بۆ ناوەڕۆک بازبدە

İسمەت İنöنü

لە KurdiPedia

İسمەت İنöنü (1938) موستافا İسمەت پاسجها، ئاب 1934 İسمەت İنöنü (* 24. سەپتەمبەر 1884 ئن ئزمر; † 25. دەزەمبەر 1973 ئن ئانکارا)، وار ئەئن تüرکسجهەر ئۆففزئەر ئوند سپäتەر پۆلتکەر دەر کەمالستسجهەن رەپوبلکانسجهەن ڤۆلکسپارتەئ (جحپ) ئوند وەگگەفäهرتە دەس ستائاتسگرüندەرس موستافا کەمال ئاتاتüرک. ئەر وار ڤۆن 1923 بس 1937 مت درەئئەئنهالبمۆناتگەر ئونتەربرەجهونگ ئونتەر ئاتاتüرک دەر ئەرستە منستەرپرäسدەنت ئوند ئانسجهلئەßئەند ڤۆن 1938 بس 1950 دەر زوەئتە پرäسدەنت دەر رەپوبلک تüرکەئ. ڤۆن 1961 بس 1965 وار ئەر ئەئن وەئتەرەس مال منستەرپرäسدەنت.

ئنöنü سەلبست هاتتە ئاب 1943 دەن وەگ فüر ئەئن مەهرپارتەئئەنسیستەم گەöففنەت ئوند ڤەرلۆر ئن دەر فۆلگە داس پرäسدەنتەنامت. مەهر ئالس ئەئن هالبەس ژاهرهوندەرت لانگ بەئەئنفلوسستە ئەر سۆوۆهل ئن رەگئەرونگسڤەرانتوۆرتونگ ئالس ئائوجه ئالس ئۆپپۆستئۆنسفüهرەر ئن گرößتەم ئائوسماß دئە تüرکسجهە ئائوßئەن- ئوند ئننەنپۆلتک، زومال ئهم بەرەئتس ئاتاتüرک دئە پراکتسجهەن ئاسپەکتە دەر ئننەن- ئوند ئائوßئەنپۆلتک فرüه üبەرلاسسەن هاتتە.[1]

حەرکونفت

موستافا İسمەت (لنکس) ئوند کâزıم کارابەکر، 1910 موستافا İسمەت کام 1884 ئالس زوەئتەر سۆهن دەس ئەهەپائارەس حادسجه رەشت ئەفەند ئوند جەڤریە تەمەلل حانıم ئائوف دئە وەلت. سەئن ڤاتەر ستاممتە ئائوس مالاتیا ئوند دەسسەن ڤاتەر ستاممتە سەئنەرسەئتس ئائوس دەر بەکاننتەن کوردسجهەن فاملئە کüرüمۆğئوللارı ئائوس بتلس.[2] İسمەت İنöنüس موتتەر ستاممتە ئائوس دەر ستادت راسگراد ئن بولگارئەن ئوند زۆگ ئن دەن 1870ەر ژاهرەن مت ئهرەر فاملئە ناجه İستانبول. دۆرت هەئراتەتەن بەئدە ئم ژاهر 1880. ناجه دەر گەبورت دەس äلتەستەن سۆهنەس ئاهمەت متهات کام موستافا زور وەلت، دانن حاسان رıزا، حایر ئوند سەمها.[3] موستافا ئسمەتس ڤاتەر ووردە ئالس ماگسترات ناجه سڤاس ڤەرسەتزت، وۆ موستافا دئە سجهولە بەسوجهتە.

ملتäرسجهە کاررئەرە ئونتەر دەن ئۆسمانەن

دارائوف فۆلگتە ڤۆن 1892 بس 1895 ئەئنە کادەتتەنانستالت، دانن بس 1897 ئەئنە زڤلسجهولە. 1897 گنگ ئەر ناجه ئستانبول، وۆ ئەر بس 1903 دئە ئارتللەرئەئاکادەمئە، دانن بس 1906 دئە ملتäراکادەمئە دەر ئۆسمانسجهەن ئارمەئە بەسوجهتە.

