KurdiPedia

کوردەن ئن دەر تüرکەئ

شابلۆن:پۆستئۆنسکارتە+

کوردسجهە فرائو مت تöجهتەرن 1973 سئەدلونگسگەبئەت دەر تüرکسجهەن کوردەن دئە کوردەن ئن دەر تüرکەئ ستەللەن مت سجهäتزونگسوەئسە 19 پرۆزەنت دەر گەسامتبەڤöلکەرونگ (جا. 15 مللئۆنەن)[1][2] دئە گرößتە ئەتهنسجهە مندەرهەئت ئن دەر تüرکەئ دار. دا بەئ دەن ڤۆلکسزäهلونگەن ئن دەر تüرکەئ سەئت 1985 نجهت مەهر ناجه دەر موتتەرسپراجهە گەفراگت ورد، گبت ئەس کەئنە ئەخاکتەن ئانگابەن زور ئانزاهل دەر کوردەن ئن دەر تüرکەئ. ئائوف دەر گروندلاگە دەس ڤەرتراگس ڤۆن لائوساننە 1923 ئەرکاننتە دئە نەئوگەگرüندەتە تüرکەئ دئە کوردەن – ئم گەگەنساتز زو دەن ئارمەنئەرن ئوند گرئەجهەن – نجهت ئالس ئەتهنسجهە مندەرهەئت ئان، دا دئە رەلگئۆنسزوگەهöرگکەئت (ئم دامالگەن فالل دەر ئسلام) ئالس کرتەرئوم فüر دئە ناتئۆنالە زوگەهöرگکەئت بەستممت ووردە.

گەسجهجهتە

 

وەئتە بەڤöلکەرونگستەئلە دەر کوردەن لەبتەن سەئت دەم 11. ژاهرهوندەرت ئونتەر تüرکسجهەم ئەئنفلوسس، زونäجهست ئونتەر دەن سەلدسجهوکەن ئوند سپäتەر ئونتەر دەن ئۆسمانسجهەن حەررسجهەرن. زو دەن ئەرستەن ئۆففزئەللەن بەزئەهونگەن زوسجهەن کوردەن ئوند دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه کام ئەس ئم ژاهرە 1514. بەئ دەر سجهلاجهت ڤۆن چالدıران ناهمەن دئە کوردەن ئائوف سەئتەن دەر ئۆسمانەن تەئل. دادورجه ئەرلانگتەن سئە دئە مöگلجهکەئت، ئهرە ئائوتۆنۆمەن حەررسجهافتسفۆرمەن ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه فۆرتزوفüهرەن. دئە ئائوتۆنۆمە ستروکتور دەر کوردسجهەن فüرستەنتüمەر دائوئەرتە بس ئنس 19. ژاهرهوندەرت، ئۆهنە زو وەئتەرەن کۆنفلکتەن زو فüهرەن.[3]

ڤۆن بەگنن دەس 19. ژاهرهوندەرتس بس زوم ژاهرە 1880 ئوند دانن وەئتەر بس زوم ئەرستەن وەلتکرئەگ گاب ئەس زاهلرەئجهە کوردسجهە ئائوفستäندە، ئن دەرەن فۆلگە دئە کوردسجهەن فüرستەن ئائوسگەسجهالتەت ووردەن ئوند دئە ئائوتۆنۆمەن حەررسجهافتسستروکتورەن ئەئن ئەندە فاندەن. تەئلە دەر کوردسجهەن ئەلتەن فاسستەن دارائوفهن دەن ئەنتسجهلوسس، ئەئنەن ئونابهäنگگەن ستائات زو گرüندەن.[3]

ناجه دەر نئەدەرلاگە دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئم ئەرستەن وەلتکرئەگ ووردە دەن کوردەن دورجه دئە ترپلە ئەنتەنتە ئم فرئەدەن ڤۆن سèڤرەس 1920 ئەئنەرسەئتس داس رەجهت ئائوف سەلبستبەستممونگ زوگەبللگت. ئاندەرەرسەئتس ووردە داس کوردسجهە گەبئەت ئائوفگەتەئلت: دئە سüدوەستلجهەن رەگئۆنەن کوردستانس وارەن فرانزöسسجهەر ئەئنفلوسسبەرەئجه ئوند ووردەن سۆ سیرئەن زوگەسجهلاگەن، گرۆßبرتاننئەن ووردە مانداتسماجهت ئم هەئوتگەن ئراک، دەم دئە سüدöستلجهەن کوردسجهەن لاندەستەئلە زوگەفüگت ووردەن.

ئانگەسجهتس دەر بەسەتزونگ ئوند تەئلونگ دەر تüرکەئ ئۆرگانسئەرتە موستافا کەمال، سپäتەر ئاتاتüرک، دەن ودەرستاند گەگەن دئە ئەئورۆپäئسجهەن بەساتزونگسمäجهتە ئوند گرئەجهەنلاند. دورجه گەسجهجکتەس تاکتئەرەن ئوند ئاپپەللئەرەن ئان دئە رەلگöسەن ئەمپفندونگەن دەر کوردەن سجهەرتە ئەر سجه دئە ئونتەرستüتزونگ دەر کوردسجهەن ستاممەسفüهرەر ئوند سجهەئجهس. دئە کوردەن کäمپفتەن دارائوف ئەرفۆلگرەئجه ئائوف سەئتەن دەر تüرکەن گەگەن دئە بەساتزونگسمäجهتە ئم ناتئۆنالەن بەفرەئئونگسکامپف.

 

ئم نەئو ئائوسگەهاندەلتەن ڤەرتراگ ڤۆن لائوساننە (24. ژول 1923) ووردەن دئە بەستممونگەن ڤۆن سèڤرەس ژەدۆجه رەڤدئەرت ئوند دئە ئائوتۆنۆمئەزوگەستäندنسسە ئان دئە کوردەن فئەلەن وەگ. دئە رەفۆرمەن ڤۆن ئاتاتüرک، لائزسموس ئوند سäکولارسئەرونگ، ستئەßئەن بەئ دەن دورجه فەئودالە ستروکتورەن ئوند رەلگئۆستäت گەپرäگتەن کوردەن ئائوف ودەرستاند. حنزو کام، داسس دئە کەمالستسجهە ئدەئۆلۆگئە ئەئنەن هۆمۆگەنەن تüرکسجهەن ستائات ڤۆرساه. گەگەن دئەسە رەفۆرمەن ئوند تüرکسجهە ئاسسملئەرونگسڤەرسوجهە کام نون سەئتەنس دەر کوردەن ودەرستاند ئائوف.

بەکاننت ووردە دەر ئائوسسپروجه دەس تüرکسجهەن ژوستزمنستەرس ماهموت ئەسات بۆزکورت زور کوردەنفراگە. ئم ژاهرە 1930 äئوßئەرتە ئەر، دئە تüرکەن سەئئەن دئە حەررەن دەس لاندەس. دئەژەنگەن، دئە کەئنە „ئەجهتەن تüرکەن“ (Öزتüرکلەر) سەئئەن، هäتتەن نور ئەئن ئەئنزگەس رەجهت: داس رەجهت، دئەنەر ئۆدەر سکلاڤە زو سەئن.[4]

زوسجهەن دەن ژاهرەن 1925 ئوند 1938 گاب ئەس ئەتوا زوانزگ کوردسجهە ئائوفستäندە، دئە رەلگöس، ورتسجهافتلجه ئوند پۆلتسجه مۆتڤئەرت وارەن. ئائوفستäندە وئە دەر کۆچگر-ئائوفستاند (1920)، سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند (1925)، دەر ئارارات-ئائوفستاند (1930) ئوند دەر دەرسم-ئائوفستاند (1938) ووردەن ڤۆن دەر تüرکسجهەن ئارمەئە نئەدەرگەسجهلاگەن. دەن کäمپفەن فۆلگتەن ئومفانگرەئجهە تüرکسئەرونگسماßناهمەن، سۆ ووردەن تüرکسجهە ناجهنامەن ئەئنگەفüهرت ئوند ئۆرتسبەزەئجهنونگەن دورجه تüرکسجهە ئەرسەتزت. دانەبەن ئەرفۆلگتەن ئائوجه ئومسئەدلونگەن مت دەپۆرتاتئۆنەن ڤۆن کوردەن ئوند گلەئجهزەئتگەر نەئوئانسئەدلونگ ڤۆن تüرکەن.[5]

دئە کوردەن گالتەن ئم سپراجهگەبرائوجه ئالس بەرگتüرکەن. دەر ئۆففزئەللە گەبرائوجه دەر کوردسجهەن سپراجهە وار لانگە زەئت ڤەربۆتەن ئوند ووردە ئەرست ئونتەر رەجەپ تاییپ ئەردۆğئان ئەرلائوبت.

