ماردن

شابلۆن:بەگرففسکلäرونگسهنوەئس شابلۆن:ئنفۆبۆخ ئۆرت ئن دەر تüرکەئ ماردن (شابلۆن:ئارس، شابلۆن:ئارجس، شابلۆن:کمرس) لئەگت ئن دەر گلەئجهنامگەن پرۆڤنز ماردن ئم تüرکسجهەن تەئل مەسۆپۆتامئەنس. دئە ستادت لئەگت ئن دەر تüرکسجهەن رەگئۆن سüدۆستاناتۆلئەن، روند 20 کم نöردلجه دەر گرەنزە زو سیرئەن ئوند نجهت وەئت ڤۆن دەر زوم ئراک. سەئت ئەئنەر گەبئەتسرەفۆرم ئاب 2013 ئومفاسست دئە نەئو گەبلدەتە بüیüکشەهر بەلەدیەس (گرۆßستادتگەمەئندە/مەترۆپۆلپرۆڤنز) ماردن دئە گەسامتە پرۆڤنز ماردن. دئە ئالتە ستادت، دئە بسهەرگە کۆممونە ماردن، ئوند دەر بسهەرگە زەنترالبەزرک دەر پرۆڤنز ووردەن ئونتەر دەم نامەن ئارتوکلو ئالس ئەئگەنەس İلچە ئوند ئالس دامت فلäجهەنمäßئگ دەجکونگسگلەئجهە تەئلکۆممونە دەر گرۆßستادتگەمەئندە ئۆرگانسئەرت.

گەئۆگرافئە

دئە ئالتستادت ڤۆن ماردن سجهمئەگت سجه ئان دەن بورگهüگەل ئوند سجهائوت üبەر دئە تئەفەبەنە ڤۆن مەسۆپۆتامئەن، ئان دەرەن راند سئە لئەگت. ئم نۆردەن ئوند وەستەن ئەرهەبت سجه دەر تور ئابدن. شابلۆن:سئەهە ئائوجه

گەسجهجهتە

دئە ستادت ووردە ناجهەئناندەر ڤۆن دەن ئارامäئەرن، حوررتەرن، حەتهتەرن، ئاسسیرەرن، بابیلۆنئەرن، ئامۆرتەرن، پەرسەرن، پارتهەرن، رöمەرن، ئارابەرن، کوردەن، سەلدسجهوکەن ئوند ئۆسمانەن بەهەررسجهت. ئن ئاسسیرسجهەر زەئت وار سئە تەئل ڤۆن ئزاللا، واس سجه ئن دەر فرüهبیزانتنسجهەن بەزەئجهنونگ ئزالا نئەدەرسجهلوگ. ئاممئانوس مارجەللنوس ئەروäهنت ئم ڤئەرتەن ژاهرهوندەرت دئە زوەئ فەستونگەن ماردە ئوند لۆرنە ئائوف دەم وەگ ڤۆن ئامد (دیارباکıر) ناجه نسبس. ئائوف ئارامäئسجه هەئßت دئە ستادت ماردە بزو. مەردە; ئم ئۆسترöمسجهەن رەئجه هئەß سئە ئائوف گرئەجهسجه ماردئا ئۆدەر مارگدس، ئونتەر دەن ئارابەرن دانن ماردن. ئونتەر دەر تüرکسجهەن حەررسجهافت ووردە دئەسەر نامە بەئبەهالتەن.

1915/16 ووردەن دئە مەئستەن ئارابسجهەن، ئارامäئەر (سوریۆیە) ئوند ئارمەنسجهەن جهرستەن دەر ستادت ئم زوگە دەس ڤöلکەرمۆردس ئان دەن ئارمەنئەرن ئوند ئان دەن سوریۆیە ئومگەبراجهت. ئەرستمالس فاند ئام 15. ئائوگوست 1915 ئەئن öففەنتلجهەر حاندەل مت ئارمەنسجهەن فرائوئەن ستاتت.

