بۆ ناوەڕۆک بازبدە

فرائوئەنرەجهتە ئن کوردستان

لە KurdiPedia

شابلۆن:نەئوترالتäت لاندکارتە مت ئەئنگەزەئجهنەتەم کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەت دەر ئارتکەل فرائوئەنرەجهتە ئن کوردستان بەفاسست سجه مت دەر پۆلتسجهەن، سۆزئالەن، ورتسجهافتلجهەن ئوند رەجهتلجهەن ستەللونگ دەر فرائوئەن ئن دەن کوردسجهەن سئەدلونگسگەبئەتەن.

گەسجهجهتە دەر ستەللونگ دەر کوردسجهەن فرائوئەن

شەرەفهان، ئەئن ئائوتۆر دەس 16. ژاهرهوندەرتس، بەرجهتەت üبەر دئە فرائوئەن دەر سەئنەرزەئت هەررسجهەندەن کوردسجهەن کلاسسە. دەمناجه وارەن دئە فرائوئەن ڤۆم öففەنتلجهەن لەبەن ئوند دەر ئائوسüبونگ ڤۆن حەررسجهافت ئائوسگەسجهلۆسسەن. ئەس هەررسجهتە گەمäß ئسلامسجهەر ترادتئۆن پۆلیگامئە ئوند فرائوئەن ووردەن بەئ کرئەگەرسجهەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن ئالس کرئەگسبەئوتە بەتراجهتەت. دەر ئائوتۆر ئەروäهنت ئاللەردنگس ئائوجه درەئ کوردسجهە فرائوئەن، دئە ناجه دەم تۆد ئهرەر ئەهەمäننەر ئنتەرمسوەئسە دئە حەررسجهافت ئائوسüبتەن، بس دئە سöهنە دئە حەررسجهافت üبەرنەهمەن کۆننتەن. ئەڤلیا چەلەب ئەروäهنتە ئم 17. ژاهرهوندەرت، داسس ئەس کوردسجهە فرائوئەن نجهت گەستاتتەت وار، ئاللەئنە زوم مارکت زو گەهەن، ئەس ئابەر گەلەگەنتلجه گەسجهاه، داسس فرائوئەن دئە ماجهت ئائوسüبتەن.[1] ئەئنفلوسسرەئجهە فرائوئەن ئن دەر کوردسجهەن گەسجهجهتە دەر لەتزتەن ژاهرهوندەرتە وارەن ئونتەر ئاندەرەم: فüرستن ئادەلا ڤۆن ژافف،[2] فüرستن حالما ڤۆن حاککâر، پرنزەسسن فاتما، دئە ئەئن ژەسدسجهەس کلانۆبەرهائوپت وار، ئۆدەر فüرستن ماریام ڤۆن نەهر، وەلجهە وäهرەند دەس ئەرستەن وەلتکرئەگەس مت دەم روسسسجهەن کائسەررەئجه ڤەرهاندلونگەن فüهرتە.[3]

دئە فرەمدهەئت دەر فرائو گەگەنüبەر دەر ئابستاممونگسگروپپە، ئن دئە سئە ئەئنهەئراتەت، ئوند داس مسسترائوئەن گەگەنüبەر دەر فرائو ئوند ئهرەر سەخوئالتäت ئالس „ئنکارناتئۆن دەس ئونبەهەررسجهبارەن“ (فاتما مەرنسس) بەگرüندەن ئەئنەن کۆمپلەخ ڤۆن رەگەلن، دئە دەر فرائو ئەئنە بەناجهتەئلگتە ستەللونگ زووەئسەن.[4] بەئ دەر ئەهەسجهلئەßئونگ ئەرسجهەئنت دئە ئەهە مت دەر جۆئوسنە، بەسۆندەرس دئە ڤۆن ڤäتەرلجهەر سەئتە (سۆران: کچ-ئی مام) ئالس ئەتهسجهە نۆرم: فرائوئەن ئۆدەر سجهوئەگەرتöجهتەر، دئە دەر گلەئجهەن ئابستاممونگسگروپپە ئانگەهöرەن، گەلتەن ئالس ئام وەنگستەن ئونرەئن.