ئاسسملاتئۆنسپۆلتک ئن دەر تüرکسجهەن رەپوبلک

حائوپتارتکەل: ڤۆلکسگروپپەن ئن دەر تüرکەئ

دئە ئەخستەنز دەر کوردەن ووردە ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه نئە ئن زوەئفەل گەزۆگەن ئوند نۆجه ئن دەن 1920ەر ژاهرەن سۆرگتە دئە ڤەروەندونگ دەس بەگرففەس „کوردستان“ ئن ئۆففزئەللەن دۆکومەنتەن نجهت فüر ودەرسپروجه.[6] نۆجه ئم مساک-ı مللی وار نجهت دئە رەدە ڤۆن دەن رەجهتەن دەر تüرکەن، سۆندەرن دەر ئۆسمانسجهەن موسلمە، واس کلار بەزوگ ئائوف دئە کوردەن ناهم.[7] ئاتاتüرک سەلبست سپراجه ئن ئەئنەم ئنتەرڤئەو مت ژۆئورنالستەن ئانفانگ 1923 نۆجه ئۆففەن üبەر دئە مöگلجهکەئت ئەئنەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمئە.[8]

ناجه ئابسجهلوسس دەس لائوساننەر ڤەرتراگەس äندەرتە سجه داس ژەدۆجه گروندلەگەند. دئە تüرکەئ بەترئەب ئەئنە ئاسسملئەرونگسپۆلتک گەگەنüبەر دەن کوردەن ئوند لەئوگنەتە کولتورەللە ئوند ئەتهنسجهە ئونتەرسجهئەدە. سۆ ووردە ڤەرسوجهت، دئە کوردەن ئالس ئەئن تüرکسجهەس ڤۆلک دارزوستەللەن، داس ئائوس زەنترالاسئەن ئەئنگەواندەرت ئست. ئائوفگروند ستائاتلجهەر رەسترکتئۆنەن کۆننتە دئە کوردسجهە کولتور نجهت فرەئ ئائوسگەلەبت وەردەن. نۆجه 1979 هئەß ئەس ئم ئۆففزئەللەن وöرتەربوجه (تüرکچە سöزلüک) دەر تüرک دل کورومو زور ئەرکلäرونگ دەس وۆرتەس „کوردە“: شابلۆن:زتات

ئەئنە وەئت ڤەربرەئتەتە ئەتیمۆلۆگسجهە دەئوتونگ دەس بەگرففس „کوردە“ (کüرت) وار داس کنرسجهەن فرسجهەن سجهنەئەس ئونتەر دەن فüßئەن دەر بەرگبەوۆهنەر.

ناجه دەر نئەدەرسجهلاگونگ دەس سجهەئجه-سائد-ئائوفستاندس ووردە ئەئن ‚رەفۆرمپلان فüر دەن ئۆستەن‘ (شارک İسلاهات پلانı)[9] ئەنتوجکەلت، ئن دەم دئە ئۆففزئەللە پۆستئۆن ئوند دئە حاندلونگسپرنزپئەن فüر داس کوردەنپرۆبلەم فەستگەلەگت ووردەن.

ئەس هاندەلتە سجه ئوم ئەئن برەئت گەفäجهەرتەس پرۆگرامم. وäهرەند تüرکسجهە پۆلتکەر ڤۆن ئەئنەم „رەفۆرمپلان“ سپرەجهەن، سند کوردسجهە حستۆرکەر دەر مەئنونگ، داسس دئە گروندپفەئلەر دئەسەس پلانەس مت دەن بەگرففەن ئاسسملاتئۆن، دەپۆرتاتئۆن-ئومسئەدلونگ ئوند ماسسەنمۆرد بەزەئجهنەت وەردەن کöننەن.[3] وەئتەرە گەسەتزە، وئە داس سۆگەناننتە „تونجەل-گەسەتز“[10] ئۆدەر داس بەسئەدلونگسگەسەتز،[11] ئائوف دەسسەن گروندلاگە دئە کوردسجهە بەڤöلکەرونگ ئم وەستەن ئانگەسئەدەلت وەردەن سۆللتە، ووردەن ڤۆن دەن کوردەن ئەبەنفاللس ئالس بەناجهتەئلگونگ ئەمپفوندەن ئوند فüهرتەن زوم دەرسم-ئائوفستاند.

موتتەرسپراجهلجهەر کوردسجهونتەررجهت ئان ستائاتلجهەن سجهولەن ئست لائوت ڤەرفاسسونگ ڤەربۆتەن. ئن ئارت. 42، ئابس. 9 هەئßت ئەس: شابلۆن:زتات

کوردسجهسپراجهگە مەدئەن وارەن بس 1991 ڤەربۆتەن. ئن ئارت. 2 دەس گەسەتزەس نر. 2932[12][13] هئەß ئەس دازو:

شابلۆن:زتات

تüرکسجه ووردە گەسەتزلجه ئالس موتتەرسپراجهە ئاللەر تüرکسجهەن ستائاتسبüرگەر فەستگەلەگت.[14] دەر سترافراهمەن بەئ ڤەرستößئەن گەگەن دئەسەس گەسەتز بەتروگ لائوت ئارت. 4 سەجهس مۆناتە بس 2 ژاهرە حافت. وەر ئن کوردسجهەر سپراجهە سپراجه، سانگ ئۆدەر تەختە ڤەرöففەنتلجهتە، کۆننتە ناجه دئەسەم گەسەتز سترافرەجهتلجه بەلانگت وەردەن.[15] ئائوس دەن سجهولبüجهەرن، لەخکا ئوند لاندکارتەن ووردەن دئە دەفنتئۆنەن ئوند ئەرلäئوتەرونگەن üبەر کوردەن ئوند ئهرە سئەدلونگسگەبئەتە ڤەرباننت.

داس گەسەتز نر. 2932 ووردە 1991 مت ئارت. 23 لت. ئە) دەس ئانتتەررۆرگەسەتزەس[16] ئائوفگەهۆبەن.[17] تەئلوەئسە ووردەن ئن دەن لەتزتەن ژاهرزەهنتەن ژەدۆجه مäنگەل بەئ دەر ئومسەتزونگ فەستگەستەللت.[18]

رەجهتسستائاتلجهە رەفۆرمەن

ئن دەر رەگئەرونگسزەئت ڤۆن تورگوت Öزال ئوند سپäتەر ئونتەر ئەجەڤت (1999–2001) بەگاننەن ئومفاسسەندە رەفۆرمەن ئم زڤلرەجهت، دئە دئە مەنسجهەن- ئوند فرەئهەئتسرەجهتە (زوم بەئسپئەل ڤەرسامملونگس- ئوند دەمۆنستراتئۆنسرەجهت) ستäرکتەن. دئەسە رەفۆرمەن ووردەن ئونتەر دەر ئادالەت ڤە کالکıنما پارتس (ئاکپ) (سەئت 2001) فۆرتگەسەتزت. ئونتەر ئاندەرەم ووردەن دئە کولتورەللەن فرەئهەئتەن دەر کوردسجهەن مندەرهەئت گەستäرکت. سۆ سند گەبرائوجه دەر کوردسجهەن سپراجهە، کوردسجهونتەررجهت ئن پرڤاتسجهولەن ئوند کوردسجهە رادئۆ- ئوند فەرنسەهکانäلە نون ئەرلائوبت. ئام 18. ئائوگوست 2004 ئەرتەئلتە دئە رەگولاتئۆنسبەهöردە فüر فەرنسەه- ئوند رادئۆسەندەر (رتÜک) درەئ پرڤاتسەندەرن ئم سüدۆستەن دەر تüرکەئ دئە لزەنز، ئن کوردسجه (ئم دئالەکت کورماندسجه) زو سەندەن. دئە لزەنز ترات ئابەر نجهت گلەئجه ئن کرافت. ئائوجه دەر ستائاتلجهە سەندەر ترت 3 دارف سەندونگەن ئن ئارابسجه، زازاک، کورماندسجه، بۆسنسجه ئوسو. ئائوسستراهلەن.[19]

ناجهدەم ئەس ئم ژاهرە 2004 دەم ستائاتلجهەن رادئۆ- ئوند فەرنسەهسەندەر ترت ئەرلائوبت ووردە، تäگلجه ماخمال ئەئنە ستوندە ئوند وöجهەنتلجه ماخمال 4 ستوندەن سەندونگەن ئن لۆکالەن دئالەکتەن ئائوسزوستراهلەن، دائوئەرتە ئەس بس مäرز 2006، بەڤۆر رەگئۆنالە سەندەر ئەبەنفاللس ئەئنە ئەرلائوبنس ئەرهئەلتەن.[20] ئام 11. ژون 2006 مەلدەتە دئە تاگەسزەئتونگ رادکال، داسس دەر حۆهە رات فüر رادئۆ ئوند فەرنسەهەن دئە زەئتلجهە بەگرەنزونگ فüر موسک ئوند فلمە ئن رەگئۆنالەن دئالەکتەن ئائوفگەهۆبەن هابە. ئام 1. ژانوئار 2009 ناهم دەر ئەرستە ستائاتلجهە ئوند 24 ستوندەن کوردسجهسپراجهگە فەرنسەهسەندەر ترت کوردی سەئنەن بەترئەب ئائوف. دانەبەن ووردە ئائوجه ئەئنە ستائاتلجهە کوردسجهسپراجهگە رادئۆستاتئۆن نامەنس „تüرکیەنن سەس“ ئنس لەبەن گەروفەن.