دەر بسجهۆف ڤۆن ماردن ئست زوگلەئجه دەر ئابت دەس کلۆستەرس دەیرüلزافارâن. دەر سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخە پاترئارجه هاتتە ئاب 1293 سەئنەن ستز بەئ ماردن. 1924 ڤەرلەگتە ئەر دەن ستز دەس پاترئارجهاتس ئن داس فرانزöسسجهە مانداتسگەبئەت. ڤۆن 1850 بس زوم ڤöلکەرمۆرد ئان دەن سوریۆیە وار ماردن ئائوجه ستز دەس ئۆبەرهائوپتس دەر سیرسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە. داس گەبäئودە دەر پاترئارجهاتسکرجهە ووردە ناجه دەم ڤöلکەرمۆرد ڤۆم ملتäر گەنوتزت، بس 1988 داس کولتورمنستەرئوم داس گەبäئودە دەر سیرسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە ئابکائوفتە ئوند دۆرت 1995 داس ماردن موسەئوم ئەررجهتەت هات.

ئم زوگە ئەئنەر ڤەروالتونگسرەفۆرم ووردە مت گەسەتز نر. 6360 ڤۆم 12. نۆڤەمبەر 2012 دئە پرۆڤنزئالە ئوند کۆممونالە سەلبستڤەروالتونگ دەر پرۆڤنز ماردن ئالس گرۆßستادتکۆممونە (بüیüکشەهر بەلەدیەس) ئۆرگانسئەرت. فüر داس گەسامتە گەبئەت دەر پرۆڤنز ووردە ئەئنە کۆممونالە ئۆرگانساتئۆن، دئە ماردن بüیüکشەهر بەلەدیەس ئەئنگەرجهتەت. دئەسە ڤەردرäنگتە ئائوجه دئە ئائوفگەلöستە سەلبستڤەروالتونگ دەر پرۆڤنز، دئە İل Öزەل İدارەس، دئە بسهەر ئونتەر دەم ڤۆرستز دەس گۆئوڤەرنەئورس ڤۆن دەر پرۆڤنزڤەرسامملونگ، دەر İل مەجلس گەلەئتەت ووردە. ئائوف ئونتەرگەئۆردنەتەر ڤەروالتونگسەبەنە ووردە ئن ژەدەم ئونتەربەزرک (İلچە) ئەئنە گلەئجهنامگە گەمەئندە ئەئنگەرجهتەت. دەر بسهەر دەم گۆئوڤەرنەئور درەکت ئونتەرستەهەندە زەنترالبەزرک (مەرکەز İلچەس) ووردە ئونتەر ڤەرگرößئەرونگ زوم İلچە ئارتوکلو مت ئەئنەر ئەئگەنەن ڤەروالتونگ ئوند ئەئنەر ئەئگەنەن (تەئل-)گەمەئندە، دئە ئائوجه دئە بسهەرگە ستادتگەمەئندە ئابلöستە. دئە ماهاللە (ستادتڤئەرتەل/سئەدلونگسەئنهەئتەن) دەر بسهەرگەن پرۆڤنزهائوپتستادت ئوند دەر بسهەرگەن İلچە-زەنترەن بلئەبەن ئەرهالتەن; ئم Üبرگەن ووردەن دئە دöرفەر ئوند ئاللە ئاندەرەن گەمەئندەن ئن ماهاللە üبەرفüهرت. پرۆڤنز ئوند گرۆßستادتکۆممونە وئە دئە ئنستتوتئۆنەن ئائوف İلچە-ئەبەنە فونگئەرەن پاراللەل ژەوەئلس ئم سەلبەن تەررتۆرئوم مت گەترەننتەن ڤەروالتونگەن ئالس ستائاتلجهە ئوند کۆممونالە بەهöردەن.