بەسۆندەرس ئونتەر نجهت-تربالەن کوردەن کۆممت ئەس ئائوجه زو ژن بە ژن-ئەهەن („فرائو گەگەن فرائو“)، بەئ دەنەن زوەئ مäننەر ژە ئەئنە سجهوەستەر ئۆدەر تۆجهتەر „تائوسجهەن“; گروند هئەرفüر ئست ئۆفت دەر وونسجه، برائوتگەلد (ماهر) زو سپارەن. ئاندەرە فۆرمەن دەر ئەهەسجهلئەßئونگ سند گائورە بە پچوک („گرۆß گەگەن کلەئن“)، وۆ ئەئنە فرائو گەگەن داس ڤەرسپرەجهەن ئەئنەس زوم زەئتپونکت دەر ئەهە نۆجه نجهت هەئراتسفäهگەن مäدجهەنس ئن ئەئنە ئاندەرە فاملئە گەگەبەن ورد، ئوند ژن بە خوێن („فرائو گەگەن بلوت“)، وۆ ئەئنە فرائو ڤەرهەئراتەت ورد، ئوم ئەئنە بلوتفەهدە زو ڤەرهندەرن; هئەربەئ بلەئبت ئابەر بەئ ئاللەن بەتەئلگتەن ئەئن گەفüهل دەر سجهاندە زورüجک،[5] دا ئەس سجه ناجه ئسلامسجهەم رەجهت هئەربەئ ئوم کۆنکوبنات هاندەلت. داس برائوتگەلد، داس پەرسöنلجهەس ئەئگەنتوم دەر فرائو ورد ئوند ئاللەئنە ئهرەر ڤەرفüگونگسگەوالت ئونتەرستەهت، ئست ئەئنە زونگەندە ڤۆرائوسسەتزونگ فüر ئەئنە لەگالە ئەهە.[6]

حەئوتگە ستوئاتئۆن ناجه رەگئۆنەن

نۆردکوردستان (سüدۆستەن دەر تüرکەئ)

شابلۆن:حائوپتارتکەل ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن دەر تüرکەئ گەلتەن تüرکسجهە گەسەتزە، ئائوفگروند دەر ڤەرهندەرونگ ئەئنەر ئائوتۆنۆمەن سەلبستڤەروالتونگ دەر کوردەن.[7] دەننۆجه هات ئائوجه هئەر دەر ئەئنفلوسس دەر بدپ، سپäتەر حدپ ئوند هەئوتە دەم-پارتەئ ئم سüدۆستەن دەس لاندەس زو ئائوßئەرگەوöهنلجهەن ستوئاتئۆنەن گەفüهرت. سۆ کانددئەرەن ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن ژەوەئلس زوەئ پەرسۆنەن فüر دەنسەلبەن پۆستەن دەس بüرگەرمەئستەرس (کۆ-بüرگەرمەئستەر)، ئەئنە فرائو ئوند ئەئن مانن، ئۆبوۆهل داس تüرکسجهە کۆممونالرەجهت دئەس نجهت ئانەرکەننت. ئاللەردنگس هاتتەن نور 79 % دەر ڤۆن دەر بدپ 2014 گەوۆننەنەن 97 بüرگەرمەئستەرäمتەر ئەئنە گەمسجهتە دۆپپەلسپتزە ئوند نور 24 % دەر فرائوئەن وارەن ئالس تاتسäجهلجهە کاندداتەن گەسەتزت.[8]

ئن دەر حدپ ئوند دەم-پارتەئ ئست دئە سپتزە ئەبەنفاللس دۆپپەلت بەسەتزت، زودەم سند سئە دئە ئەئنزگەن پارتەئئەن ئن دەر تüرکەئ مت ئەئنەر فرائوئەنقوئۆتە. دەر گەسەللسجهافتلجهە واندەل ورد ئائوف دئە فەمنستسجهە ئدەئۆلۆگئە دەس ئنهافتئەرتەن ڤۆرستزەندەن دەر تەررۆرۆرگانساتئۆن (پکک) ئابدوللاه Öجالان زورüجکگەفüهرت.[9]

ئۆستکوردستان (ئرانسجهە پرۆڤنز)

