کوردسجه-تüرکسجهە بەزئەهونگەن

دئە بەزئەهونگەن زوسجهەن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئوند دەر رەپوبلک تüرکەئ سند دورجه ئەئن سپاننونگسرەئجهەس وەجهسەلسپئەل ڤۆن کۆنفلکت ئوند کۆئۆپەراتئۆن گەپرäگت. دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئم نۆردراک (دە فاجتۆ ئەتابلئەرت سەئت 1991، ڤەرفاسسونگسرەجهتلجه بەستäتگت 2005) ڤەرفüگت üبەر ئەئنە ئەئگەنە رەگئۆنالرەگئەرونگ ئوند سجهەرهەئتسکرäفتە (پەسجهمەرگا)، ئست ژەدۆجه نجهت ئالس ئونابهäنگگەر ستائات ئانەرکاننت. دئە تüرکەئ هات ئالس ئونمتتەلبارەر ناجهبار ئەئنەرسەئتس ورتسجهافتلجهە ئوند ستراتەگسجهە ئنتەرەسسەن ئن دئەسەم کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئەگەبئەت ئوند پفلەگت هەئوتە پراگماتسجهە کۆنتاکتە دۆرتهن، ئاندەرەرسەئتس بەتراجهتەت دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ ژەدوەدە کوردسجهە ئونابهäنگگکەئتسبەسترەبونگەن مت ئارگوۆهن. ئنسبەسۆندەرە دئە پرäسەنز دەر کوردسجهەن ئاربەئتەرپارتەئ پکک ئن دەن ئراکسجهەن گەبرگەن ئوند دئە فورجهت ئانکاراس ڤۆر ئەئنەم Üبەرسجهواپپەن سەپاراتستسجهەر ئدەئەن ئائوف دئە کوردەن ئن دەر تüرکەئ بەلاستەن داس ڤەرهäلتنس ئممەر وئەدەر.

حستۆرسجه وار دئە حالتونگ دەر تüرکەئ گەگەنüبەر ئەئنەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئە ئم هەئوتگەن نۆردراک üبەروئەگەند ئابلەهنەند. ئم ڤەرلائوف دەس 20. ئوند فرüهەن 21. ژاهرهوندەرتس هات سجه دئەسە پۆستئۆن ژەدۆجه گەواندەلت: ڤۆن ئانفäنگلجهەر فەئندسەلگکەئت گەگەنüبەر کوردسجهەر سەلبستڤەروالتونگ هن زو ڤۆرسجهتگەر ئاننäهەرونگ ئوند زوساممەناربەئت – ئاللەردنگس ستەتس ئونتەر واهرونگ دەر ئراکسجهەن تەررتۆرئالنتەگرتäت. دئە تüرکەئ هات ئهرە پۆلتک گەگەنüبەر دەن کوردەن ئم ناجهبارلاند مەهرفاجه ئانگەپاسست، ژە ناجه ئەئگەنەم سجهەرهەئتسنتەرەسسە ئوند رەگئۆنالپۆلتسجهەم ئومفەلد.

گەسجهجهتە

فرüهە بەزئەهونگەن (ئۆسمانسجهەس رەئجه ئوند فرüهەر ئراک)

دئە هەئوتگەن بەزئەهونگەن هابەن وورزەلن، دئە بس ئن دئە زەئت دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس رەئجهەن. دئە کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەتە ئەرسترەجکتەن سجه üبەر داس ئۆسمانسجهە رەئجه ئوند پەرسئەن; ئەئنە ئەئگەنستäندگە کوردسجهە ستائاتلجهکەئت گاب ئەس نجهت. ناجه دەم ئەندە دەس ئەرستەن وەلتکرئەگس ئوند دەم زەرفالل دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس سجهەرتەن دئە ئاللئئەرتەن ئم ڤەرتراگ ڤۆن سèڤرەس (1920) دەن کوردەن زونäجهست دئە ئائوسسجهت ئائوف ئەئنەن ئائوتۆنۆمەن ستائات ئن تەئلەن ئاناتۆلئەنس ئوند دەس دامالگەن ڤلâیەت مۆسسول زو.^[1] دئەسە پلäنە ووردەن ئاللەردنگس نئە ئومگەسەتزت، دەنن دەر تüرکسجهە ئونابهäنگگکەئتسفüهرەر موستافا کەمال ئاتاتüرک ڤەرەئتەلتە سئە دورجه دپلۆماتسجهە ئوند ملتäرسجهە مانöڤەر. ئاتاتüرک سۆلل دەن کوردەن ناجه 1918 زوار زونäجهست ئائوتۆنۆمئە ئن ئائوسسجهت گەستەللت هابەن، ئوم سئە پۆلتسجه ئائوف سەئنە سەئتە زو زئەهەن، سجهوەنکتە ناجه دەر گرüندونگ دەر رەپوبلک تüرکەئ ژەدۆجه ئائوف ئەئنە کۆمپرۆمسسلۆسە پۆلتک دەر ئاسسملئەرونگ ئوم.^[2]^[3] ئن دەر لائوساننەر فرئەدەنسکۆنفەرەنز 1923 ووردە ئەئن کوردسجهەر ستائات نجهت وەئتەر ڤەرفۆلگت; ستاتتدەسسەن ووردەن دئە کوردەن زور مندەرهەئت ئننەرهالب دەر نەئوئەن ستائاتسگرەنزەن ئەرکلäرت. 1926 ڤەرزجهتەتە دئە تüرکەئ ئم ئابکۆممەن ڤۆن ئانکارا ئۆففزئەلل ئائوف ئانسپرüجهە ئائوف داس نöردلجهە ئراک-گەبئەت (داس ئەهەمالگە مۆسسول-ڤلâیەت)، وۆدورجه دئەسەس ئەندگüلتگ تەئل دەس کöنگرەئجهس ئراک بلئەب.

