆیالتئەس، ئاند سهفتنگ بۆئوندارئەس. سونی پرەسس، 2004. ئسبن 0-7914-5993-4. ڤۆرانسجهت
- بلال ن. شمشر: کüرتچüلüک 1787 - 1923، بلگ یایıنەڤ، ئاپرل 2007، ئسبن 978-975-22-0215-3
- مەهمەت فıرات کıلıچ: سهەئکه ئوبەیدوللاه'س مۆڤەمەنت، دسسەرتاتئۆن ئان دەر بلکەنت-ئونڤەرستäت ئن ئانکارا، نۆڤەمبەر 2003، ئۆنلنەڤەرسئۆن ئائوف دەر سەئتە دەر بلکەنت-ئونڤەرستäت (پدف; 510 کب)
شابلۆن:سۆرتئەرونگ:ئوبەیداللاه نەهر
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „سجهەئجه ئوبەیداللاه“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.