کوردسجهە لتەراتور
کوردسجهە لتەراتور ئست ئن دەن کوردسجهەن سپراجهەن (وئە ئەتوا کورماندسجه، زازا، گۆران ئۆدەر سۆران) ڤەرفاسستە لتەراتور. ئورسپرüنگلجه ستاممت دئەسە لتەراتور ئائوس دەن کوردسجهەن گەبئەتەن ئن دەر تüرکەئ، ئم ئراک، ئران ئوند سیرئەن.
گەسجهجهتە
بەکاننتە ئوند وەئتڤەربرەئتەتە گەسجهجهتەن سند دئە لئەدەر ئوند ئەپەن ڤۆن مەم ئوو زین ئوند سیامەند ئو خەجێ. دئەسە گەسجهجهتەن ووردەن ڤۆن باردەن (دەنگبێژ) ئوند گەسجهجهتەنەرزäهلەرن (چرۆکبێژ) üبەرلئەفەرت. دئە فرüهەستەن بەکاننتەن کوردسجهەن دجهتەر وارەن ئەبدولسەمەدێ بابەک،[1] ئال حارر، مەلایێ جەزیری، فەقیێ تەیران، ئەهمەدێ خانی ئوند مەلایێ باتێ.[2] دئەسە دجهتەر لەبتەن زوسجهەن دەم 11. ئوند 18. ژاهرهوندەرت ئوند دجهتەتەن ئائوف کورماندسجه. لتەرارسجهەس زەنتروم دەر کوردەن وار دامالس داس فüرستەنتوم بۆتان مت حائوپتستادت جزرە. نەبەن جزرە وارەن دئە ستäدتە سولائمانییا ئوند ساناندادسجه وەئتەرە وجهتگە لتەراتورزەنترەن. ئن سولائمانییا، دەر حائوپتستادت دەس فüرستەنتومس بابان، ئەنتوجکەلتە سجه داس سۆران زور لتەراتورسپراجهە ئوند ئست هەئوتە ئم ئراک ئامتسسپراجهە، وäهرەند داس ئراکسجهە کورماندسجه وەنگەر ڤەربرەئتەت ئست. ئەئنە وەئتەرە وجهتگە لتەراتورسپراجهە ئست داس گۆران، داس ڤۆر ئاللەم ئم ئراک ئوند ئران گەسپرۆجهەن ورد. فöردەرەر دەس گۆران وار داس فüرستەنتوم ئاردالان مت ساناندادسجه. دئە گۆرانلتەراتور ناهم مت دەر زەئت ئان بەدەئوتونگ ئاب. دئەسە لتەراتور وار دورجه دئە نäهە زوم ئران نۆجه ستäرکەر ڤۆم پەرسسجهەن ستل بەئەئنفلوسست ئالس داس کورماندسجه.
مت دەم ئەندە دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ووردە داس کوردسجهە سئەدلونگسگەبئەت زوسجهەن مەهرەرە ستائاتەن (تüرکەئ، ئراک، ئران ئوند سیرئەن) ئائوفگەتەئلت. ئاب دانن ڤەرلئەف دئە ئەنتوجکلونگ دەر کوردسجهەن لتەراتور ئن دەن ئەئنزەلنەن تەئلەن کوردستانس ئونتەرسجهئەدلجه. ئەئنە گەمەئنسامە لتەراتور کۆننتە بەئسپئەلسوەئسە وەگەن دەر ڤەرسجهئەدەنەن دئالەکتە ئوند دەر ڤەروەندونگ ئونتەرسجهئەدلجهەر ئالپهابەتە نجهت ئەنتستەهەن.
ئائوفگروند دەر گüنستگستەن ئەنتوجکلونگسبەدنگونگەن فüر سپراجهە ئوند کولتور ئم ئراک کۆننتە دئە کوردسجهە لتەراتور دۆرت سەهر گەفöردەرت وەردەن. ڤئەلە کوردسجهە ئنتەللەکتوئەللە موسستەن ناجه دەر گرüندونگ دەر تüرکسجهەن رەپوبلک ئوند دەر نەئوئەن تüرکسجهەن پۆلتک ئن دەن ئراک فلئەهەن. دازو گەهöرتەن ئونتەر ئاندەرەم رەفیک حلمی، تەوفیک وەهبی، پیرەمێرد ئوند م. ئەمین زەکی. حئەر ئەنتستاند ئم ژاهرە 1939 دئە زەئتسجهرفت گەلاوێژ. دئە زەئتسجهرفت بۆت ئەئنە گەلەگەنهەئت دازو، مۆدەرنە کوردسجهە پرۆسا زو پوبلزئەرەن. دئە فüهرەندەن نامەن ئوم گەلاوێژ وارەن ئاللاددن سەججاد، ئبراهم ئاهمەد، ئوند Äئاکر فاتتاه. ئان دەن ئونڤەرستäتەن ڤۆن سüدکوردستان کانن هەئوتە دئە کوردسجهە لتەراتور ئوند سپراجهە ستودئەرت وەردەن.