ئن دەن فۆلگەندەن ژاهرزەهنتەن کۆئۆپەرئەرتە دئە تüرکەئ مت دەن نەئو ئەنتستاندەنەن ناجهبارستائاتەن، ئوم کوردسجهە ئونابهäنگگکەئتسبەسترەبونگەن ئەئنزودäممەن. سۆ ڤەرپفلجهتەتەن سجه دئە تüرکەئ، دەر ئران ئوند دەر ئراک ئەتوا ئم ڤەرتراگ ڤۆن سائاداباد ڤۆن 1937 زو گەگەنسەئتگەر نجهتەئنمسجهونگ، واس ئائوجه ئەئنە ئابستممونگ ئم کامپف گەگەن کوردسجهە ئائوفستäندە ئەئنسجهلۆسس.^[1] کوردسجهە ئائوفستاندسڤەرسوجهە ئم ئراک – وئە ژەنەر ڤۆن ماهمود بارزاندسجه ئانفانگ دەر 1920ەر ژاهرە ئۆدەر دەر بارزان-فاملئە ئن دەن 1930ەر ئوند 1940ەر ژاهرەن – ووردەن ڤۆن دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ نئەدەرگەسجهلاگەن; دئە تüرکەئ ئونتەرستüتزتە ئمپلزت دئە واهرونگ دەر ئراکسجهەن سۆئوڤەرäنتäت üبەر داس کوردەنگەبئەت. سجهۆن دامالس ڤەرفۆلگتە ئانکارا ئالسۆ دئە ماخمە، داسس کەئن سەپاراتستسجهەس کوردستان ئان سەئنەن گرەنزەن ئەنتستەهەن دüرفە. دئەسە حالتونگ بەروهتە ئائوجه ئائوف دەر بەفüرجهتونگ، ئەئن کوردەنستائات کöننتە دئە کوردەن ئن دەر سüدۆستتüرکەئ ئەرموتگەن ئوند دامت دئە تەررتۆرئالە ئەئنهەئت دەر تüرکەئ گەفäهردەن.

فرüهە رەگئەرونگسزەئت ڤۆن ساددام حوسسەئن ئوند ئران-ئراک-کرئەگ

ئن دەن 1960ەر ئوند 1970ەر ژاهرەن گەرئەت دئە کوردەنفراگە ئم ئراک ئەرنەئوت ئن دەن فۆکوس. 1961 ستارتەتە مۆللا موستافا بارزان، ئانفüهرەر دەر دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس (پدک)، ئەئنەن ئائوفستاند گەگەن باگداد ئونتەر دەم سلۆگان „ئائوتۆنۆمئە فüر کوردستان، دەمۆکراتئە فüر دەن ئراک“. ناجه لانگژäهرگەن کäمپفەن گەوäهرتە دئە ئراکسجهە بائاته-رەگئەرونگ ئونتەر ڤزەپرäسدەنت ساددام حوسسەئن دەن کوردەن 1970 ئەرستمالس ئەئن ئائوتۆنۆمئە-ئابکۆممەن; کوردسجه ووردە ئالس زوەئتە ئامتسسپراجهە ئانەرکاننت.^[1] دۆجه دئەسەس ئائوتۆنۆمئەڤەرسپرەجهەن ووردە نئە ڤۆللستäندگ ئومگەسەتزت.^[3] 1974 ئەندەتە دەر واففەنستللستاند، ناجهدەم باگداد ئەئنە ئەئنگەسجهرäنکتە ئائوتۆنۆمئەرەگەلونگ ئۆهنە دئە پرۆڤنز کرکوک پرäسەنتئەرتە، واس دئە کوردەن زورüجکوئەسەن. دەر کۆنفلکت ئەندەتە 1975 ئابروپت دورجه داس ئابکۆممەن ڤۆن ئالگئەر زوسجهەن دەم ئراک ئوند دەم ئران: دەر ئران ستەللتە سەئنە ئونتەرستüتزونگ فüر دئە ئراکسجهەن کوردەن ئەئن، وۆرائوفهن بارزانس ئائوفستاند زوساممەنبراجه.^[1] تائوسەندە کوردەن فلۆهەن ئنس ئەخل، بارزان سەلبست گنگ ئنس ئائوسلاند. دئە تüرکەئ بەگرüßتە دئەسە ئەنتوجکلونگ ئنسگەهەئم، دا ئەئن دەستابلسئەرتەس ناجهبارلاند ئراک ئونتەر کوردسجهەر رەڤۆلتە ئائوجه فüر سئە رسکەن بارگ. زودەم ڤۆللەندەتە ئانکارا 1977 گەمەئنسام مت باگداد دئە ستراتەگسجه وجهتگە ئەردöل-پپەلنە ڤۆن کرکوک زوم تüرکسجهەن جەیهان.