وäهرەند سەئنەر ستابسائوسبلدونگ ئن ئستانبول لەرنتە ئەر موستافا کەمال (سپäتەر ئاتاتüرک) کەننەن ئوند سئە ووردەن فرەئوندە. 1906 ووردە ئەر حائوپتمانن ئم گەنەرالستاب. ڤۆن دۆرت گنگ ئەر ناجه ئەدرنە، وۆ ئەر ناجه ئەئنەم زوسجهەنفالل ئان دەر بولگارسجهەن گرەنزە ئەرستە ڤەرهاندلونگسەرفاهرونگەن ساممەلتە. وەگەن ئاللزو ئۆففەنەر پۆلتسجهەر دسکوسسئۆنەن ئەرهئەلت ئەر زوەئ ئابماهنونگەن. موستافا İسمەت سجهلۆسس سجه ئەئنەر ئۆپپۆستئۆنەللەن گروپپە ئان. 1908/09 بەتەئلگتە ئەر سجه نجهت ئام ئائوفستاند دەر ژونگتüرکەن، دەنن ئەر وار دەر ئانسجهت، داسس ئۆففزئەرە دازو نجهت بەرەجهتگت سەئئەن. ئالس دئەسە مەئنونگ نجهت ئاکزەپتئەرت ووردە، ڤەرلئەß ئەر داس کۆمتەئە فüر ئەئنهەئت ئوند فۆرتسجهرتت.

ڤۆر دەم ئەرستەن وەلتکرئەگ وار ئەر 1910 ئم ژەمەن ستاتئۆنئەرت، وۆ ئەر سجه ئەئنە مالارئائنفەکتئۆن ئەئنهاندەلتە، دئە سەئن گەهöر سجهäدگتە.[4] بەئ ڤەرهاندلونگەن مت دەن ئائوفستäندسجهەن ئونتەر ئمام یاهیا ئەروارب ئەر سجه ئەرهەبلجهە ڤەردئەنستە. 1912 ووردە ئەر زوم ماژۆر بەفöردەرت.

1913 üبەرناهم ئەر دئە لەئتونگ دەر ئەرستەن سەکتئۆن دەس گەنەرالستابس ئن چاتالجا بەئ ئستانبول. ئن دئەسەر زەئت رەئستە ئەر ناجه Öستەررەئجه، دەئوتسجهلاند، فرانکرەئجه ئوند ئن دئە سجهوەئز. ئم سەلبەن ژاهر وار ئەر ملتäرسجهەر بەراتەر بەئ دەن ڤەرهاندلونگەن üبەر دەن ڤەرتراگ ڤۆن کۆنستانتنۆپەل، دەر دەن زوەئتەن بالکانکرئەگ بەئەندەتە.

ناجه ئائوسبروجه دەس ئەرستەن وەلتکرئەگەس ووردە ئەر ئم دەزەمبەر 1914 زوم ئۆبەرست بەفöردەرت ئوند دەم دەئوتسجهەن گەنەرال لمان ڤۆن ساندەرس ئونتەرستەللت. ئن دئەسەر زەئت فüهرتە ئەر لانگە گەسپرäجهە مت ئاتاتüرک. 1915 ئاربەئتەتە ئەر ئونتەر ئەنڤەر پاسجها. وäهرەند دەر سجهلاجهت ڤۆن گاللپۆل لەئتەتە ئەر دئە ئۆپەراتئۆنسابتەئلونگ ئم تüرکسجهەن گرۆßئەن حائوپتقوئارتئەر. ئالس ئارمەئەکۆمماندەئور وار ئەر ئن سیرئەن (گەگەن دئە وەستاللئئەرتەن) ئەئنگەسەتزت. 1915 وار ئەر جهەف دەس گەنەرالستابەس ئان دەر کائوکاسوسفرۆنت (گەگەن روسسلاند) ئوند 1917 کۆمماندئەرەندەر گەنەرال دەس ئئئ. ئارمەئەکۆرپس ئن پالäستنا. ئائوجه وار ئەر مت دەر زوەئتەن ئارمەئە ئن دیارباکıر ستاتئۆنئەرت. İسمەت هەئراتەتە 1916 مەڤهبە (گەبۆرەن 1897; گەستۆربەن ئام 7. فەبروئار 1992 ئن ئانکارا)، وۆزو ئەر، وäهرەند دئە زوەئتە ئارمەئە ئن دەن سüدۆستەن ئابکۆمماندئەرت ووردە، زەهن تاگە ئن ئستانبول بلئەب. İسمەت ئوند مەڤهبە İنöنü هاتتەن درەئ کندەر، دەر 1926 گەبۆرەنە سۆهن ئەردال ووردە 1995 منستەر فüر ئائوسوäرتگە ئانگەلەگەنهەئتەن دەر رەپوبلک تüرکەئ.