دئە ئن دەر ئارمەنسجهەن سۆوژەترەپوبلک لەبەندەن کوردسجهەن سجهرفتستەللەر ڤەرöففەنتلجهتەن 1930 دئە زەئتونگ ریا تەزە ئن لاتەئنسجهەم ئالپهابەت.[3] ئاندەرە ئنسکرپتە سند ئونتەر ئاندەرەم دئە بüجهەر ڤۆن ئەمینێ ئەڤدال، ئەرەبێ شەمۆ ئوند حەجییێ جندی. دئە کوردسجهە لتەراتور ئەررەئجهتە ئهرەن حöهەپونکت ئن دەن 1960ەر ژاهرەن دورجه نامەن وئە فێریکێ ئووسڤ، ئەمەریکێ سەردار، وەزیرێ ئەشۆ، سیما سەمەند، تۆسنێ رەشید، ئاهمەدێ حەپۆ ئوند ئەزیزێ ئیسکۆ.
دئە ستوئاتئۆن ئن دەر تüرکەئ، وۆ دئە مەئستەن کوردەن لەبەن، وار ژاهرزەهنتەلانگ ڤۆن ڤەربۆتەن ئوند رەسترکتئۆنەن گەپرäگت. کوردسجهە سجهرفتستەللەر کۆننتەن داهەر نور ئم ئائوسلاند ئائوف کوردسجه سجهرەئبەن. دۆجه دورجه دئە ئاننäهەرونگ دەر تüرکەئ ئان دئە ئەئو هات سجه دئە لاگە سجهتلجه ئەنتسپاننت. ترۆتزدەم ئست دئە کوردسجهە لتەراتور نجهت سۆ وەئت ئەنتوجکەلت وئە دئەژەنگە ئم ئراک.
ئن دەر 2023 ئائوف ئەنگلسجه ئەرسجهئەنەنەن ئانتهۆلۆگئە کوردستان + 100 سند 13 زەئتگەنöسسسجهە کورزگەسجهجهتەن مت فکتئۆنەن üبەر داس ژاهر 2046 ڤەرساممەلت، دئە ئورسپرüنگلجه ئائوف تüرکسجه، کورماندسجه، سۆران ئۆدەر درەکت ئائوف ئەنگلسجه ڤەرفاسست ووردەن. دەر تتەل بەزئەهت سجه ئائوف دئە ئەنتستەهونگ دەر کورزلەبگەن کوردسجهەن رەپوبلک ماهاباد ئام 22. ژانوئار 1946، دئە دورجه دەن ئرانسجه-کوردسجهەن پۆلتکەر قاز موهامماد ئنس لەبەن گەروفەن ووردە.[4]
ئونتەر دەن سجهرفتستەللەرن کوردسجهەر حەرکونفت گبت ئەس ئەئنگە، دئە مت ئهرەر پرۆسا بەکاننت گەوۆردەن سند، ئابەر نجهت ئائوف کوردسجه سجهرەئبەن، سۆندەرن ئائوف تüرکسجه، ئارابسجه ئۆدەر پەرسسجه، وئە زوم بەئسپئەل موهتتن زەنگانە، ماهمود تایمور، سالم باراکات (ئارابسجه)، نەزر بüلبüل (دەئوتسجه)، ئال ئەشرەف دەروشان، مانسور یاکوتی (پەرسسجه)، یاشار کەمال ئوند بەکر یıلدıز (تüرکسجه).