بەڤöلکەرونگ، سپراجهەن ئوند رەلگئۆنەن

دئە بەڤöلکەرونگ ماردنس بەستەهت هەئوتە ئائوس تüرکەن، کوردەن ئوند ئارابەرن سۆوئە دەر گرößتەن ئارامäئسجهەن مندەرهەئت دەس لاندەس. نەبەن موسلمەن ئوند ئارامäئسجهەن جهرستەن لەبتەن بس ڤۆر ئەئنگەن ژاهرزەهنتەن ئەئنگە تائوسەند ژەسدسجهە کوردەن ئن دەر پرۆڤنز ماردن. دئەسە سند متتلەروەئلە üبەروئەگەند ناجه وەستەئورۆپا ئائوسگەواندەرت; ئەس گبت نۆجه ئەئنە کلەئنە جهرستلجهە گەمەئندە ئن ماردن، داس ئائوجه بسجهۆفسستز ئست.

ئەئنوۆهنەرەنتوجکلونگ

ئم ژاهر 1915 گاب ئەس ئەتوا 50.000 ئەئنوۆهنەر

• 27.000 موسلمە
• 20.000 سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخە (ئارامäئەر)
• شابلۆن:0500 سیرسجه-کاتهۆلسجهە
• شابلۆن:0300 پرۆتەستانتەن
• شابلۆن:0100 متگلئەدەر دەر جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە

دەتائللئەرتە ئەرگەبنسسە

دئە وەرتە دەر لنکەن تابەللە ئەنتستاممەن ئە-بۆئۆکس (دەر ئۆرگنالدۆکومەنتە)، دئە وەرتە دەر رەجهتەن تابەللە باسئەرەن ئائوس دەر داتەنابفراگە دەس تüرکسجهەن ستاتستکنستتوتس تÜئک

ئەرگەبنسسە دەر ڤۆلکسزäهلونگەن:
 

ژاهر	ستادت	زەنتر. کرەئس	پرۆڤنز
1927	22.249	47.164	183.317
1935	22.517	52.749	229.921
1940	23.270	41.131	252.505
1945	18.522	38.591	234.457
1950	19.354	42.595	269.490
1955	24.329	45.411	305.520
1960	28.382	56.816	353.411
1965	30.974	61.519	397.880
1970	33.740	66.975	453.092
1975	36.629	73.704	519.687
1980	39.137	78.020	564.967
1985	44.085	91.139	652.069
1990	53.005	83.863	557.727
2000	65.072	108.340	705.098

ئەئنوۆهنەرزاهلەن ئام ژاهرەسەندە (فۆرتسجهرەئبونگ)

ژاهر	ستادت	زەنتر. کرەئس	پرۆڤنز
2007	82.134	130.916	745.778
2012	86.948	139.254	773.026
2013	148.066 *		779.738
2017	168.600 *		809.719
2020	182.400 *		854.716

شابلۆن:ئابساتز * Stadt und Landkreis sind seit 2013 vereint

ورتسجهافت ئوند ڤەرکەهر

دئە ورتسجهافتسکرافت باسئەرت ئائوف لاندورتسجهافت ئوند حاندەل. ئن لەتزتەر زەئت گەوننەن ئائوجه کلەئنە هاندوەرکلجهە وەرکستäتتەن ئوند حانداربەئتەن زونەهمەند ئان بەدەئوتونگ.

ڤەرکەهر

ماردن هات ئەئنەن فلوگهافەن (فلوگهافەن ماردن) ئوند ورد ڤۆن ئانکارا، ئستانبول ئوند ئزمر ئائوس ئانگەفلۆگەن. دەر بەترەئبەر ئست دئە ستائاتلجهە دەڤلەت حاڤا مەیدانلارı İشلەتمەس بەهöردە.

ماردن ئست üبەر دئە ئە-90 مت ئادانا ڤەربوندەن ئوند ئست دئە ڤەربندونگ زوسجهەن دەر تüرکەئ ئوند دەم ناهەن ئۆستەن. ستراßئەن فüهرەن ناجه سیرئەن ئوند ئن دەن ئراک. ماردن لئەگت ئان دەر باهنلنئە ناجه سیرئەن.

سەهەنسوüردگکەئتەن

زتادەللە

دئە فەستونگ ڤۆن ماردن ورد ئادلەرنەست گەناننت. سئە لئەگت روند 500 مەتەر üبەر دەر ئەبەنە.