شابلۆن:حائوپتارتکەل ئن دەر رەگئۆن کوردستانس، دئە ئن ئران لئەگت، گەلتەن دئە گەسەتزە دەر ئسلامسجهەن رەپوبلک ئران. ئامنەستی ئنتەرناتئۆنال ڤەرöففەنتلجهتە 2021، داسس فرائوئەن ئن ئران دسکرمنئەرونگ ئەرفاهرەن ئم بەرەئجه دەر ئەهەسجهلئەßئونگ، سجهەئدونگ ئوند ئەربسجهافتسانگەلەگەنهەئتەن، بەئم زوگانگ زوم ئاربەئتسمارکت ئوند زو پۆلتسجهەن Äمتەرن.[10] بەئسپئەلسوەئسە دüرفەن فرائوئەن نجهت ئالس پرäسدەنت کانددئەرەن ئوند مüسسەن سجه ئن دەر Öففەنتلجهکەئت ئان ئەئنە سترەنگە کلەئدەرۆردنونگ هالتەن. وەنن گەگەن دئە öففەنتلجهە ئۆردنونگ ڤەرستۆßئەن ورد، درۆهەن دەن فرائوئەن هۆهەن گەلد- ئوند حافتسترافەن.[11] دئە ئم دەئوتسجهەن سۆگەناننتە ستتەنپۆلزەئ ووردە ئم ژاهر 2005 زور کۆنترۆللە دەسسەن ئەئنگەفüهرت. ڤۆن فەستناهمەن دئەسەر ئەئنهەئتەن سند ڤۆروئەگەند فرائوئەن بەترۆففەن.[12] دابەئ وەندەن سئە هäئوفگ ستارکە گەوالت ئان ئوند ئممەر وئەدەر کۆممەن فرائوئەن دابەئ ئومس لەبەن. ئم سەپتەمبەر 2022 ستارب سۆ ئائوجه ژینا ماهسا ئامن. ئهر تۆد لöستە ئەئنەن گرۆßئەن پرۆتەست ئونتەر دەر پارۆلە ژن، ژیان، ئازادی (دەئوتسجه „فرائوئەن، لەبەن، فرەئهەئت“) ئائوس، ئەرست ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن ئوند سپäتەر ئن دەر گەسامتەن رەپوبلک.[13][14][15]

سüدکوردستان (ئائوتۆنۆمە رەگئۆن کوردستان)

دئە پۆستئۆن دەر فرائو ئننەرهالب دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان ئونتەرسجهەئدەت سجه ڤۆم رەست دەس ئراک. ئەس بەستەهت ئەئنە فرائوئەنقوئۆتە ڤۆن 30 % ئم کوردسجهەن رەگئۆنالپارلامەنت (ئم ناتئۆنالەن پارلامەنت بەستەهت ئەئنە فرائوئەنقوئۆتە ڤۆن 25 %). مت ڤەرسجهئەدەنەن گەسەتزەسنتئاتڤەن سۆللەن فرائوئەنرەجهتە ڤەربەسسەرت وەردەن. وäهرەند زوم تەئل پۆستڤە تەندەنزەن ئن دەر ئەنتوجکلونگ دەر فرائوئەنرەجهتە ئم کوردسجهەن تەئل دەس ئراکس گەسەهەن وەردەن[16][17]، ورد ئابەر ئائوجه کرتسئەرت، داسس سجه پراکتسجه فüر فرائوئەن وەنگ گەäندەرت هابە.[18] ئونتەر متورکونگ دەر رەگئەرونگ ئن ئەربل کۆننتەن مەهر فرائوئەنهäئوسەر ئوند فرائوئەنرەجهتسۆرگانساتئۆنەن گەگرüندەت وەردەن ئالس ئم رەست ئراکس.[19]

پرۆبلەمە مت ئانزەئگەن

ئەئنە پرäزسە ئائوسساگە üبەر هäئوسلجهە گەوالت گەگەن فرائوئەن ئوند مäدجهەن کانن بس داتۆ نجهت گەترۆففەن وەردەن. ئەس وەردەن نور سەلتەن مەلدونگەن بەئ دەر پۆلزەئ گەماجهت. دئەس لئەگت ڤۆر ئاللەم ئان دەن öرتلجهەن کولتورەللەن گەگەبەنهەئتەن، وەلجهە دئە ئەروäهنونگ ڤۆن پرۆبلەمەن دەس ئەئگەنەن حائوسهالتەس ئالس ئونفەئن ئانسەهەن.[20]