کوردسجهە لتەراتور ئن دەئوتسجهەر Üبەرسەتزونگ
ئن دەئوتسجهەر Üبەرسەتزونگ سند ئونتەر ئاندەرەم دەر ئەرزäهلباند ڤۆن حەلیم یووسڤ دەر سجهوانگەرە مانن، مەهمەد ئوزونس رۆمان ئم سجهاتتەن دەر ڤەرلۆرەنەن لئەبە، باجهتیار ئالس مەئن ئۆنکەل، دەن دەر وند متناهم سۆوئە ئەئن گەدجهتباند ڤۆن سهەرکۆ بەکاس گەهەئمنسسە دەر ناجهت پفلüجکەن ئەرسجهئەنەن.[5]
ئەخللتەراتور
دئە کوردسجهە لتەراتور وار ئم 20. ژاهرهوندەرت ژاهرزەهنتەلانگ ئن ئهرەر حەئمات رەسترکتئۆنەن ئوند ڤەربۆتەن ئائوسگەسەتزت. مت دەر ئائوسواندەرونگ ناجه ئەئورۆپا ئەنتوجکەلتەن دئە کوردەن دۆرت ئەئنە ئەخللتەراتور، دئە فüر دئە ئەنتوجکلونگ ئن دەن حەئماتلäندەرن نجهت ئونبەدەئوتەند وار.
ئم ئەخل پرäگەن دئە کوردسجهە لتەراتور لەبەنسومستäندە دەر کوردسجهەن سجهرفتستەللەر، دئە سئە سەئت ئهرەر فلوجهت ئائوس ئهرەم حەئماتلاند بەگلەئتەن. دئە کوردسجهەن سجهرفتستەللەر ئاربەئتەن ژەدۆجه وەئتگەهەند ئسۆلئەرت. ئەس گبت کائوم گەئەئگنەتە Üبەرسەتزونگەن ئهرەر وەرکە، ئوند دامت بلەئبت دئە کرتسجهە رەسۆنانز ئەئنەر ئاندەرسسپراجهگەن لەسەرسجهافت ئائوس. سئە سند سۆمت üبەروئەگەند ئائوف دئە لەسەرسجهافت ئهرەر ئەخللäندەر، ئەبەنفاللس کوردسجهە ئەمگرانتەن، ئانگەوئەسەن. دئە ئەخلائوتۆرەن وەردەن مەئست ئن ئهرەر حەئمات ڤەرفۆلگت; داهەر سند ئهرە ئائوف کوردسجه ڤەرفاسستەن وەرکە دۆرت ئۆفت ڤەربۆتەن.
زو دەن ئەخلائوتۆرەن گەهöرەن ئونتەر ئاندەرەم:
- مەولانا خالدێ ناقäئبەندی (1773–1826)
- سارا ئۆمار (* 1986)
- حادسجه قادر کۆی (1817–1897)
- نال (1798–1855)
- قادۆ شێرین
- ژان دۆست
- مەهمەد ئوزون
- سلێمان دەمر
- لالەä قاسۆ
- ماهموت باکس
- ئەنڤەر کاراهان
- حەلیم یووسڤ
- حەسەنێ مەتێ
- فرات جەوەری
- کۆڤان سندی
- تونجای گاری
بەکاننتە سجهرفتستەللەر
کورمانج
- ئەبدولسەمەدێ بابەک (972–1019 ئن حاککار)
- ئال حارر (1009–1079)
- مەلایێ باتەیی (1417–1494) ئائوس حاککâر، دەر ئائوتۆر دەس مەولود، ئەئنەر کۆللەکتئۆن ڤۆن ڤەرسەن ئوند ئەئنەر ئانتهۆلۆگئە
- سەلیم سەلمان (متتە 16. ژاهرهوندەرت) (رۆمانزە ڤۆن یوسف ئوند زولایکها ئن 1586)
- مەلایێ جەزیری (1570–1640) ئائوس بۆتان
- فەقیێ تەیران (1590–1660) سجهüلەر ڤۆن مەلایێ جەزیری. سجهرئەب ئالس ئەرستەر üبەر دئە سجهلاجهت ڤۆن دمدم 1609–1610 زوسجهەن کوردەن ئوند سافاودەن
- ئەهمەدێ خانی (1651–1707) (مەم ئوو زین)
سۆران
- نال (1798–1855)
- حاجی قادر کۆئی (1817–1897)
- شێخ رەزا تالەبانی (1835–1910)
- وەفای (1844–1902)
- ئابدولراهمان سجهەرفکاند حەژار، سجهرفتستەللەر ئوند دجهتەر ئائوس سجهەرفکاند ماهاباد
- موهامماد-ئامن سجهەخولسلام (حäمن)، دجهتەر ئوند سجهرفتستەللەر ئم ئەخل ئم ئراکسجهەن کوردستان ئائوس سجهللاناوەه ماهاباد.