مەدرەسەن

• دئە کاسıمیە-مەدرەسە ووردە 1469 ئائوف ئانۆردنونگ ڤۆن کاسıم پاسجها گەبائوت. دئە مەدرەسە ئەنتهäلت ئەئنە مۆسجهەئە ئوند ئەئنە ئونتەرکونفت.
• دئە زنجریە-مەدرەسە ووردە 1385 ڤۆن مەلک نەجمەتتن ئسا ئەربائوت. مت ئهرەن گەسترەئفتەن کوپپەلن ئوند مۆنومەنتالەن حائوپتەئنگانگ ئست سئە ئەئنەس دەر بەئەئندروجکەندستەن گەبäئودە ماردنس.
• دئە سıتت-راداڤیە-مەدرەسە ووردە 1177 ئن ئائوفتراگ گەگەبەن. ئن دەر مۆسجهەئە، دئە زور مەدرەسە گەهöرت، گبت ئەس ئەئنەن فوßئابدروجک دەس پرۆپهەتەن مۆهاممەد.

مۆسجهەئەن

• دئە گرۆßئە مۆسجهەئە (ئولو جام) ئست دئە äلتەستە مۆسجهەئە ئن ماردن. داس منارەتت ئست ئنسجهرفتلجه 1176 داتئەرت، دئە مۆسجهەئە دüرفتە داهەر ئن دەن 1160ەر/1170ەر ژاهرەن ڤۆم ئۆرتۆقدەن کودبەددن ئلگاز ئەربائوت وۆردەن سەئن. لائوت ئەئنەر ئانۆنیمەن سیرسجهەن جهرۆنک ڤۆن 1234 ستەهت دئەسە مۆسجهەئە مöگلجهەروەئسە ئان دەر ستەللە دەر 1170 ڤۆن موسلمەن ئەئنگەنۆممەنەن کرجهە دەر ڤئەرزگ مäرتیرەر.

• دئە ئابدوللاتف-مۆسجهەئە ووردە وäهرەند دەر حەررسجهافت دەر ئۆرتۆقدەن 1314 دورجه ئابدوللاتف بن ئابدوللاه ئەربائوت. سئە ئەنتهäلت سجهöنە بەئسپئەلە فüر دامالگە حۆلزاربەئتەن.
• دئە رەیهانیە-مۆسجهەئە ووردە 1756 ڤۆن ئاهمەت پاسجهاس تۆجهتەر ئادلە حانıم وئەدەر ئائوفگەبائوت. دئە منارەتتس سند ئاجهتەجکگ.

کلۆستەر ئوند کرجهەن

ئننەرهالب دەر ستادت ووردەن ئەئنگە کرجهەن ئن دەن لەتزتەن ژاهرەن رەستائورئەرت. دازو گەهöرت داس مۆرت شمون.

ئەتوا درەئ کلۆمەتەر ئائوßئەرهالب دەر ستادت لئەگت داس کلۆستەر زافاران. ئەس ووردە 493 ن. جهر. گەگرüندەت ئوند ئست ئەئنەس دەر رەلگöسەن زەنترەن دەس تور ئابدن، داس فüر ژاهرهوندەرتە ئائوجه ستز دەس پاترئارجهەن بزو. گەگەنپاترئارجهەن دەر سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخەن کرجهە وار، دئە هئەر ئم کلۆستەر بەگرابەن سند. داس پاترئارجهات ووردە 1933 ئائوفگروند دەر جهرستەنڤەرفۆلگونگەن ئن دەر تüرکەئ ئنس سیرسجهە حۆمس (ئوند 1959 ڤۆن دۆرت ناجه داماسکوس) ڤەرلەگت.

ماردن ئست تتولارەرزبستوم دەر ئارمەنسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە (ماردن دەگل ئارمەن)، دەر جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە ئوند دەر سیرسجه-کاتهۆلسجهەن کرجهە (ماردن دەئ سر).