بەئ دەر بەرەئنگونگ ڤۆن گەسەتزەن، دئە ئەئن ئمپلزتەس ڤەربۆت دەر کوردسجهەن سپراجهە ڤۆرساهەن، هاتتە دەر گەسەتزگەبەر داس پارتەئئەنگەسەتز üبەرسەهەن (ئم ڤەرەئنسگەسەتز ووردە ئەس بەئسپئەلسوەئسە گەسترجهەن). ئارتکەل 222 دەس تüرکسجهەن سترافگەسەتزەس، داس ئام 1. ژون 2005 ئن کرافت ترات، ساه ئەئنە سترافە زوسجهەن 2 ئوند 6 مۆناتەن حافت ڤۆر، وەنن ژەماند گەگەن داس گەسەتز زو تüرکسجهەن بوجهستابەن ئائوس دەم ژاهرە 1928 ڤەرستößت.[21] داس بەزۆگ سجه ئائوف دەن گەبرائوجه ڤۆن بوجهستابەن، دئە زوم بەئسپئەل ئم کوردسجهەن ئالپهابەت، نجهت ئابەر ئم تüرکسجهەن ئالپهابەت ڤۆرهاندەن سند (وئە ق، و ئوند خ). مت دەم ئم ژاهر 2013 ڤەرابسجهئەدەتەن دەمۆکراتئەپاکەت دەر رەگئەرونگ ئەردۆğئان ووردە داس ڤەربۆت ڤۆن کوردسجهەن بوجهستابەن ڤۆللستäندگ ئائوفگەهۆبەن.[22] دئە کوردسجهە سپراجهە ورد زودەم ئالس واهلفاجه ئن ستائاتلجهەن سجهولەن ئوند ئونڤەرستäتەن ئانگەبۆتەن ئوند ئەرفäهرت سۆمت ئەرستمالس ئائوجه ئەئنە ستائاتلجهە ئونتەرستüتزونگ. وەئتەرهن ووردە مت دئەسەم رەفۆرمپاکەت ئائوجه دەر واهلکامپف ئن کوردسجهەر سپراجهە ئوند دئە رüجکبەنەننونگ ڤۆن ڤۆرمالس تüرکسئەرتەن ئۆرتسنامەن ئەرمöگلجهت.[23]

کوردسجهە ئۆرگانساتئۆنەن ئن دەر تüرکەئ

ناجه دەر نئەدەرسجهلاگونگ دەس کۆچگر-ئائوفستاندس ساهەن دئە کوردەن کەئنە مöگلجهکەئت مەهر، پۆلتک ئائوف لەگالەر ئەبەنە زو بەترەئبەن. سئە گرüندەتەن ئەئنە گەهەئمە پۆلتسجهە پارتەئ مت دەم نامەن „ئازاد“ (فرەئهەئت). دئە ئانفüهرەر ووردەن ئەندە 1924 ڤەرهافتەت. 1927 ووردە ئن بەئروت ئەئنە نەئوئە کوردسجهە پارتەئ ئونتەر دەم نامەن ‚خۆیبوون-ڤەرەئن‘ گەگرüندەت.[24]

ناجهدەم دئە تüرکەئ 1949 زو ئەئنەم مەهرپارتەئئەنسیستەم üبەرگەگانگەن وار، بەتäتگتەن سجه زاهلرەئجهە کوردەن ئن دەن ئەتابلئەرتەن پۆلتسجهەن پارتەئئەن. ئەئنە ئەئگەنتلجهە کوردسجهە ئۆپپۆستئۆن ترات مت ڤەرهافتونگ ئوند دەم گەرجهتسڤەرفاهرەن ڤۆن دەن „نەئونوندڤئەرزگ“ (تاتسäجهلجه وارەن ئەس 51 ئانگەکلاگتە) کوردسجهەن ئنتەللەکتوئەللەن زوتاگە. دامالس ووردەن بەکاننتە پەرسۆنەن وئە موسا ئانتەر، سائت کıرمıزıتۆپراک، شەرافەتتن ئەلچ، ناج کوتلای ئوند کەمال بورکای ئانگەکلاگت، دەن ڤەرسوجه ئونتەرنۆممەن زو هابەن، مت بەئستاند ئائوسلäندسجهەر ستائاتەن دئە رەپوبلک دەر تüرکەئ زو سپالتەن. دەر پرۆزەسس دەر 49 بەگانن ئام 3. ژانوئار 1961 ڤۆر دەم ملتäرگەرجهت ئن ئستانبول. مت ئەئنەم ئەرستەن ئورتەئل ڤۆم 30. ئاپرل 1964 ووردەن ئاللە ئانگەکلاگتەن فرەئگەسپرۆجهەن. دەر ملتäرسجهە کاسساتئۆنسهۆف هۆب داس ئورتەئل ئائوف. ئم زوەئتەن ئورتەئل ووردەن ئەئنگە ئانگەکلاگتە ڤەرورتەئلت، ئابەر دئە سترافەن ووردەن وەگەن ڤەرژäهرونگ نجهت رەجهتسکرäفتگ.[25]

ناجه دەم ملتäرپوتسجه ڤۆم 27. مائ 1960 ووردە مت دەر ڤەرفاسسونگ ڤۆن 1961 ئەرنەئوت ئەئن مەهرپارتەئئەنسیستەم ئەئنگەفüهرت. ڤۆن بەسۆندەرەر ئانزئەهونگسکرافت وار فüر دئە گەئستگە فüهرونگسسجهجهت دەر کوردسجهەن بەڤöلکەرونگ دئە تüرکیە İشچ پارتس (ئاربەئتەرپارتەئ دەر تüرکەئ). سئە هاتتە ئەئن سۆزئالستسجهەس پرۆگرامم ئوند وار مت 15 ئابگەئۆردنەتەن ئم پارلامەنت ڤەرترەتەن – ئاللەردنگس ووردە دئەسە پارتەئ 1971 ڤۆم ڤەرفاسسونگسگەرجهت ڤەربۆتەن، دا سئە دئە کوردەن ئالس ئەئگەنەس، گەسۆندەرتەس ڤۆلک ئانساه.[3] ئام 16. سەپتەمبەر 1967 پرانگەرتەن کوردسجهە متگلئەدەر دەر تüرکیە İشچ پارتس داس ئونگلەئجهگەوجهت زوسجهەن وەست ئوند ئۆست ئم لاندە ئان. دئەس گەسجهاه ئن فۆرم ڤۆن سۆگەناننتەن „ئۆست-ترەففەن“. دئەسە ترەففەن بەرەئتەتەن دئە باسس فüر دئە گرüندونگ دەر دەڤرمج دۆğئو کüلتüر ئۆجاکلارı (ددکۆ). مەهد زانا، مüمتاز کۆتان، ئبراهم گüچلü، سائت کıرمıزıتۆپراک، مەهمەد ئەمین بۆزارسلان، تارıک زیا ئەکنج، ناج کوتلای، کەمال بورکای ئوند Üمت فıرات فاندەن سجه دۆرت ئەئن.[26]

لەگالە پارتەئئەن

دئە پرۆ-کوردسجهەن پارتەئئەن مت گەوسسەر نäهە زور پکک ووردەن ئانفانگ دەر 90ەر ژاهرە ئاکتڤ. دەر ئم ژون 1990 گەگرüندەتەن حالکıن ئەمەک پارتس (حەپ; ئاربەئتسپارتەئ دەس ڤۆلکەس) گەلانگ ئەس بەئ دەر پارلامەنتسواهل ئن دەر تüرکەئ 1991 üبەر ئەئنە گەمەئنسامە لستە مت دەر سۆسیالدەمۆکرات حالکچı پارت (سۆزئالدەمۆکراتسجهەن ڤۆلکسپارتەئ) 22 کوردسجهە ئابگەئۆردنەتە ئنس پارلامەنت زو ئەنتسەندەن.[27] ئم ژول 1993 ووردە دئە حەپ دورجه داس ڤەرفاسسونگسگەرجهت ڤەربۆتەن. نۆجه بەڤۆر داس ڤەربۆت ئەرگنگ، وار مت دەر ئەرست Öزگüرلüک ڤە ئەشتلک پارتس (Öزەپ;فرەئهەئتس- ئوند گلەئجههەئتسپارتەئ)، دانن Öزگüرلüک ڤە دەمۆکراس پارتس (Öزدەپ; فرەئهەئتس- ئوند دەمۆکراتئەپارتەئ) ئوند سجهلئەßلجه دەمۆکراس پارتس (دەپ; دەمۆکراتئە-پارتەئ) گەناننتەن پارتەئ ئەرساتز گەسجهاففەن وۆردەن.[28]