- مامۆستا قاسم موئەئدزادە، دجهتەر پهلۆسۆپه ئوند سجهرفتستەللەر
- نادەر گهاز (خالە قاز)، دجهتەر ئائوس ماهاباد
- خالد حسسام (حەد)، دجهتەر ئوند سجهرفتستەللەر
- قادەر لوتفئان، دجهتەر ئائوس ماهاباد
- ئاهمەد گهاز، سجهرفتستەللەر
- موهامماد گهاز، سجهرفتستەللەر
- مارم گهاز، سجهرفتستەللەر
- ئابدولراهمان گهاز، دجهتەر ئوند سجهرفتستەللەر
- سەئف گهاز، دجهتەر ماهاباد
گۆران
- پەریشان دینەوەری (جا. 1395)
- موستەفا بێسارانی (1642–1701)
- موهەممەد کەندولائی (17. ژه.)
- کهانا قوباد (خانا قوبادی) (1700–1759)
- موهەممەد زەنگەنە خەمناکی کەرکووکی (18. ژه.)
- میرزا شافی دینەوەری (18. ژه.)
- شەیدا حەورامی (1784–1852)
- ئەهمەد بەگ کومسی (1796–1889)
- ماستورا ئاردالان (مەستوورەی ئەردەلان) (1805–1848)
- ماولاو تاواگۆز (مەولەوی تاوەگۆزی) (1806–1882)
- موهامماد وەلی کرمانشاهی (جا. 1901)
20. ژاهرهوندەرت
- پیرەمێرد (تەوفیق بەگ مەهموود ئاخا) (1868–1950)
- جەلادەت ئال بەدرخان (1893 [1897؟]–1951)
- ئەرەبێ شەمۆ/ئەرەب سهاملۆڤ (1897–1978) ئائوس ئارمەنئەن
- جەگەرخوین (سهەئکمۆئوس حاسان) (1903–1984) گەبۆرەن ئن ماردن، گەستۆربەن ئن سجهوەدەن
- ئابدوللاه گۆران (1904–1962)
- ئۆسمان سەبری (1905–1993)
- حەمن موکریان (1920–1986)
- حەژار (1921–1991)
- یاشار کەمال (1923–2015)
- جەمال نەبەز (1933–2018)
- سهەرکۆ بەکاس (1940–2013)
- لەتیف حەلمەت (* 1947)
- ئەبدولاه پەشێو/ئابدوللاه پاسهەو (* 1947)
- رەفیق سابر (* 1950)
- فەریاد فازل ئۆمار (* 1950)
- سهەرزاد حاسسان (* 1951)
- مەهمەد ئوزون (1953–2007)
- بایان سالمان (* 1961)
- باجهتیار ئال (* 1966) لەبت ئن کöلن
- نەزر بüلبüل (* 1970)
- ئابدوسامەت یگت (* 1978) لەبت ئن نۆروەگەن
بەکاننتە Üبەرسەتزەر ئائوس دەم کوردسجهەن سۆران ئنس دەئوتسجهە
- راوەزه سالم (* 1973) لەبت ئن Öستەررەئجه
- ئوتە جانتەرا-لانگ (* 1974) لەبت ئن Öستەررەئجه
سئەهە ئائوجه
وەبلنکس
- کوردسه ورتتەن لتەراتورە. ئن: ئەنجیجلۆپæدئا ئرانجا (ئەنگلسجه، ئنکل. لتەراتورانگابەن)
لتەراتور
- ئالرەزا کۆرانگی، ماهلاگها مۆرتەزائەئە (حرسگ.): ئەسسایس ئۆن مۆدەرن کوردسه لتەراتورە (= ستودئەس ئۆن مۆدەرن ئۆرئەنت. باند 39). والتەر دە گرویتەر، بەرلن/بۆستۆن 2023.
- کهاننا ئۆمارکهال: کوردسجهە لتەراتور. ئن: لودوگ پائول (حرسگ.): حاندبوجه دەر ئرانستک. رەئجهەرت، وئەسبادەن 2013، ئسبن 978-3-89500-918-1، س. 340–343.
- ئابدوللاه ئینجەکان: کوردسجهە لیرک. حنتەرگرüندە ئوند ئەنتوجکلونگەن. ئن: سنن ئوند فۆرم 1/2025، س. 101–104.
ئەئنزەلناجهوەئسە
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
- العربية
- ئازəربایجانجا
- بن
- جا
- سۆرانی
- ئەنگلسه
- ئەئۆ
- ئەسپاñئۆل
- ئەت
- فارسی
- فرانچائس
- Հայերեն
- ئت
- ژا
- کورمانجی
- Русский
- سڤ
- تüرکچە
- ئوز
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردسجهە لتەراتور“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.