گەگەن سەخوئەللە ئونتەردرüجکونگ دەر فرائوئەن ئن تەئلەن دەر کوردسجهەن گەسەللسجهافت کäمپفەن ئممەر مەهر کوردسجهە ئۆرگانساتئۆنەن ئان، وەلجهە ڤەرسوجهەن دئە تهەمەن زو ئەنتتابوئسئەرەن، وئە وادİ ئۆدەر حائوکار ئە. ڤ، ئجاحک، سۆوئە نوە، دئە ڤۆن دەر دەئوتسجهەن فرائوئەنرەجهتسۆرگانساتئۆن مەدجا مۆندئالە گەفöردەرت ورد.[21][22][23]

رەجهتلجهە ستوئاتئۆن

شابلۆن:بەلەگە فەهلەن کلاگەئەرهەبونگەن گەگەن هäئوسلجهە گەوالت ئوند ئاللگەمەئن گەگەن گەوالت ئان فرائوئەن ئوند مäدجهەن ترەففەن هئەر ئائوف ڤەرسجهئەدەنە باررئەرەن. ئەس گبت بەئ دەر کوردسجهەن پۆلزەئ نور وەنگە وەئبلجهە بەئامتە. یپژ-کäمپفەرننەن

وەستکوردستان (دەمۆکراتسجهە سەلبستڤەروالتونگ ڤۆن نۆرد- ئوند ئۆستسیرئەن)

داس 2018 زو „ئائوتۆنۆمە سەلبستڤەروالتونگ ئن نۆرد- ئوند ئۆستسیرئەن“ ئومبەناننتە گەبئەت وەستکوردستان ستەللت ئەئنەن گەگەنساتز دار زو دەن ئوملئەگەندەن پۆلتسجهەن سیستەمەن. وäهرەند دەر کäمپفە گەگەن دەن سۆگەناننتەن ئسلامسجهەن ستائات (ئس) ئم بüرگەرکرئەگ ئن سیرئەن ئەررەگتەن ڤۆر ئاللەم دئە کوردسجهەن کäمپفەرننەن ڤۆن دەر یپژ وەلتوەئتە مەدئالە ئائوفمەرکسامکەئت.[24] ئالس سئە دەن ئس ڤەرترئەبەن هاتتەن، رئەفەن سئە ئن دەر ستادت کۆبانێ 2012 ئەئنە "رەڤۆلوتئۆن" ئائوس مت دەم ئەرناننتەن زئەل، ئەئنە گلەئجهبەرەجهتگەندە دەمۆکراتئە ئائوفزوبائوئەن.[25] ئن ئەئنەم ئنتەرڤئەو مت دەئوتسجهلاندفونک کولتور ئەرکلäرت دئە پرۆمۆڤئەرتە، کوردسجهە سۆزئۆلۆگن دلار درک ئائوس ئۆخفۆرد:

„وەنن مان دەن بەگرفف رەڤۆلوتئۆن هöرت، دەنکت مان ناتüرلجه ئممەر ئەرست ئان ئەئنەن دراماتسجهەن پونکت، ناجه دەم ئاللەس ئاندەرس ورد. ئابەر ئجه دەنکە، فرائوئەنرەڤۆلوتئۆن [...] ئست ئاندەرس زو ڤەرستەهەن. دەنن ئاللگەمەئن ورد دئە رەڤۆلوتئۆن نجهت ئالس ئەئن تاگ دەفنئەرت، ناجهدەم ئاللەس ئاندەرس ورد، سۆندەرن ئەئن سەهر لانگەر گەسەللسجهافتلجهەر پرۆزەسس، دەر ژاهرزەهنتە لانگ ئۆدەر ژاهرهوندەرتە لانگ دائوئەرن کانن.“[25]

ئائوسورکونگەن دئەسەر ئەنتوجکلونگەن سند دئە ئەررجهتونگ دەس فرائوئەندۆرفس ژنوار (دت. فرائوئەنگەبئەت/-سئەدلونگ) ئن دەر نäهە دەر ستادت ئاموودێ، فرائوئەنوەرکستäتتەن وئە بەئسپئەلسوەئسە ئن حەسەکە ئوند دەر فرائوئەنفەرنسەهسەندەر ژن-تڤ.[26][27][28] داس پۆلتسجهە سیستەم ئۆرئەنتئەرت سجه ئام دەمۆکراتسجهەن کۆنفöدەرالسموس، مت دەم ئانسپروجه باسسدەمۆکراتسجه ئوند نجهت ستائاتلجه زو سەئن.[25] ئن ئاللەن بەرەئجهەن گلت ئەئنە فرائوئەنقوئۆتە ڤۆن 40 %، زوسäتزلجه ئەخستئەرت زو ژەدەر ئنستتوتئۆن ئەئنە وەئتەرە ئن دەر ئائوسسجهلئەßلجه فرائوئەن ئۆرگانسئەرت سند.[29] دئە بەسۆندەرە ئاجهتونگ دەر رەجهتە دەر فرائوئەن سپئەگەلت دەر گەسەللسجهافتسڤەرتراگ ئم ئارتکەل 26 ودەر:

„فرائوئەن بەستزەن داس رەجهت ئائوف گلەئجهبەرەجهتگتە تەئلهابە ئن ئاللەن لەبەنسبەرەئجهەن (…) ئوند ئەنتسجهەئدەن سەلبست üبەر ئهرە بەلانگە.“[30] فرائوئەن ئوند مäننەر مüسستەن „ئن ئاللەن بەرەئجهەن دەس öففەنتلجهەن ئوند پرڤاتەن لەبەنس گلەئجه“ سەئن، زتئەرتە دئە سیرسجهە بەئۆباجهتونگسستەللە فüر مەنسجهەنرەجهتە ئائوس دەم ئەرلاسس دەر پرۆڤنز حەسەکە.[31]

دامت ئۆرئەنتئەرت سجه دئە سەلبستڤەروالتونگ ئان دەر پۆلتسجهەن پەرسپەکتڤە ڤۆن ئابدوللاه Öجالان، دەس ڤۆرستزەندەن دەر تەررۆرۆرگانساتئۆن (پکک).

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ ژۆسەپه، سوئاد; ناژمāبāد، ئافسāنەه (حرسگ.): (2003)، "کوردسه وۆمەن"، ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف وۆمەن & ئسلامج جولتورەس، باند 2. بۆستۆن ما ئوسا: برلل ئاجادەمج پوبلسهەرس، ئسبن 90-04-13247-3، س. 358.
  2. ↑ پوکمەدئا.جۆم: شابلۆن:وەبارجهڤ (ئەنگلسجه)
  3. ↑ و. ژوائدەه: تهە کوردسه ناتئۆنال مۆڤەمەنت: ئتس ئۆرگنس ئاند دەڤەلۆپمەنت. سیراجوسە ئونڤەرستی پرەسس، 2006، س. 44.
  4. ↑ ئاندرەئا فسجهەر-تاهر: »ور گابەن ڤئەلە مäرتیرەر«. ودەرستاند ئوند کۆللەکتڤە ئدەنتتäتسبلدونگ ئن ئراکسجه-کوردستان. ئسبن 978-3-89771-015-3، مüنستەر 2003، س. 34 ف.
  5. ↑ ئاندرەئا فسجهەر-تاهر: »ور گابەن ڤئەلە مäرتیرەر«. ودەرستاند ئوند کۆللەکتڤە ئدەنتتäتسبلدونگ ئن ئراکسجه-کوردستان. ئسبن 978-3-89771-015-3، مüنستەر 2003، س. 58 ف.
  6. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  7. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  8. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  9. ↑ وئە دئە پکک ڤۆن ستالن زور مüللترەننونگ کام
  10. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  11. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  12. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  13. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  14. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  15. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  16. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  17. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  18. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  19. ↑ رەئەم ئال-ئابال: شابلۆن:وەبارجهڤ
  20. ↑ ئرج: شابلۆن:وەبارجهڤ
  21. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  22. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ (دەئوتسجه)
  23. ↑ ستۆپهۆنۆئورکللنگس.جۆم: شابلۆن:وەبارجهڤ (ئەنگلسجه)
  24. ↑ کوردسجهە کäمپفەرننەن ئالس ئەئن ئەنتسجهەئدەندەر فاکتۆر گەگەن ئس
  25. ↑ 25،0 25،1 25،2 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  26. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  27. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  28. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  29. ↑ سیرئەنس کوردسجهەر نۆردەن: ئائوف دەم وەگ زور سەلبستڤەروالتونگ؟ دەئوتسجهلاندفونک، 12. مäرز 2014
  30. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  31. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „فرائوئەنرەجهتە ئن کوردستان“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Frauenrechte_in_Kurdistan&oldid=309»