ساددام حوسسەئن üبەرناهم 1979 فۆرمال دئە ئراکسجهە پرäسدەنتسجهافت ئوند ڤەرسجهäرفتە دەن کورس گەگەنüبەر دەن کوردەن. وäهرەند دەر ئەرستەن حäلفتە دەر 1980ەر ژاهرە وار ئەس ئم نۆردراک ڤەرگلەئجهسوەئسە روهگ، دۆجه دئە ستوئاتئۆن äندەرتە سجه ئم کۆنتەخت دەس ئران-ئراک-کرئەگەس (1980–1988). دئە کوردسجهەن پارتەئئەن پدک ئوند پوک نوتزتەن دەن کرئەگ، ئوم ئەرنەئوت گەگەن باگداد زو رەڤۆلتئەرەن – تەئلس ئن ئاللئانز مت دەم ئران. ساددام رەئاگئەرتە مت بروتالەر گەوالت: ئەندە دەر 1980ەر وەئتەتە سەئن بائاته-رەگمە دئە ئارابسئەرونگسپۆلتک ئن دەن کوردەنگەبئەتەن ماسسڤ ئائوس ئوند ڤەرüبتە 1987–1988 دئە ئانفال-ئۆپەراتئۆن، ئەئنەن گەنۆزد ئان دەن کوردەن مت گەسجهäتزتەن 100.000 تۆتەن.^[3] بەئم گفتگاسانگرفف ئائوف دئە کوردسجهە ستادت حالابدسجها ئم مäرز 1988 ووردەن تائوسەندە زڤلستەن گەتöتەت; روند 100.000 کوردسجهە فلüجهتلنگە فلۆهەن دامالس ئائوس ئانگست ڤۆر وەئتەرەن ئانگرففەن üبەر دئە بەرگە ئن دئە تüرکەئ.^[1] دئە تüرکەئ گەوäهرتە زوار هومانتäرە حلفە ئن فۆرم ڤۆن فلüجهتلنگسلاگەرن ئان دەر گرەنزە، ئەنتهئەلت سجه ئابەر وەئتگەهەند ئۆففزئەللەر کرتک ئام ڤۆرگەهەن دەس ئراکسجهەن رەگمەس.

گلەئجهزەئتگ بەگانن ئن دئەسەر زەئت دئە تüرکەئ ئەئگەنە ئننەنپۆلتسجهە پرۆبلەمە مت کوردسجهەن ئائوفستäندسجهەن زو بەکۆممەن: ئاب 1984 فüهرتە دئە پکک ئەئنەن گوئەرللاکرئەگ ئن سüدۆستاناتۆلئەن. ئانکارا ئوند باگداد رüجکتەن دادورجه ئن سجهەرهەئتسفراگەن ئەنگەر زوساممەن. 1983 سجهلۆسسەن بەئدە لäندەر ئەئن ئابکۆممەن، داس تüرکسجهەن تروپپەن بەگرەنزتە گرەنزüبەرسجهرەئتەندە ئەئنسäتزە گەگەن پکک-ستüتزپونکتە ئم نۆردراک ئەرلائوبتە. دئەسە کۆئۆپەراتئۆن رجهتەتە سجه گەگەن دئە پکک، دئە سجه ئاب دەن سپäتەن 1980ەرن ئم ئونزوگäنگلجهەن ئراکسجه-ئرانسجهەن گرەنزگەبرگە (ئنسبەسۆندەرە ئم کاندل-گەبرگە) فەستسەتزتە. دئە کدپ ئوند پوک ساهەن دئە پکک دامالس نجهت ئالس ئونمتتەلبارە بەدرۆهونگ، دا دەرەن حائوپتفەئند دئە تüرکەئ دئە وار. فۆلگلجه تۆلەرئەرتەن سۆوۆهل باگداد ئالس ئائوجه دئە ئراکسجه-کوردسجهەن ملزەن دئە ئانوەسەنهەئت دەر تüرکسجه-کوردسجهەن پکک ئن نۆردراک وäهرەند دەر 1980ەر ژاهرە.^[4]