ئەئن گرۆßئەر تەئل دەر ئابگەئۆردنەتەن ڤۆن حەپ ترات دەر دەپ بەئ. ئام 3. مäرز 1994 ووردە دەن دەپ-ئابگەئۆردنەتەن دئە ئممونتäت ئەنتزۆگەن، سئە ووردەن ڤەرهافتەت ئوند سپäتەر زو لانگەن حافتسترافەن ڤەرورتەئلت. دئە دەپ ووردە ئام 16. ژون 1994 ڤەربۆتەن. ئالس سجه داس ڤەربۆت دەر دەپ ئابزەئجهنەتە، گرüندەتە دەرەن ڤۆرستاندسمتگلئەد مورات بۆزلاک 1994 دئە حالکıن دەمۆکراس پارتس (حادەپ; پارتەئ دەر دەمۆکراتئە دەس ڤۆلکەس). دئە حادەپ، دئە بەئ دەن واهلەن 1995 دئە 10-پرۆزەنت-حüردە نجهت üبەرسپرنگەن کۆننتە، کام نجهت ئنس پارلامەنت. ئام 23. ژون 1996 ووردە بەئ ئەئنەر فەئئەر ئانلäسسلجه دەر گرüندونگ دەر حادەپ ئهرە لەئتەندەن فونکتئۆنäرە ڤەرهافتەت. گروند دافüر وار، داسس لەئوتە ئەئنە تüرکسجهە فلاگگە ئام پارتەئتاگ هەرونتەررسسەن، واس گرۆßئەس ئائوفسەهەن ئەررەگتە. بەئ دەن کۆممونالواهلەن ئام 18. ئاپرل 1999 گەوانن دئە حادەپ 37 بüرگەرمەئستەرäمتەر – دارونتەر ئائوجه داس ئۆبەربüرگەرمەئستەرامت ڤۆن دیارباکıر. وەگەن ڤەرمەئنتلجهەن کۆنتاکتەن زور پکک ووردە ئائوجه گەگەن سئە ئەئن ڤەربۆتسڤەرفاهرەن بەترئەبەن. دەن پلاتز دەر حادەپ ناهم دئە 1998 گەگرüندەتە دەمۆکراتک حالک پارتس (دەحاپ; دەمۆکراتسجهە ڤۆلکسپارتەئ) ئەئن. دئە دەحاپ لöستە سجه ئانگەسجهتس ئەئنەس ڤەربۆتسڤەرفاهرەنس ئم نۆڤەمبەر 2005 سەلبست ئائوف ئوند üبەرگاب ئهرە بüرۆس دەر پارتەئ دەس دەمۆکراتک تۆپلوم پارتس (دتپ; پارتەئ دەر دەمۆکراتسجهەن گەسەللسجهافت)، دئە 2009 پەر ڤەرفاسسونگسگەرجهت گەسجهلۆسسەن وۆردەن ئست.

نەبەن دەن پارتەئئەن، دەنەن ناجهگەساگت ورد، داسس سئە دەر لەگالە ئارم دەر پکک سەئئەن، گبت ئەس وەئتەرە پرۆ-کوردسجهە پارتەئئەن، دئە سجه دەئوتلجه ڤۆن دەر پکک دستانزئەرەن. دازو گەهöرت دئە دەمۆکراس ڤە بارıش پارتس (دبپ دەمۆکراتئە ئوند فرئەدەن پارتەئ). سئە ووردە 1996 گەگرüندەت. ئهر ڤۆرستزەندەر وار رەفک کاراکۆچ. ئانفانگ مäرز 2002 لöستە سجه دئە دبپ ئائوف ئوند بەسجهلۆسس، ئننەرهالب دەر حاک ڤە Öزگüرلüکلەر پارتس (حاک-پار; پارتەئ فüر رەجهت ئوند فرەئهەئتەن) وەئتەرزوماجهەن. دەر ئەرستە ڤۆرستزەندە دەر حاک-پار وار ئابدüلمەلک فıرات.[29] ئەر ووردە سپäتەر ڤۆن سەرتاچ بوجاک ئابگەلöست.[30] ئائوفگروند ئەرسجهوەرتەر کۆندتئۆنەن فüر ئەئن ڤەرەئنسڤەربۆت ئەنتگنگ دئە پارتەئ ئانفانگ 2008 نور کناپپ ئەئنەم ڤەربۆت.[31] دبپ ئوند حاک-پار ورد ئەئنە نäهە زور ئللەگالەن سۆزئالستسجهەن پارتەئ کوردستانس (پسک) ناجهگەساگت.

شەرافەتتن ئەلچ، دەر لانگە ژاهرە ئن تüرکسجهەن پارتەئئەن پۆلتک بەترئەب، ئست ڤەرانتوۆرتلجه فüر دئە گرüندونگ وەئتەرەر پارتەئئەن. ئام 3. ژانوئار 1997 گرüندەتە ئەر دئە „دەمۆکراتک کتلە پارتس“ (دکپ; دەمۆکراتسجهە ماسسەنپارتەئ). ئاللەردنگس ووردە دئە پارتەئ ئام 26. فەبروئار 1999 ڤۆم ڤەرفاسسونگسگەرجهت گەسجهلۆسسەن، وەئل سئە گەگەن دئە ئونتەئلبارکەئت ڤۆن ڤۆلک ئوند ستائات ڤەرستۆßئەن هابەن سۆلل. ژاهرە سپäتەر گرüندەتە ئەر ئام 19. دەزەمبەر 2006 دئە کاتıلıمجı دەمۆکراس پارتس (کادەپ; پارتەئ دەر پارتزپاتۆرسجهەن دەمۆکراتئە). ئەلچ وار بس زو سەئنەم تۆد 2012 ڤۆرستزەندەر دەر پارتەئ.

İبراهم گüچلü ئست دەر نامە هنتەر ئەئنەر ئنتئاتڤە، دئە بەئابسجهتگت، ئەئنە پارتەئ ژەنسەئتس بەستەهەندەر فراکتئۆنەن ئونتەر دەن کوردەن زو گرüندەن. دئە ئنتئاتڤە نەننت سجه کüرت ئولوسال برلک حارەکەت (تەڤکورد بەوەگونگ دەر کوردسجهەن ناتئۆنالەن ئەئنهەئت).[32]

2008 ناهم دئە بارıش ڤە دەمۆکراس پارتس فüر سجه ئن ئانسپروجه دئە پۆلتسجهەن ئوند کولتورەللەن ئنتەرەسسەن دەر کوردسجهەن مندەرهەئت زو ڤەرترەتەن.[33] بەئ دەن پارلامەنتسواهل ئن دەر تüرکەئ 2011 ستارتەتەن دئە متگلئەدەر دەر بدپ ئالس ئونابهäنگگە کاندداتەن، ئوم دئە سپەررکلائوسەل ڤۆن 10 % زو ئومگەهەن. سپäتەر سجهلۆسسەن سئە سجه دەر بدپ ئان ئوند بلدەتەن دادورجه ئەئنە کناپپ 30 متگلئەدەر گرۆßئە فراکتئۆن. 2014 وئەدەروم تراتەن ڤئەلە پۆلتکەر دەر بدپ دەر حالکلارıن دەمۆکراتک پارتس (حدپ) بەئ، دئە نجهت مەهر نور ئەئنە „کوردسجهە“ پارتەئ وار، سۆندەرن ئائوجه ڤئەلە تüرکسجهە لنکە، سۆزئالستسجهە ئوند ئاندەرە گروپپەن ئەئنبندەن وۆللتە. دئە حدپ سجهاففتە ئەس بەئ دەر پارلامەنتسواهل 2015 ئالس پارتەئ مت 13 % ئنس پارلامەنت. ئەئنە ئاندەرە بەکاننتە کوردسجهە پارتەئ ئست دئە 2012 گەگرüندەتە مەهر ئسلامسجهە حüر داڤا پارتس، دەر ئەئنە ئدەئۆلۆگسجهە نäهە زو دەر ئم ژاهرە 2000 زەرسجهلاگەنەن ئللەگالەن ئۆرگانساتئۆن حزبوللاه (تüرکەئ) ناجهگەساگت ورد.