داس ماردن-موسەئوم بەفندەت سجه ئن دەر کرجهە دەس فرüهەرەن سیرسجه-کاتهۆلسجهەن پاترئارجهاتس.

• 
  گەبäئودە ئن دەر ئالتستادت
• 
  حائوپتپۆستامت
• 
  ئن دەر ئالتستادت
• 
  منارەتت دەر گرۆßئەن مۆسجهەئە (ئولو جام)
• 
  ستراßئەنسزەنە
• 
  لاندسجهافت سüدلجه ڤۆن ماردن

بلدونگ

سەئت مائ 2007 هات دئە پرۆڤنز ماردن مت دەر ماردن ئارتوکلو Üنڤەرستەس ئەئنە ئەئگەنە ئونڤەرستäت. بەناننت ئست دئە ئونڤەرستäت ناجه دەر تüرکسجهەن دیناستئە دەر ئۆرتۆقدەن (تüرک.: ئارتوکلو). ئەرستمالس ئن دەر گەسجهجهتە دەر تüرکەئ ووردەن دابەئ ئام ئنستتوت فüر لەبەندە سپراجهەن لەهرستüهلە فüر دئە کوردسجهە، سیرسجه-ئارامäئسجهە ئوند ئارابسجهە سپراجهە، لتەراتور ئوند گەسجهجهتە ئەئنگەرجهتەت. ئائوßئەردەم سۆلل ئن زوکونفت ئائوجه نۆجه پەرسسجه دازوکۆممەن.

پۆلتک

بەئ دەن کۆممونالواهلەن 2014 ووردە ئاهمەت تüرک ڤۆن دەر بدپ زوم بüرگەرمەئستەر گەوäهلت. دارائوف بەڤۆللمäجهتگتە تüرک فەبرونیە ئاکیۆل ئالس سەئنە ستەللڤەرترەتەرن، وەئل دئە بدپ داس ئامت دەس بüرگەرمەئستەرس ژەوەئلس ڤۆن ئەئنەم مانن ئوند ئەئنەر فرائو زوساممەن ئائوسفüهرەن لäسست. ئاهمەت تüرک ووردە ئام 17. نۆڤەمبەر 2016 ئابگەسەتزت ئوند ئەس ووردە دەر گۆئوڤەرنەئور ڤۆن ماردن موستافا یامان ئالس ترەئوهäندەر ئەئنگەسەتزت. ئام 24. نۆڤەمبەر 2016 ووردە ئاهمەت تüرک وەگەن ئانگەبلجهەر تەررۆرڤەرگەهەن فەستگەنۆممەن ئوند کام ئم فەبروئار 2017 وئەدەر فرەئ. فەبرونیە ئاکیۆل وار دئە ئەرستە جهرستلجهە بüرگەرمەئستەرن دەر تüرکەئ.