زوەئتەر گۆلفکرئەگ

دەر ئراکسجهە Üبەرفالل ئائوف کووائت 1990 ئوند دەر دارائوففۆلگەندە زوەئتە گۆلفکرئەگ 1991 براجهتەن دانن دراماتسجهە ڤەرäندەرونگەن فüر دئە کوردەن ئم نۆردراک. ئم مäرز 1991، ئونمتتەلبار ناجه دەر نئەدەرلاگە دەس ئراک ئم کووائت-کرئەگ، ئەرهۆبەن سجه دئە کوردەن – ئەرموتگت دورجه دئە ئانناهمە، باگداد سەئ گەسجهوäجهت – ئن ئەئنەم ئائوفستاند. ساددام حوسسەئنس تروپپەن سجهلوگەن دئەسە رەڤۆلتە ژەدۆجه بروتال نئەدەر، واس ئەئنەن ماسسڤەن فلüجهتلنگسسترۆم ئائوس کوردستان ئائوسلöستە. حوندەرتتائوسەندە کوردەن فلۆهەن ئن دئە بەناجهبارتە تüرکەئ ئوند دەن ئران.^[5] ئوم ئەئنە هومانتäرە کاتاسترۆپهە ئوند ئەئنە پەرمانەنتە فلüجهتلنگسوەللە زو ڤەرهندەرن، ئونتەرستüتزتە دئە تüرکەئ دئە ئەئنرجهتونگ ئەئنەر ئنتەرناتئۆنالەن سجهوتززۆنە ئم نۆردراک. ئائوف بەترەئبەن دەر ئوسا، گرۆßبرتاننئەنس، فرانکرەئجهس ئوند ئائوجه مت ستللسجهوەئگەندەر زوستممونگ ئانکاراس ڤەرابسجهئەدەتەن دئە ڤەرەئنتەن ناتئۆنەن ئم ئاپرل 1991 دئە رەسۆلوتئۆن 688، وەلجهە هومانتäرە حلفە فۆردەرتە.^[1] دئە ناتۆ ستارتەتە دارائوفهن دئە ئۆپەراتئۆن پرۆڤدە جۆمفۆرت، بەئ دەر ئاللئئەرتە تروپپەن – دارونتەر ئائوجه مت تüرکسجهەر ئونتەرستüتزونگ – ئم نۆردراک ئەئنە فلوگڤەربۆتسزۆنە نöردلجه دەس 36. برەئتەنگرادەس ئەئنرجهتەتەن. دئەسە سجهوتززۆنە زوانگ دئە ئراکسجهە ئارمەئە زوم رüجکزوگ ئائوس وەئتەن تەئلەن کوردستانس. ئەرستمالس ئەنتستاند دامت دە فاجتۆ ئەئنە کوردسجه کۆنترۆللئەرتە ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن ئم ئراک، ئابگەسجهرمت دورجه وەستلجهە لوفتüبەرواجهونگ.^[6]

ئانکارا ستاند دئەسەر ئەنتوجکلونگ ئامبڤالەنت گەگەنüبەر. ئەئنەرسەئتس بەگرüßتە مان دئە ستابلسئەرونگ دەر لاگە ئان دەر تüرکسجهەن گرەنزە ئوند دئە رüجککەهر دەر فلüجهتلنگە ئن ئهرە حەئماتۆرتە ئونتەر ئنتەرناتئۆنالەم سجهوتز. ئاندەرەرسەئتس بەئۆباجهتەتە دئە تüرکسجهە فüهرونگ دئە ئەنتستەهونگ ئەئنەر کوردسجهەن سەلبستڤەروالتونگ مت ئارگوۆهن. ئۆففزئەلل بەتۆنتە دئە تüرکەئ وەئتەرهن دئە تەررتۆرئالە ئنتەگرتäت دەس ئراک ئوند لەهنتە ئەئنە فۆرمەللە ئونابهäنگگکەئت کوردستانس سترکت ئاب. دۆجه پراگماتسجه ئاررانگئەرتە سجه ئانکارا مت دەن نەئوئەن ماجهتڤەرهäلتنسسەن ئم نۆردراک. بەرەئتس 1992 ئۆرگانسئەرتەن دئە کوردەن ئەرستمالس فرەئئە واهلەن فüر ئەئن رەگئۆنالپارلامەنت ئن ئەربل.^[1] زوار بلئەب دئە رەگئۆن ئائوفگروند ئننەرکوردسجهەر رڤالتäتەن ئنستابل (کدپ ئوند پوک تەئلتەن داس گەبئەت فاکتسجه ئونتەر سجه ئائوف)، ئابەر فüر ئانکارا ئەرöففنەتەن سجه ئائوجه نەئوئە مöگلجهکەئتەن: دئە تüرکەئ کۆننتە نون درەکتە کۆنتاکتە زو دەن کوردسجهەن فüهرەرن کنüپفەن، ئوم سۆوۆهل ورتسجهافتلجهە ئنتەرەسسەن ئالس ئائوجه سجهەرهەئتسفراگەن (پکک-بەکäمپفونگ) بلاتەرال زو رەگەلن، ئۆهنە دەن ئوموەگ üبەر باگداد زو نەهمەن.

ناجه دەر ئەرلانگونگ دەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئە ئم ئراک

دئە 1990ەر ژاهرە وارەن گەپرäگت ڤۆن دئەسەم بالانجەئاکت زوسجهەن کۆنفلکت ئوند ئاننäهەرونگ. ئەئنەرسەئتس ستارتەتە دئە تüرکەئ مەهرەرە گرەنزüبەرسجهرەئتەندە ملتäرۆففەنسڤەن گەگەن دئە پکک ئم نۆردراک، زوم تەئل ئن کۆئۆپەراتئۆن مت کوردسجهەن پەسجهمەرگا. ئم ئوس-ڤەرمتتەلتەن ئابکۆممەن ڤۆن 1997 ڤەرپفلجهتەتەن سجه دئە کوردسجهەن پارتەئئەن کدپ ئوند پوک سۆگار، دئە پرäسەنز دەر پکک ئن ئهرەم گەبئەت نجهت زو دولدەن ئوند تüرکسجهە ملتäرەئنسäتزە زور ئەئندäممونگ دەر پکک زو تۆلەرئەرەن. تاتسäجهلجه بەکäمپفتەن پدک-تروپپەن ئاب متتە دەر 90ەر ژاهرە دئە پکک ستەللەنوەئسە سەلبست.^[4] دئە دە-فاجتۆ-ئاللئانز بەئدەر سەئتەن ووردە ئائوجه دورجه ئەئنە ڤەرتئەفتە ورتسجهافتلجهە زوساممەناربەئت ئونتەرسترجهەن، وۆبەئ داس وەستلجهە ورتسجهافتسەمبارگۆ گەگەن دەن ئراک ژەدۆجه دئە ڤۆللە ئەنتوجکلونگ دەر ورتسجهافتسکۆنتاکتە بەهندەرتە. دەر ستورز ساددام حوسسەئنس ئم ئراککرئەگ 2003 مارکئەرتە ئەئنە نەئوئە Äرا. دئە کوردەن ئم نۆردراک ئەتابلئەرتەن سجه ئالس ئەنتسجهەئدەندە کرافت ئم ناجهکرئەگس-ئراک ئوند ئەرهئەلتەن ئن دەر نەئوئەن ئراکسجهەن ڤەرفاسسونگ (2005) وەئترەئجهەندە ئائوتۆنۆمئەرەجهتە فüر دئە رەگئۆن کوردستان.