ئللەگالە ئۆرگانساتئۆنەن

ئائوف دەر ئللەگالەن ئەبەنە ماجهتە دئە „دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس-تüرکەئ“ (ت-کدپ)، ئن ئانلەهنونگ ئان دئە دەمۆکراتسجهە پارتەئ کوردستانس (کدپ) زوئەرست ئائوف سجه ئائوفمەرکسام. بەکاننتە متگلئەدەر وارەن سائت ئەلچ، فائک بوجاک ئوند سائت کıرمıزıتۆپراک، دەر دەن ڤۆرستز ئننەهاتتە. 1975 فۆلگتە دئە سۆزئالستسجهە پارتەئ کوردستانس، دئە سجه ئەرست پسکت (سۆزئالستسجهە پارتەئ کوردستانس – تüرکەئ) ئوند دانن نور نۆجه پسک ناننتە. ئن دەر تüرکەئ وار سئە ئونتەر دەم نامەن فرەئهەئتسوەگ (Öزگüرلüک یۆلو) بەکاننت. وەئتەرە ئللەگالە ئۆرگانساتئۆنەن وارەن: رزگار (فرەئهەئت گەگرüندەت 1976 – سەئت 1988 ئالس پارتەئ پرک)، ئالا رزگار (فاهنە دەر فرەئهەئت – گەگرüندەت 1978)، کاوا (نامە دەس میستسجهەن حەلدەن کاوا – گەگرüندەت 1976)، کوک (ناتئۆنالە بەفرەئئونگ کوردستانس – گەگرüندەت 1978)[34] ئوند کİپ (کوردسجهە ئاربەئتەرپارتەئ – گەگرüندەت 1977)، دارائوس ئەنتستاند 1983 دئە پپکک (ئاڤانتگاردستسجهە کوردسجهە ئاربەئتەرپارتەئ). دئە 1992 گەگرüندەتە ککپ (کۆممونستسجهە پارتەئ کوردستانس) ڤەرفۆلگت دئە گلەئجهەن زئەلە وئە دئە کۆممونستسجهە ئاربەئتەرپارتەئ دەر تüرکەئ (تکەپ).[35]

دەر ئونومسترتتەنە فüهرەر دەر ئاربەئتەرپارتەئ کوردستانس (پکک) ئابدوللاه Öجالان ستاند ئالس ستودەنت ئن ئانکارا ئەرست دەر تحکپ-ج (تüرکسجهە ڤۆلکسبەفرەئئونگسپارتەئ-فرۆنت) ئوند دەن تهەئۆرئەن ڤۆن ماهر چایان ناهە. سپäتەر ترەننتەن ئەر (ئوند ئاندەرە گروپپەن) سجه ڤۆن دەن لنکەن تüرکسجهەن گروپپەن، وەئل دئەسە بەهائوپتەتەن، داسس دئە کوردەنفراگە سجه ڤۆن سەلبست لöسە، وەنن ئن دەر تüرکەئ ئەئنە سۆزئالستسجهە حەررسجهافت ئەررجهتەت وۆردەن سەئ.[3] دئە گروپپە ئوم Öجالان ناننتە سجه زونäجهست ناتئۆنالە بەفرەئئونگسارمەئە (ئوکۆ)، وار ئن دەر تüرکەئ ژەدۆجه ڤۆروئەگەند ئونتەر دەم نامەن ئاپۆجولار (ئاپۆئستەن ئۆدەر ئانهäنگەر ڤۆن ئاپۆ، کورزفۆرم ڤۆن ئابدوللاه) بەکاننت. دەر بەگرفف ئاپۆجو هئەلت سجه نۆجه لانگە ناجه دەر گرüندونگ دەر پکک ئام 27. نۆڤەمبەر 1978.

بس زوم ملتäرپوتسجه ئن دەر تüرکەئ 1980 تروگەن نجهت نور ملتانتە ڤۆن لەگالەن ئوند ئللەگالەن رەجهتەن ئوند لنکەن ئۆرگانساتئۆنەن بەواففنەتە کäمپفە متەئناندەر ئائوس. ئەس بەکäمپفتەن سجه سۆوۆهل ئۆرگانساتئۆنەن دەر تüرکسجهەن لنکەن ئالس ئائوجه دئە ئللەگالەن کوردسجهەن ئۆرگانساتئۆنەن ئونتەرەئناندەر. سجهۆن ڤۆر دەم ملتäرپوتسجه کام ئەس زو ماسسەنڤەرهافتونگەن ڤۆن ئانگەهöرگەن دەر پکک.[36] ناجه دەم ملتäرپوتسجه ووردەن فاست ئاللە ئللەگالەن ئۆرگانساتئۆنەن ئن دەر تüرکەئ دورجه ئنهافتئەرونگ دەر فüهرەندەن متگلئەدەر هاندلونگسونفäهگ گەماجهت.[37] نور ئەئنگە کادەر کۆننتەن سجه دورجه فلوجهت ئنس ئائوسلاند رەتتەن. ئابدوللاه Öجالان وار سجهۆن ئم مائ 1979 ئەرست ئن دەن لبانۆن ئوند دانن ناجه سیرئەن گەفلۆهەن.[38]

بەواففنەتەر کۆنفلکت مت دەر پکک

شابلۆن:حائوپتارتکەل

دەر بەواففنەت ئائوسگەتراگەنە کۆنفلکت زوسجهەن ئەئنهەئتەن دەر پکک ئوند دەن تüرکسجهەن سجهەرهەئتسکرäفتەن، دەر ئام 15. ئائوگوست 1984 بەگانن، سۆلل بس 2009 ئەتوا 40.000 تۆدەسۆپفەر گەفۆردەرت هابەن.[39] ئاندەرە سجهäتزونگەن سپرەجهەن ڤۆن 45.000 تۆدەسۆپفەرن.[40] دەر ڤۆرستزەندە دەس مەنسجهەنرەجهتسڤەرەئنس (İنسان حاکلارı دەرنەğئ İحد)، Öزتüرک تüرکدۆğئان لەگتە ئم مäرز 2012 دەم تüرکسجهەن پارلامەنت ئەئنەن بەرجهت ڤۆر، ئن دەم ئەر ڤۆن 33.635 تۆدەسۆپفەرن پۆلتسجهەر گەوالت ئن 32 ژاهرەن (سەئت دەم ملتäرپوتسجه 1980) سپراجه. دئەسەر بلانز زوفۆلگە ستاربەن 26.731 مەنسجهەن بەئ بەواففنەتەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن. 6.904 زڤلستەن ووردەن ئۆپفەر ڤۆن پۆلتسجهەن مۆردەن، ڤەرسجهواندەن ئۆدەر ستاربەن ئن حافت.[41]

متتە سەپتەمبەر 2008 ناننتە دەر گەنەرالستابسجهەف İلکەر باشبوğ ژۆئورنالستەن فüر دەن زەئترائوم ڤۆن 24 ژاهرەن (15. ئائوگوست 1984 بس 15. ئائوگوست 2008) دئە زاهل ڤۆن 32.000 „ئائوسگەسجهالتەتەن تەررۆرستەن“ (گەتöتەتە ملتانتە دەر پکک). ئم گلەئجهەن زەئترائوم سەئئەن 5.560 زڤلستەن ئوند 6.482 ئانگەهöرگە دەر سترەئتکرäفتە گەتöتەت وۆردەن. دئە زاهل دەر ئاکتڤەن „تەررۆرستەن“ ووردە (وئە سجهۆن 1999) مت 6.000 ئانگەگەبەن.[42] ناجه ئەئنەر رەجهەرجهە ڤۆم فەبروئار 2012 ئست داس دورجهسجهنتتلجهە ئالتەر، ئن دەم ملتانتە سجه دەر پکک ئانسجهلئەßئەن، 19،4 ژاهرە. سئە هابەن ئم دورجهسجهنتت ئەئنە Üبەرلەبەنسجهانجە ڤۆن 6،9 ژاهرەن.[43] بس 2002 موسستەن دئە لەبەند گەفاسستەن „ئائوفستäندسجهەن“ مت تۆدەسسترافە ئوند حنرجهتونگ رەجهنەن.[44] ناجه دەم ملتäرپوتسجه 1980 ووردەن ئائوجه ئەتلجهە پەرسۆنەن وەگەن ئاکتڤتäتەن فüر دئە پکک زوم تۆدە ڤەرورتەئلت،[45] ئابەر کەئنەس دئەسەر ئورتەئلە ووردە ڤۆللسترەجکت، ئۆبوۆهل دئە لەتزتەن زوەئ ئن دەر تüرکەئ ڤۆللسترەجکتەن تۆدەسورتەئلە ئۆففەنسجهتلجه ئەئنە رەئاکتئۆن ئائوف دەن بەگنن دەس بەواففنەتەن کامپفەس دەر پکک وارەن.[46]