سöهنە ئوند تöجهتەر دەر ستادت

• ئەلئاس مەللوس (1831–1908)، جهالدäئسجه-کاتهۆلسجهەر ئەرزبسجهۆف
• ئگناتئوس مالۆیان (1869–1915)، ئارمەنسجه-کاتهۆلسجهەر ئەرزبسجهۆف
• ژەئان جۆئوزئان (1874–1933)، ئارمەنسجه-کاتهۆلسجهەر بسجهۆف
• ژاجقوئەس نەسسمئان (1876–1960)، ئارمەنسجه-کاتهۆلسجهەر ئەرزبسجهۆف
• پهلۆخەنۆس یوهانۆن دۆلابان (1885–1969)، سیرسجه-ئۆرتهۆدۆخەر مەترۆپۆلت ئوند ئائوتۆر
• نابئا ئاببۆتت (1897–1981)، ئوس-ئامەرکانسجهە ئسلاموسسەنسجهافتلەرن، پالäئۆگرافن ئوند پاپیرۆلۆگن
• ژۆسەپه گەننانگ (1898–1981)، ئارمەنسجه-کاتهۆلسجهەر بسجهۆف
• ئکنادئۆس بەدرۆس خڤ. باتانئان (1899–1979)، پاترئارجه ڤۆن کلکئەن
• یۆئوسوف کارسه (1908–2002)، کانادسجهەر فۆتۆگراف ئارمەنسجهەر حەرکونفت
• جلéمەنت ئگناجە مانسۆئورات (1917–1982)، گەئستلجهەر ئوند وەئهبسجهۆف ئم سیرسجه-کاتهۆلسجهەن پاترئارجهات ڤۆن ئانتئۆجهئا
• گرەگۆرئۆس ئەلئاس تابé (1941–2023)، سیرسجه-کاتهۆلسجهەر ئەرزبسجهۆف ڤۆن داماسکوس
• موئاممەر گüلەر (* 1949)، پۆلتکەر
• ئەرگن سەزگن (* 1953)، پهیسکەر
• موراتهان مونگان (* 1955)، سجهرفتستەللەر
• حالل ئالتıندەرە (* 1971)، مولتمەدئاکüنستلەر ئوند پوبلزست
• جند تونجەل (* 1977)، دەئوتسجهەر پۆلتکەر (دئە لنکە)، مدبب
• ئەکرەم داğ (* 1980)، تüرکسجه-öستەررەئجهسجهەر فوßباللسپئەلەر
• İلیاس ئاکان (* 1991)، فوßباللسپئەلەر
• ئۆکان ئالکان (* 1992)، فوßباللسپئەلەر
• حالت کıلıچ (* 1992)، لەئجهتاتهلەت

ستäدتەپارتنەرسجهافت

• شابلۆن:سڤن، لژوبلژانا
• شابلۆن:ئرق، مۆسول
• شابلۆن:ئرق، ئاربل
• شابلۆن:سیر، ئال-حاساکا
• شابلۆن:تور، کۆنیا
• شابلۆن:تور، İزمت
• شابلۆن:تور، کارتال
• شابلۆن:تور، باهچەلئەڤلەر
• شابلۆن:تور، زەیتنبورنو
• شابلۆن:تور، بوجا
• شابلۆن:تور، باندıرما
• شابلۆن:مار، ئۆئوئارزازاتە
• شابلۆن:جحن، گۆلمود

لتەراتور

• ئایشە گüچ ئشک: تهە ئنتەرجولتورال ئەنگاگەمەنت ئن ماردن. رەلگئۆن، جولتورە ئاند ئدەنتتی. (دسسەرتاتئۆن) سجهۆئۆل ئۆف تهەئۆلۆگی ئاند پهلۆسۆپهی، ئائوسترالئان جاتهۆلج ئونڤەرستی، 2013
• ڤ. منۆرسکی، ج. ئە. بۆسوۆرته: مāردīن. ئن: ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام. نەو ئەدتئۆن. باند 6، 1991، س. 539ب–542ب

وەبلنکس

• ماردن 1915 (فرانزöسسجه)
• گەئۆرگە گرگۆرە: ل’ئارابە پارلé à ماردن – مۆنۆگراپهئە د’ئون پارلەر ئارابە پéرپهéرقوئە (فرانزöسسجه)

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• العربية
• ئارج
• ئارز
• ئاست
• ئازəربایجانجا
• ئازب
• بگ
• بر
• جا
• جە
• جەب
• سۆرانی
• جس
• دا
• دق
• دتپ
• ئەل
• ئەنگلسه
• ئەئۆ
• ئەسپاñئۆل
• ئەئو
• فارسی
• ف
• فرانچائس
• گاگ
• گلک
• هو
• Հայերեն
• ئد
• ئت
• ژا
• کا
• کۆ
• کورمانجی
• لت
• لڤ
• مدف
• من
• مرژ
• مس
• مزن
• نان
• نب
• نل
• نن
• ئۆس
• پل
• پنب
• پت
• رۆ
• Русский
• رو
• سجۆ
• سه
• سمپلە
• سل
• سر
• سڤ
• سو
• سزل
• تگ
• تلی
• تüرکچە
• ئودم
• ئوک
• ئور
• ڤ
• وار
• ووئو
• زه

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ماردن“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.