دئە تüرکەئ رەئاگئەرتە زونäجهست مت گرۆßئەر سۆرگە: مان بەفüرجهتەتە، دئە کوردەن کöننتەن نون فاکتسجه ئەئنەن ئونابهäنگگەن ستائات ئانسترەبەن – ئنسبەسۆندەرە، وەنن سئە دئە öلرەئجهە ستادت کرکوک ئونتەر ئهرە کۆنترۆللە برنگەن وüردەن. ئانکارا ڤەروەئگەرتە 2003 دەن ئوسا دئە نوتزونگ تüرکسجهەن تەررتۆرئومس فüر دەن ئەئنمارسجه ئن دەن نۆردراک. دئە ماخمە بلئەب، ئەئنە ئابسپالتونگ کوردستانس زو ڤەرهندەرن. دئە تüرکەئ درۆهتە دەر کوردسجهەن فüهرونگ ئم نۆردراک سۆگار نۆجه 2007 ئۆففەن مت ورتسجهافتلجهەن سانکتئۆنەن ئوند گرەنزسجهلئەßئونگەن، ئوم دەرەن حاندلونگسسپئەلرائوم ئەئنزوسجهرäنکەن. گلەئجهزەئتگ ئسۆلئەرتەن سجه دئە ئراکسجهەن کوردەن زونەهمەند ڤۆن دەر سجهئتسجه دۆمنئەرتەن زەنترالرەگئەرونگ ئن باگداد. دئەس سجهوف ئەئنە نەئوئە کۆنستەللاتئۆن: ئانکارا ئەنتدەجکتە دئە کوردەنرەگئۆن ئالس پۆتەنتئەللەن ڤەربüندەتەن گەگەن واجهسەندەن ئرانسجهەن ئەئنفلوسس ئم ئراک. دەر دامالگە رەگئۆنالپرäسدەنت ماسود بارزان، ترادتئۆنەلل ئەئن رڤالە دەس پکک-جهەفس Öجالان، کام دەر تüرکەئ پۆلتسجه ئەنتگەگەن، ئندەم ئەر öففەنتلجه ئانسجهلäگە دەر پکک ڤەرورتەئلت. فۆرتان ڤەربەسسەرتەن سجه دئە بەزئەهونگەن راپدە ئوند بەئدە سەئتەن بائوتەن ئەئن پراگماتسجهە کۆئۆپەراتئۆن ئائوف.^[7] 2010 ئەرöففنەتە دئە تüرکەئ ئەئن کۆنسولات ئن ئەربل^[8]، ئوند هۆجهرانگگە بەسوجهە ووردەن زور نۆرمالتäت.

دەر تüرکسجهە پرäسدەنت رەجەپ تاییپ ئەردۆğئان پفلەگتە ئەئن گوتەس پەرسöنلجهەس ڤەرهäلتنس زو ماسود بارزان ئوند ئەمپفنگ ئهن مەهرفاجه ئۆففزئەلل، واس ڤۆر 2003 ئوندەنکبار گەوەسەن وäرە. بەئۆباجهتەر سپراجهەن ڤۆن ئەئنەر ستراتەگسجهەن ئاللئانز ئائوف زەئت: دئە تüرکەئ ئاکزەپتئەرتە فاکتسجه دئە کوردسجهە ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن ئالس لەگتمەن گەسپرäجهسپارتنەر ئوند گوتەن ناجهبارن، سۆلانگە دئەسە کەئنە فۆرمالە ئونابهäنگگکەئت ئانسترەبتە. بارزانس پدک گالت دەر تüرکەئ ئالس نüتزلجهەر گەگەنپارت زور پکک، دا ئهرە کۆنسەرڤاتڤ-ناتئۆنالستسجهە ئائوسرجهتونگ ئەئن ئدەئۆلۆگسجهەس گەگەنگەوجهت زور مارخستسجه گەپرäگتەن پکک دارستەللتە. ئەئن ئەمپفندلجهەر دäمپفەر فüر دئەسە ئاننäهەرونگ وار داس ئونابهäنگگکەئتسرەفەرەندوم ئن کوردستان 2017. بارزان لئەß دئە بەڤöلکەرونگ üبەر دئە لۆسلöسونگ ڤۆم ئراک ئابستممەن – ئەئن سجهرتت، دەن دئە تüرکەئ ئالس „هستۆرسجهەن فەهلەر“ ڤەرورتەئلتە ئوند مت „کۆستەن ئوند ڤەرگەلتونگسماßناهمەن“ درۆهتە، دا ئەئن ژا-ڤۆتوم ناجه تüرکسجهەر ئانسجهت دەن کوردەن ئن دەر تüرکەئ ئائوفترئەب گەبەن کöننتە.^[9] فüر ئەئنە زەئت لانگ ئونتەربراجه دئە تüرکەئ ئهرە Öلمپۆرتە ئائوس کوردستان ئوند هئەلت ملتäرمانöڤەر ئان دەر گرەنزە ئاب. لەتزتلجه موسستە دئە کرگ دئە ئەرگەبنسسە دەس رەفەرەندومس ئائوسسەتزەن. ئن دەر فۆلگە کüهلتە داس زوڤۆر وارمە ڤەرهäلتنس فüر ئەئنە زەئت لانگ دەئوتلجه ئاب.