سترافڤەرفۆلگونگ

وەر ئن دەر تüرکەئ ئالس متگلئەد ئەئنەر بەواففنەتەن ئۆرگانساتئۆن (ئم ئالتەن سترافرەجهت وار داس ئەئنە „بەواففنەتە باندە“) ئان ئەئنەر ئاکتئۆن مت تöدلجهەم ئائوسگانگ تەئلنممت، ئەرهäلت دئە حöجهستسترافە (بس 2002 وار داس دئە تۆدەسسترافە، سەئتدەم ئەرسجهوەرتە لەبەنسلانگە حافت).[47] بەئ کوردسجهەن ئۆرگانساتئۆنەن، دئە ئالس سەپاراتستسجه ئەئنگەستوفت وەردەن، ورد دابەئ دەر ئارتکەل 302 نەئوئەس تüرکسجهەس سترافگەسەتز (تستگ، داس گەسەتز 5237، ئەس وار دەر ئارتکەل 125 ئم ئالتەن تستگ مت دەر نوممەر 765) ئانگەواندت.[48] ئارتکەل 125 (ئالتەس تستگ) ئوند ئارتکەل 302 (نەئوئەس تستگ) وەردەن ئائوجه بەئ پەرسۆنەن ئانگەواندت، دئە ئەئنە لەئتەندە فونکتئۆن ئن ئەئنەر سۆلجهەن ئۆرگانساتئۆن ئننەهابەن، ئۆهنە سەلبست ئان بەواففنەتەن ئاکتئۆنەن تەئلگەنۆممەن زو هابەن. سۆ ڤەربüßت دەر پکک-جهەف ئابدوللاه Öجالان ئەئنە ئەرسجهوەرتە لەبەنسلانگە حافت، دئە ناجه گüلتگەر رەجهتسپرەجهونگ بس زوم پهیسسجهەن تۆد دائوئەرت.[49] ئائوجه دئە ئابگەئۆردنەتەن دەر دەمۆکراتئەپارتەئ (دەمۆکراس پارت، دەپ) وئە لەیلا زانا، حاتپ دجلە ئۆدەر ئۆرهان دۆğئان ووردەن ئونتەر دئەسەر ڤۆرسجهرفت ئانگەکلاگت. سئە ووردەن ئم ئەندەففەکت ئالس متگلئەدەر ئەئنەر „بەواففنەتەن باندە“ (ئارتکەل 314 نەئوئەس تستگ، ئارتکەل 168 ئالتەس تستگ) ڤەرورتەئلت ئوند کامەن وەگەن ئەئنەر ڤەررنگەرونگ دەس سترافماßئەس ئائوف فرەئئەن فوß.[50]

دئە ئونتەرسجهەئدونگ ئم سترافرەجهت زوسجهەن متگلئەدەرن ئوند ئونتەرستüتزەرن ووردەن سۆوۆهل دورجه داس نەئوئە سترافرەجهت ئالس ئائوجه دورجه موستەرورتەئلە دەس کاسساتئۆنسهۆفس وەئتگەهەند نڤەللئەرت، سۆ داسس ئائوجه تەئلنەهمەر ڤۆن دەمۆنستراتئۆنەن وئە متگلئەدەر ئەئنەر بەواففنەتەن ئۆرگانساتئۆن بەسترافت وەردەن کöننەن.[51] ئەس ئست ئن دەر تüرکەئ ناجه وئە ڤۆر گەفäهرلجه، ئەئنە ئابوەئجهەندە مەئنونگ زور کوردەنفراگە زو ڤەرترەتەن ئۆدەر سجه فüر دئە رەجهتە دەر کوردەن ئەئنزوسەتزەن.[52] داس ئەرستە سترافگەسەتزبوجه دەر تüرکسجهەن رەپوبلک (تستگ، گەسەتز نر. 765 ڤۆم 1. مäرز 1926) وار بس زوم 1. ژون 2005 گüلتگ ئوند ستەللتە ئم ئارتکەل 142/2 سەپاراتستسجهە پرۆپاگاندا (سئە ووردە ئالس „زەرسەتزونگ دەس ناتئۆنالگەفüهلس“ بەزەئجهنەت) ئونتەر سترافە.[53] دئەسە ئوند ئاندەرە بەستممونگەن دەس سترافگەسەتزەس، دئە دئە مەئنونگسفرەئهەئت بەسجهنتتەن، ووردەن ناجه دەم ملتäرپوتسجه 1980 ئنتەنسڤ ئانگەوەندەت.[54] زو دەن پەرسۆنەن، دئە ناجه ئارتکەل 142 تستگ ڤەرورتەئلت ئوند ڤۆن ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال ئالس گەوالتفرەئئە گەفانگەنە ئەئنگەستوفت ووردەن، گەهöرتە ئو. ئا. دەر تüرکسجهستäممگە سۆزئۆلۆگە İسمائل بەشکچ، دەر سجه فüر دئە رەجهتە دەر کوردەن ئەئنسەتزتە. ئەس گاب مندەستەنس 37 پرۆزەسسە گەگەن ئهن، وۆبەئ سجه دئە حافتسترافەن ئائوف üبەر 76 ژاهرە سوممئەرتەن.[55]

داس گەسەتز 3713 زور بەکäمپفونگ دەس تەررۆرسموس (داس ئانت-تەررۆر-گەسەتز ئاتگ) ڤۆم ئاپرل 1991 سترجه ڤئەر دەر ئۆفت کرتسئەرتەن ئارتکەل ئائوس دەم تستگ. ژەدۆجه ووردە دەر ئارتکەل 142 تستگ پراکتسجه ئدەنتسجه دورجه ئارتکەل 8 ئاتگ ئەرسەتزت.[56] ئالس سجه دئە ڤەرورتەئلونگەن دەر تüرکەئ ئام ئەئورۆپäئسجهەن گەرجهتسهۆف فüر مەنسجهەنرەجهتە (ئەگمر) وەگەن ئەئنەر ڤەرلەتزونگ دەر مەئنونگسفرەئهەئت ڤۆن پەرسۆنەن، دئە ناجه ئارتکەل 8 ئاتگ ڤەرورتەئلت وۆردەن وارەن، هäئوفتەن، فۆردەرتە داس منستەرکۆمتەئە دئە تüرکەئ ئائوف، ئابهلفە زو سجهاففەن. مت دەم رەفۆرمپاکەت 6 (گەسەتز 4928 ڤۆم 19. ژول 2003) ووردە دەر ئارتکەل 8 ئاتگ ئابگەسجهاففت.[53] دافüر ورد نون ڤەرستäرکت ئائوف دەن ئارتکەل 7/2 ئاتگ (پرۆپاگاندا فüر ئەئنە ئللەگالە ئۆرگانساتئۆن) زورüجکگەگرففەن.[57]

دئە سەئت 2009 گەفüهرتەن ڤەرفاهرەن گەگەن ڤەرمەئنتلجهە متگلئەدەر دەر ئونئۆن دەر گەمەئنسجهافتەن کوردستانس (کجک) هابەن ئەبەنفاللس زو کرتک ڤۆن مەنسجهەنرەجهتسۆرگانساتئۆنەن گەفüهرت.[58] مەهرەرە تائوسەند پەرسۆنەن (پۆلتکەر، گەوەرکسجهافتەر، ژۆئورنالستەن، ئاکادەمکەر، مەنسجهەنرەجهتلەر) سند ئانگەکلاگت، متگلئەدەر ئۆدەر ئونتەرستüتزەر ئەئنەر بەواففنەتەن ئۆرگانساتئۆن زو سەئن، ئۆهنە داسس ئەئنە واففە گەفوندەن ئۆدەر ئهنەن ئەئنە بەواففنەتە ئاکتئۆن زور لاست گەلەگت ورد.[59] ئائوجه ئم فۆرتسجهرتتسبەرجهت دەر ئەئورۆپäئسجهەن کۆممسسئۆن ڤۆم 12. ئۆکتۆبەر 2011 ووردە کرتک گەäئوßئەرت.[60]

ئم ئاپرل 2016 ستەللتە سەدات لاچنەر فەست، داسس ئەس ئن دەر تüرکەئ 11.000 ئائوس پۆلتسجهەن گرüندەن ئنهافتئەرتە گäبە، نجهت زولەتزت ئاکادەمکەر، ژۆئورنالستەن ئوند ئاندەرە ئنتەللەکتوئەللە، وۆبەئ ئەس ئەئن وەلتوەئت ئەئنمالگەر زوستاند سەئ، داسس ئن دەر تüرکەئ متتلەروەئلە ئائوجه دانن وەگەن تەررۆرسموس ڤەرورتەئلت وەردەن کöننە، وەنن سەلبست متتەلبار کەئنەرلەئ بەزوگ زو پۆلتسجهەر گەوالت ئانگەکلاگت سەئ. حئەرفüر سەئ دورجه دئە ئاکپ-رەگئەرونگ ئم ژاهر 2013 دەر بەگرفف „ئونبەواففنەتەر تەررۆرسموس“ ئەرفوندەن ئوند دورجه دئە رەجهتسپرەجهونگ ئانگەواندت وۆردەن.[61] حومان رگهتس واتجه هاتتە بەرەئتس ئن ئەئنەم بەرجهت ڤۆن 2013 دارائوف هنگەوئەسەن، داسس ئونتەر دەن ئانت-تەررۆر-گەسەتزەن تائوسەندە ڤۆن ژۆئورنالستەن ئوند ئاکتڤستەن ئنهافتئەرت سەئئەن، دئە سجه گەوالتفرەئ ئەتوا فüر رەجهتە دەر کوردەن ئەئنگەسەتزت هäتتەن.[62] دئە تüرکسجهەن ئانت-تەررۆر-گەسەتزە وارەن ئوند سند ئەئن حندەرونگسگروند فüر دئە سجهاففونگ دەر ڤسافرەئهەئت فüر دئە تüرکەئ ئن بەزوگ ئائوف دئە ئەئو.[63]

لتەراتور

  • گüلستان گüربەی، جانەر یلدرم: دئە کوردەن ئن دەر تüرکەئ ئوند ئن سیرئەن سەئت 1990. ئن: لودوگ پائول (حرسگ.): حاندبوجه دەر ئرانستک. باند 2. رەئجهەرت، وئەسبادەن 2017، ئسبن 978-3-95490-131-9، س. 215–224 (فۆرسجهونگسüبەربلجک).
  • حانس کرەجه: دەر بüرگەرکرئەگ ئن دەر تüرکەئ (1978–1999). ئەئن حاندبوجه (= بەواففنەتە کۆنفلکتە ناجه دەم ئەندە دەس ئۆست-وەست-کۆنفلکتەس. باند 6). ڤەرلاگ در. کöستەر، بەرلن 1999، ئسبن 3-89574-360-7.

شابلۆن:جۆممۆنسجات

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ شابلۆن:جتە وەب
  2. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، ئابگەروفەن ئام 11. سەپتەمبەر 2018.
  3. ↑ 3،0 3،1 3،2 3،3 3،4 مدب ئامکە دئەتەرت-سجهەئوئەرت: مöگلجهکەئتەن دەر کۆنفلکتلöسونگ ئن دەر تüرکسجهەن رەپوبلک. حامبورگ 1998، ئسبن 3-89173-051-9.
  4. ↑ سۆن پۆستا ڤۆم 21. سەپتەمبەر 1930.
  5. ↑ سئەهە هئەرزو: کوردستان.دە ئابگەروفەن ئام 12. دەزەمبەر 2008.
  6. ↑ مەسوت یەğئەن: دەڤلەت سöیلەمندە کüرت سۆرونو. ئستانبول 1999، س. 114
  7. ↑ ئودۆ ستەئنباجه: دئە تüرکەئ ئم 20. ژاهرهوندەرت. سجهوئەرگەر پارتنەر ئەئورۆپاس. بەرگسجه گلادباجه 1996، س. 109
  8. ↑ گەئۆففرەی حائگ: تهە ئنڤسبلساتئۆن ئۆف کوردسه، ئن: ئاسئەن ئوند ئافرکا. بەئترäگە دەس زەنترومس فüر ئاسئاتسجهە ئوند ئافرکانسجهە ستودئەن (زائاس) دەر جهرستئان-ئالبرەجهتس-ئونڤەرستäت زو کئەل. باند 8. جۆنەرمانن ئوند حائگ (حرسگ.): دئە کوردەن. ستودئەن زو ئهرەر سپراجهە، گەسجهجهتە ئوند کولتور. سجهەنەفەلد 2004، س. 124
  9. ↑ وöرتلجهە وئەدەرگابە ئن ئالتەم تüرکسجه (ئۆسمانسجه) ئست زو فندەن ئونتەر نەدر.نەت ئائوفگەروفەن ئام 12. دەزەمبەر 2008.
  10. ↑ گەسەتز نر. 2884 ڤۆم 25. دەزەمبەر 1935 üبەر دئە ڤەروالتونگ دەس ڤلâیەتس تونجەل، رگ نر. 3195 ڤۆم 2. ژانوئار 1936.
  11. ↑ بەسئەدلونگسگەسەتز نر. 2510 ڤۆم 14. ژون 1934، رگ نر. 2733 ڤۆم 21. ژون 1934.
  12. ↑ گەسەتز نر. 2932 ڤۆم 19. ئۆکتۆبەر 1983 üبەر ڤەرöففەنتلجهونگەن ئن ئاندەرەن سپراجهەن ئالس دەم تüرکسجهەن، رگ نر. 18199 ڤۆم 22. ئۆکتۆبەر 1983.
  13. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  14. ↑ ئارت. 3 دەس گەسەتزەس نر. 2932: "دئە موتتەرسپراجهە دەر تüرکسجهەن ستائاتسبüرگەر ئست تüرکسجه.[… ] ژەگلجهە ئارت ڤۆن ئاکتڤتäتەن هنسجهتلجه دەر بەنوتزونگ ئوند دەر ڤەربرەئتونگ ئەئنەر ئاندەرەن موتتەرسپراجهە ئائوßئەر تüرکسجه ئست ڤەربۆتەن.
  15. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  16. ↑ ئانتتەررۆرگەسەتز نر. 3713 ڤۆم 12. ئاپرل 1991، رگ نر. 20843 ڤۆم 12. ئاپرل 1991.
  17. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  18. ↑ حومان رگهتس نەوس: قوئەستئۆنس ئاند ئانسوەرس: فرەئەدۆم ئۆف ئەخپرەسسئۆن ئاند لانگوئاگە رگهتس ئن تورکەی. ئاپرل 2002.
  19. ↑ داس دەمۆکراتسجهە تüرکەئفۆروم (دتف) هات Üبەرسەتزونگەن بەئدەر ڤەرۆردنونگەن ئن دئە ئەنگلسجهە سپراجهە ئونتەر ئەرلەرنەن دەر سپراجهە ئوند فەرنسەه- ئوند رادئۆسەندونگەن ڤەرöففەنتلجهت; ئابگەروفەن ئام 12. دەزەمبەر 2008.
  20. ↑ سئەهە هئەرزو دەن بەرجهت دەر سجهوەئزەرسجهەن فلüجهتلنگسهلفە (سفح) ڤۆم ئۆکتۆبەر 2007 مت دەم تتەل „زور ئاکتوئەللەن ستوئاتئۆن“. ئام 12. دەزەمبەر 2008 گەفوندەن ئونتەر شابلۆن:تۆتەر لنک
  21. ↑ تüرکەئ: زور ئاکتوئەللەن لاگە. سفح، ئۆکتۆبەر 2007; شابلۆن:تۆتەر لنک
  22. ↑ بەرجهت. ئن: رادکال، سەپتەمبەر 2013; ئابگەروفەن ئام 17. ژول 2015.
  23. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: دەئوتسجه-تüرکسجهە ناجهرجهتەن (دتن)، مäرز 2014; ئابگەروفەن ئام 17. ژول 2015.
  24. ↑ حۆیبون Öرگüتü ڤە ئاğرı ئایاکلانماسı (دئە ئۆرگانساتئۆن خۆیبون ئوند دەر ئارارات-ئائوفستاند). ئاڤەستا ڤەرلاگ، ئسبن 975-7112-45-3.
  25. ↑ ئارتکەل. ئن: Öزگüر گüندەم، 20. مائ 2012; ئابگەروفەن ئام 16. ئۆکتۆبەر 2012.
  26. ↑ داس ئونابهäنگگە نەتزوەرک بئا = باğıمسıز İلەتشم ئاğı ڤەرöففەنتلجهتە ئام 4. ئائوگوست 2007 ئەئن ئنتەرڤئەو مت Üمت فıرات مت دەم تهەما: شابلۆن:وەبارجهڤ; ئائوفگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  27. ↑ Üبەر دئە ڤۆربەرەئتونگەن ئائوف دئە ئەرستە تەئلناهمە (ئابلەگونگ دەس ئامتسەئدس) ئان ئەئنەر پارلامەنتارسجهەن ستزونگ بەرجهتەت حاتپ دجلە ئن ئەئنەم شابلۆن:تۆتەر لنک، ئائوفگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  28. ↑ ئائوس دەم ئارتکەل دەر گەسەللسجهافت فüر بەدرۆهتە ڤöلکەر پرۆکوردسجهە پارتەئئەن رنگەن ئوم دەمۆکراتسجهە رەجهتە ڤۆم 25. فەبروئار 2007، ئابگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  29. ↑ سئەهە ناجهرجهت ئن دەر تاگەسزەئتونگ رادکال ڤۆم 2. مäرز 2002، زو فندەن ئونتەر رادکال.جۆم.تر ئابگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  30. ↑ ئالس بئۆگرافسجه بەزەئجهنەتە ئنفۆرماتئۆنەن ئن تüرکسجه زو فندەن ئونتەر بیۆگراف.نەت ئابگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  31. ↑ داس دەمۆکراتسجهە تüرکەئفۆروم (دتف) بەرجهتەت دارüبەر ئونتەر توئەرکەئفۆروم.نەت ئابگەروفەن ئام 13. دەزەمبەر 2008.
  32. ↑ ئەئن بەرجهت üبەر دەن 3. کۆنگرەسس دئەسەر بەوەگونگ ئست ئن دەر تüرکسجهەن سپراجهە ئونتەر کüرت ئولوسال دەمۆکراتک چالıشما گروبو (کودچگ) 3. گەنەل تۆپلانتıسı’نı گەرچەکلەشترد مت داتوم ڤۆم 27. مائ 2007 زو فندەن; ئابگەروفەن ئام 16. ئۆکتۆبەر 2012.
  33. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ تورکسهپرەسس، 2. فەبروئار 2010
  34. ↑ کوک ئوند کاوا بلدەتەن 1996 زوساممەن مت دەر تەکۆسن (رەڤۆلوتئۆن، 1978)، یەکبون (ئەئنهەئت، 1979) ئوند دەر تسک (سۆزئالستسجهە بەوەگونگ کوردستانس، 1985) دئە پیسک (سۆزئالستسجهە ئەئنهەئتسپارتەئ کوردستانس)
  35. ↑ دئە ئانگابەن ئن دئەسەم کاپتەل سند ڤۆروئەگەند دەم ڤۆن دەنسە گراف ئوند بüلەنت کایا فüر دئە سجهوەئزەرسجهە فلüجهتلنگسهلفە ڤەرفاسستەن وەرک „تüرکەئ“ ڤۆم ئاپرل 1997 ئەنتنۆممەن.