ورتسجهافتسبەزئەهونگەن

ورتسجهافتلجه سند دئە تüرکەئ ئوند دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ئەنگ ڤەرفلۆجهتەن. سەئت دەر ئەتابلئەرونگ دەر کوردسجهەن سەلبستڤەروالتونگ هات سجه دئە تüرکەئ زوم مت ئابستاند وجهتگستەن حاندەلسپارتنەر ئوند ئنڤەستۆر ئم نۆردراک ئەنتوجکەلت. سجهۆن 2007 ستاممتەن روند 80 % دەر ئائوسلاندسنڤەستتئۆنەن ئن دەر کوردەنرەگئۆن ئائوس دەر تüرکەئ; هوندەرتە تüرکسجهە فرمەن وارەن ئن ئەربل ئوند سولەیمانیا تäتگ. تüرکسجهە ئونتەرنەهمەن بائوتەن دئە فلوگهäفەن ڤۆن ئەربل ئوند سولەیمانیا سۆوئە ئاندەرە گرۆßپرۆژەکتە.^[4] دەر وارەنهاندەل بلüهتە: دئە تüرکەئ ئەخپۆرتئەرت ڤۆر ئاللەم کۆنسومگüتەر، بائوستۆففە ئوند لەبەنسمتتەل ئن دەن نۆردراک، وäهرەند ئائوس کوردستان رۆهستۆففە ئن دئە تüرکەئ فلئەßئەن. ئەئنە زەنترالە رۆللە سپئەلت داس ئەردöل. دئە ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان ڤەرفüگت üبەر بەترäجهتلجهە Öلرەسەرڤەن. بەرەئتس ئاب 2009 ئەخپۆرتئەرتە سئە ئەئگەنستäندگ Öل üبەر ئەئنە پپەلنە ئن دئە تüرکەئ – زونäجهست ئن کلەئنەرەن مەنگەن، ئاب 2014، ناجه فەرتگستەللونگ ئەئنەر ئەئگەنەن پپەلنە دەر کوردەنرەگئۆن زوم تüرکسجهەن نەتز، ستئەگەن دئە ئەخپۆرتڤۆلومنا دەئوتلجه. زەئتوەئسە ووردەن بس زو 600.000 باررەل تäگلجه ڤئا تüرکەئ ئان ئنتەرناتئۆنالە ئابنەهمەر ڤەرسجهففت.^[10] ئانکارا هات گرۆßئەس ئنتەرەسسە ئان دئەسەن Öللئەفەرونگەن ئائوس کوردستان ئوند سجهلۆسس – سەهر زوم ئونموت باگدادس – بلاتەرالە ئابکۆممەن مت ئەربل üبەر Öلگەسجهäفتە.^[9]

تüرکسجهە پرۆدوکتە دۆمنئەرەن دئە کوردسجهەن مäرکتە – ناجه سجهäتزونگەن سند کناپپ 2000 ئونتەرنەهمەن ئائوس دەر تüرکەئ ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئاکتڤ. داس حاندەلسڤۆلومەن زوسجهەن دەر تüرکەئ ئوند دەم گەسامتەن ئراک بەتروگ 2024 ئەتوا 10 مللئاردەن ئوس-دۆللار، وۆڤۆن ئەئن درتتەل ئائوف دئە کوردەنرەگئۆن ئەنتفئەل.^[11] ترۆتز دئەسەر ئنتەنسڤەن ورتسجهافتسبەزئەهونگەن ئست داس ڤەرهäلتنس ئاسیممەترسجه: دئە تüرکەئ پرۆفتئەرت ستäرکەر، دا سئە فەرتگە گüتەر ئوند دئەنستلەئستونگەن لئەفەرت ئوند ئم گەگەنزوگ رۆهöل ئەرهäلت. دئە ئونتەربرەجهونگ دەر Öل-ئەخپۆرتە 2017 سۆوئە ئەرنەئوت ئاب 2023 (ئائوفگروند ئنتەرناتئۆنالەر رەجهتسسترەئتگکەئتەن^[12]) تراف دئە کوردسجهە رەگئۆنالöکۆنۆمئە هارت ئوند بەستäتگتە، وئە ڤەرووندبار کوردستان دورجه سەئنە ئابهäنگگکەئت ڤۆم تüرکسجهەن ئەخپۆرتکۆرردۆر ئست، واس دئە تüرکەئ ئالس دروجکمتتەل ئەئنسەتزتەن کانن.

کولتوربەزئەهونگەن

تüرکەن ئوند ئراکسجهە کوردەن بلجکەن ئائوف ژاهرهوندەرتە گەمەئنسامەر گەسجهجهتە ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه زورüجک، واس بس هەئوتە ئن سپراجهە، ئاللتاگ ئوند ترادتئۆنەن سپورەن هنتەرلäسست. سۆ ورد ئن دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان نەبەن دەن کوردسجهەن حائوپتدئالەکتەن سۆران ئوند کورماندسجه ئائوجه ئارابسجه ئوند ڤەرەئنزەلت تüرکسجه گەسپرۆجهەن – لەتزتەرەس ڤۆر ئاللەم ڤۆن دەر تورکمەنسجهەن مندەرهەئت ئن ستäدتەن وئە ئەربل ئوند کرکوک. دئە تüرکەئ سئەهت سجه ئالس سجهوتزماجهت دئەسەر ئراکسجهەن تورکمەنەن ئوند فöردەرت دەرەن کولتورەللە ئوند سپراجهلجهە رەجهتە ئن دەر کوردەنرەگئۆن. ئائوف بەئدەن سەئتەن دەر گەگەنسەئتگەن گرەنزە بەستەهەن زودەم زاهلرەئجهە کولتورەللە گەمەئنسامکەئتەن زوسجهەن تüرکسجهەن ئوند ئراکسجهەن کوردەن. ئاللەردنگس بلەئبەن کولتورەللە کۆنتاکتە ئۆفت ئم سجهاتتەن دەر پۆلتسجهەن سپاننونگەن. ئنسبەسۆندەرە دئە کوردەنپۆلتک دەر تüرکەئ ئم ئەئگەنەن لاند – وۆ کوردسجهە سپراجهە ئوند کولتور لانگە ئونتەردرüجکت ووردەن – سجهرäنکت ئەئنە ئۆففەن گەلەبتە کولتورەللە فرەئوندسجهافت ئەئن.^[2] سۆ گبت ئەس زوار ستäدتەپارتنەرسجهافتەن ئائوف لۆکالەر ئەبەنە ئوند کولتورفەستڤالس مت کوردسجهەر بەتەئلگونگ ئن دەر تüرکەئ، دۆجه ئۆففزئەللە کولتورابکۆممەن سند رار.

تüرکسجهە فەرنسەهسەرئەن سند ئن دەر گەسامتەن رەگئۆن کوردستان äئوßئەرست بەلئەبت گەوۆردەن. مللئۆنەن کوردەن ئوند ئارابەر هابەن تüرکسجهە سەرئەن وئە موهتەشەم یüزیıل ئۆدەر فاتماگüل'üن سوچو نە؟ گەسەهەن، واس وەسەنتلجه دازو بەئترäگت، ئەئن پۆستڤەس بلد دەر تüرکەئ ئن دەر رەگئۆن کوردستان زو ڤەرمتتەلن.^[13]

سجهەرهەئتسبەزئەهونگەن

دئە ملتäرسجهەن بەزئەهونگەن زوسجهەن دەر تüرکەئ ئوند دەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئەرەگئۆن سند کۆمپلەخ ئوند وەردەن ڤۆر ئاللەم دورجه دەن کامپف گەگەن دئە پکک ئوند رەگئۆنالە سجهەرهەئتسفراگەن دەفنئەرت. بەرەئتس سەئت دەن 1990ەر ژاهرەن فüهرتە دئە تüرکسجهە ئارمەئە وئەدەرهۆلت گرەنزüبەرسجهرەئتەندە ملتäرۆپەراتئۆنەن ئم نۆردراک دورجه. ئن دەن ژاهرەن 1995 ئوند 1997 مارسجهئەرتەن ژەوەئلس زەهنتائوسەندە تüرکسجهە سۆلداتەن ڤۆرüبەرگەهەند ئن کوردسجهە ئائوتۆنۆمئەگەبئەتە ئەئن، ئوم پکک-لاگەر زو زەرستöرەن. دئەسە ئاکتئۆنەن ئەرفۆلگتەن مت ستللسجهوەئگەندەر بللگونگ – تەئلس سۆگار مت ئونتەرستüتزونگ – دەر کدپ، وەلجهە دئە پکک ئالس رڤالەن بەتراجهتەتە. ئائوجه ناجه 2003 ئەرلائوبتە دئە کوردسجهە رەگئۆنالرەگئەرونگ وئەدەرهۆلت دئە نوتزونگ ئهرەس لوفترائومس دورجه تüرکسجهە کامپففلوگزەئوگە ئوند ئونبەماننتە درۆهنەن، ئوم پکک-ستەللونگەن زو ئاتتاجکئەرەن. دئە تüرکەئ ئونتەرهäلت زودەم سەئت دەن 1990ەر ژاهرەن ملتäرسجهە ستüتزپونکتە ئم نۆردراک. سپäتەر کام ئەئن گرößئەرەس ترائننگسلاگەر ئن باسجهقا (بەئ مۆسسول) هنزو، وۆ ئاب 2015 تüرکسجهە ئائوسبلدەر کوردسجهە کäمپفەر ئوند لۆکالە سوننتسجهە ملزەن ئم کامپف گەگەن دەن ئس سجهولتەن.^[14] دئە پرäسەنز ڤۆن تüرکسجهەن سۆلداتەن ئن باسجهقا فüهرتە ئاللەردنگس زو سپاننونگەن مت دەر ئراکسجهەن زەنترالرەگئەرونگ، دئە 2016 ڤۆر دەر ئونۆ گەگەن دئە „ملتäرسجهە ئەئنمسجهونگ“ ئانکاراس پرۆتەستئەرتە.^[15]^[7]