  36. ↑ İسمەت گ. İمسەت: پکک: 20 ژاهرە سەپاراتستسجهەر گەوالت (پکک: ئایرıلıکچı شددەتن 20 یıلı (1973–1992))، ئانکارا، ژون 1993، س. 67.
  37. ↑ ئونتەر بەروفونگ ئائوف ئەئن ئەنگلسجهسپراجهگەس بوجه جرەئاتنگ تهە جۆندتئۆنس، تهە پکک. ئانکارا، ئۆکتۆبەر 1992 نەننت İسمەت گ. İمسەت ئالس ئۆففزئەللە زاهل 3.177 پەرسۆنەن، دئە وەگەن سەپاراتستسجهەر ڤەرگەهەن ناجه دەم 12. سەپتەمبەر 1980 ئانگەکلاگت ووردەن، س. 83 سەئنەس ئۆبەن زتئەرتەن بوجهەس.
  38. ↑ İسمەت گ. İمسەت: پکک: 20 ژاهرە سەپاراتستسجهەر گەوالت (پکک: ئایرıلıکچı شددەتن 20 یıلı (1973–1992)). ئانکارا، ژون 1993، س. 69.
  39. ↑ شابلۆن:دەر سپئەگەل
  40. ↑ سئەهە ئەئنە دۆکومەنتاتئۆن بەئ ئارتە تڤ ڤۆم 15. ئائوگوست 2012 شابلۆن:وەبارجهڤ; ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  41. ↑ دئە زاهلەن سند ئم وک ب-ئۆب8تونگەن ئن تüرکسجه ئائوف دەر سەئتە ئەخترا-لەگالە حنرجهتونگەن (1980–2000) زو فندەن; ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  42. ↑ ئوپداتە تüرکەئ ڤۆن دەر سجهوەئزەرسجهەن فلüجهتلنگسهلفە ڤۆم ئۆکتۆبەر 2008، گەفوندەن ئام 14. دەزەمبەر 2008 ئونتەر شابلۆن:تۆتەر لنک
  43. ↑ دئە زاهلەن ستاممەن ئائوس ئەئنەر ئەرهەبونگ دەر تەپاڤ (ستفتونگ فüر رەجهەرجهە ئن ورتسجهافت ئوند پۆلتک دەر تüرکەئ) ڤۆم 10. فەبروئار 2012. دەن بەرجهت گبت ئەس ئن تüرکسجه کم بو داğداکلەر؟ (پدف; 1،2 مب) ئوند ئەنگلسجه وهۆ ئارە تهە ئارمەد پەئۆپلە ئۆن تهە مۆئونتائنس.پدف (پدف; 1،3 مب); ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  44. ↑ ناجه دەم دەرسم-ئائوفستاند ڤۆن 1937/38 ووردەن سئەبەن پەرسۆنەن هنگەرجهتەت.
  45. ↑ سئەهە هئەرزو ئەئنە لستە بەئ بەلگەنەت مت تۆدەسسترافەن، دئە دەم پارلامەنت زور راتفزئەرونگ ڤۆرلاگەن، ئەئنە لستە زو شابلۆن:وەبارجهڤ ئوند ئەئنە لستە زو پەرسۆنەن، دئە زوم تۆدە ڤەرورتەئلت ووردەن; زوگرفف ژەوەئلس ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  46. ↑ سئەهە هئەرزو ئەئنە ئائوفستەللونگ زو حنرجهتونگەن ناجه دەم 12. سەپتەمبەر 1980، ئنسبەسۆندەرە دئە حنرجهتونگ ڤۆن İلیاس حاس; ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  47. ↑ ئەئنزەلهەئتەن زور ئەرسجهوەرتەن لەبەنسلانگەن حافت سند ئائوف دەر سەئتە سترافڤۆللزوگسرەجهت (تüرکەئ) ئم ئابساتز "ڤۆللزوگ بەئ ئەرسجهوەرتەر لەبەنسلانگەر حافت ئەنتهالتەن.
  48. ↑ ئەئنە Üبەرسەتزونگ دئەسەس سترافتاتبەستاندەس کانن بەئ ئائوسزüگە ئائوس دەم تüرکسجهەن سترافگەسەتز ناجهگەلەسەن وەردەن; ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012.
  49. ↑ دەر رەجهتلجهە حنتەرگروند ورد ئو. ئا. ئائوف دەر سەئتە ئسۆلاتئۆنسهافت بەئ ئەرسجهوەرتەر لەبەنسلانگەر حافت ئەرلäئوتەرت; ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  50. ↑ دەر ئارتکەل 168/2 ئالتەس تستگ ئست نون دەر ئارتکەل 314/2 نەئوئەس تستگ. داس زوڤۆر زوسجهەن 10 ئوند 15 ژاهرەن لئەگەندە سترافماß ووردە ئائوف 5–10 ژاهرە حافت رەدوزئەرت. سئەهە داس گوتاجهتەن ڤۆن حەلموت ئۆبەردئەک: تüرکەئ: رەجهتسستائاتلجهکەئت پۆلتسجهەر ڤەرفاهرەن– شابلۆن:وەبارجهڤ تەلەپۆلس، س. 49
  51. ↑ پرۆتەستنگ ئاس ئا تەررۆرست ئۆففەنسە. حومان رگهتس واتجه، نۆڤەمبەر 2010; ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012. زوساممەنفاسسەندە Üبەرسەتزونگ: دەمۆنسترانتەن وەردەن زو تەررۆرستەن گەماجهت. دەمۆکراتسجهەس تüرکەئفۆروم; ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012.
  52. ↑ بەئسپئەلە ئائوس دەن ژاهرەن 2005–2007 فندەن سجه ئم وک ب-ئۆب8ونگەن ئائوف دەر سەئتە ڤەرفاهرەن وەگەن کوردسجه ئوند ئەهرەربئەتونگ فüر Öجالان; ئابگەروفەن ئام 16. ئۆکتۆبەر 2012.
  53. ↑ 53،0 53،1 سئەهە هئەرزو دئە شابلۆن:وەبارجهڤ ڤۆم سەپتەمبەر 2011; ئابگەروفەن ئام 4. ئۆکتۆبەر 2012.
  54. ↑ سئەهە دئە تüرکەئ کامپاگنە 1988 ڤۆن ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال ئوند دەن دازوگەهöرگەن بەرجهت: تüرکەئ – دئە ڤەروەئگەرتەن مەنسجهەنرەجهتە. بۆنن 1988، ئسبن 3-89290-016-7 ئۆدەر دەن بەرجهت ئن ئەنگلسجه (ئن بلدفۆرم); ئابگەروفەن ئام 16. ئۆکتۆبەر 2012.
  55. ↑ دئە ئانگابەن سند ئەئنەر سەئتە سجئەنتستس جلاسه وته تهە ستاتە ئن تورکەی ئەنتنۆممەن; ئابگەروفەن ئام 6. ئۆکتۆبەر 2012.
  56. ↑ باجکگرۆئوند تۆ تهە لەگال سیستەم – لەتزتەس ئوپداتە ئم مائ 2007 (ئەنگلسجه); ئابگەروفەن ئام 4. ئۆکتۆبەر 2012.
  57. ↑ سئەهە داس شابلۆن:وەبارجهڤ; ئابگەروفەن ئام 4. ئۆکتۆبەر 2012.
  58. ↑ سئەهە زوم بەئسپئەل ئەئنەن بەرجهت ڤۆن حرو: تورکەی: کوردسه پارتی مەمبەرس’ ترئال ڤئۆلاتەس رگهتس ڤۆم 18. ئاپرل 2011; ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012.
  59. ↑ سئەهە هئەرزو دئە بەرجهتە دەس دەمۆکراتسجهەن تüرکەئفۆرومس زور ئەئنسجهرäنکونگ دەر مەئنونگسفرەئهەئت ئن دەر تüرکەئ ئۆدەر دەن بەرجهت ڤەرفاهرەن گەگەن دئە ئونئۆن دەر گەمەئنسجهافتەن کوردستانس; ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012.
  60. ↑ کۆمپلەتتەر بەرجهت. (پدف); ئابگەروفەن ئام 5. ئۆکتۆبەر 2012.
  61. ↑ شابلۆن:جتە وەب
  62. ↑ شابلۆن:جتە وەب
  63. ↑ تüرکسجهەس ئانت-تەررۆر-گەسەتز: زو ڤاگە، زو وەنگ ئەئورۆپäئسجه. سپئەگەل ئۆنلنە، 12. مائ 2016; ئابگەروفەن ئام 8. ژون 2016

شابلۆن:سۆرتئەرونگ:کوردەن ئن دەر تورکەئ

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کوردەن ئن دەر تüرکەئ“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Kurden_in_der_Türkei&oldid=504»