ئم کامپف گەگەن دەن ئس (2014–2017) کۆئۆپەرئەرتەن دئە تüرکەئ ئوند کوردسجهە سترەئتکرäفتە نور ئەئنگەسجهرäنکت. زوار ئەرلائوبتە ئانکارا ئم ئۆکتۆبەر 2014 کوردسجهەن پەسجهمەرگا-کäمپفەرن ئائوس دەم نۆردراک دەن کۆرردۆر دورجه تüرکسجهەس گەبئەت، ئوم دەر بەلاگەرتەن کوردسجهەن ستادت کۆبانە ئن سیرئەن بەئزوستەهەن – ئەئن سیمبۆلسجهەر ئاکت دەر سۆلدارتäت. دۆجه ئنسگەسامت بلئەب دئە تüرکەئ گەگەنüبەر دەم ئەئنساتز دەر پەسجهمەرگا زورüجکهالتەند. دئە کوردسجهە سەئتە وار ئررتئەرت، ئالس دئە تüرکەئ 2014 ئونتäتگ بلئەب، وäهرەند ئس-تروپپەن بەدرۆهلجه ناهە ئان ئەربل هەرانرüجکتەن. ستاتت تüرکسجهەر حلفە موسستەن دئە کوردەن دئە ڤەرتەئدگونگ ئهرەر رەگئۆن وەئتگەهەند ئاللەئن ئوند مت ئونتەرستüتزونگ دەر ئنتەرناتئۆنالەن کۆئالتئۆن لەئستەن. ملتäرسجه ئاگئەرت ئانکارا ئن دەر رەگئۆن پرمäر ناجه ئەئگەنەم کالکüل: سۆ بەتەئلگتە سجه دئە تüرکەئ 2017 ئائوجه نجهت ئان دەن کäمپفەن ئوم مۆسسول، پۆجهتە ئابەر پۆلتسجه دارائوف، داسس ناجه دەر بەفرەئئونگ وەدەر کوردسجهە نۆجه سجهئتسجهە ملزەن دئە ماجهت ئن دەر سوننتسجه گەپرäگتەن ستادت üبەرنەهمەن.^[7]

ئم ئاللگەمەئنەن تۆلەرئەرەن دئە پەسجهمەرگا دئە ئاکتڤتäتەن دەر تüرکسجهەن سترەئتکرäفتە ئائوف ئهرەم گەبئەت ئوند ئائوجه دئە تüرکەئ هات سجه مت دەر ئەخستەنز ئەئگەنستäندگەر کوردسجهەر سترەئتکرäفتە ئم ئراک ئابگەفوندەن. سۆلجهە ڤۆرفäللە سۆرگەن فüر ئەمپöرونگ ئن دەر کوردسجهەن Öففەنتلجهکەئت ئوند بەلاستەن داس ڤەرهäلتنس. فüر سترەئتگکەئتەن سۆرگتەن ئاللەردنگس ئن دەر ڤەرگانگەنهەئت زڤلە ئۆپفەر بەئ تüرکسجهەن لوفتانگرففەن. ئن ئەئنەم ئائوفسەهەنەررەگەندەن ڤۆرفالل ئم ژانوئار 2019 ستüرمتەن وüتەندە کوردسجهە دەمۆنسترانتەن ئەئنە تüرکسجهە باسس ئن دۆهوک، ناجهدەم بەئ ئەئنەم لوفتسجهلاگ زڤلستەن ئومس لەبەن گەکۆممەن وارەن. بەئ دەر ئائوسەئناندەرسەتزونگ کامەن زوەئ کوردەن ئومس لەبەن، دئە ڤۆن تüرکسجهەن سۆلداتەن گەتöتەت ووردەن.^[16]

ئەئنزەلناجهوەئسە

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردسجه-تüرکسجهە بەزئەهونگەن“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

[:0-1] 1،0 ^1،1 ^1،2 ^1،3 ^1،4 ^1،5 ^1،6 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[:4-2] 2،0 ^2،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[:1-3] 3،0 ^3،1 ^3،2 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[:2-4] 4،0 ^4،1 ^4،2 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[5] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[6] 1991 - ئۆپەراتئۆن پرۆڤدە جۆمفۆرت ئاند نۆرتهەرن واتجه

[:5-7] 7،0 ^7،1 ^7،2 شابلۆن:لتەراتور

[8] تورکەی ئاپپۆئنتس نەو جۆنسول گەنەرال تۆ تهە کوردستان رەگئۆن کوردستان 24

[:3-9] 9،0 ^9،1 شابلۆن:لتەراتور

[10] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[11] تورکەی سەئەکس تۆ ئەخپاند ترادە وته کوردستان رەگئۆن کوردستان 24

[12] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[13] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[14] شابلۆن:لتەراتور

[15] شابلۆن:لتەراتور

[16] شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]