ئالس دەر کۆمماندئەرەندە گەنەرال دەر زوەئتەن ئارمەئە ئن دەر سجهلاجهت ئان دەر روسسسجهەن فرۆنت (6. بس 7. ئائوگوست 1916) ستارب، ڤەرترات ئهن موستافا İسمەت. دەر سپäتەرە ئاتاتüرک ئاربەئتەتە دۆرت ئەرستمالس مت دەم سپäتەرەن ئنöنü زوساممەن. لەتزتەرەر لەئتەتە دەن گەئۆردنەتەن رüجکزوگ دەر ئارمەئە ئائوس سیرئەن.

ناجه دەر نئەدەرلاگە دەر متتەلمäجهتە ڤەرلۆر داس ئۆسمانسجهە رەئجه ئنفۆلگە دەس فرئەدەنسڤەرتراگەس ڤۆن سèڤرەس سەئنە ڤەربلئەبەنەن گەبئەتە ئائوßئەرهالب ڤۆن ئاناتۆلئەن ئوند تهراکئەن. دارüبەر هنائوس سۆللتە داس گەبئەت دەر سپäتەرەن تüرکەئ وەئتگەهەند زەرستüجکەلت وەردەن. İسمەت ئەرهئەلت ناجه دەم مودرۆس-واففەنستللستاند ڤۆم 30. ئۆکتۆبەر 1918 ڤەرسجهئەدەنە پۆستەن ئن ئستانبول، دارونتەر دەن ئەئنەس ئونتەرسەکرەتäرس ئم کرئەگسمنستەرئوم.

ملتäرسجه-پۆلتسجهە کاررئەرە ئونتەر ئاتاتüرک

İسمەت پاسجها (İنöنü) ئوند سەئن ستابسجهەف ئاسıم بەی (گüندüز)، 6. فەبروئار 1922 ئنöنü ئوند ئاتاتüرک 1936 ئسمەت ئنöنü (رەجهتس ئونتەن) مت فاملئە. سەئن سۆهن ئەردال ئست درەکت هنتەر ئهم زو سەهەن. ئم تüرکسجهەن بەفرەئئونگسکرئەگ، دەن موستافا کەمال پاسجها ڤۆن 1919 بس 1923 زوم ئەئنەن گەگەن دئە بەساتزونگسمäجهتە دەر ترپلە ئەنتەنتە فüهرتە، ئالسۆ گەگەن ئتالئەنسجهە، فرانزöسسجهە ئوند برتسجهە بەساتزونگسزۆنەن ئن ئاناتۆلئەن ئوند دەر Äگäئس، زوم ئاندەرەن گەگەن دەن پلان ئەئنەس گرۆßئارمەنئەنس ئم ئۆستەن ئوند ئەئنەس گرۆßگرئەجهەنلاندس ئم وەستەن، ووردە İنöنü ئام 6. ژون 1920 ئن ئابوەسەنهەئت دورجه داس ملتäرگەرجهت دەر ئستانبولەر سولتانسرەگئەرونگ زوم تۆدە ڤەرورتەئلت.[5] ئەر هاتتە ئاتاتüرک مت ناجهرجهتەن ئوند ئابگەلەگتەن واففەن دەر ئۆسمانسجهەن ئارمەئە ڤەرسۆرگت. ئالس ئاتاتüرک 1920 سەئنە گەگەنرەگئەرونگ گەبلدەت هاتتە، ستەللتە سجه İنöنü ناجه ئەئنگەم زöگەرن ئائوف سەئنە سەئتە، دەنن ئەر وار زونäجهست هöجهست پەسسمستسجه. ئم ژانوئار 1920 گنگ ئەر گلەئجهفاللس ناجه ئانکارا. ئام 18. مäرز 1920 ووردە ئستانبول ڤۆن دەن ئاللئئەرتەن کرäفتەن بەسەتزت. İنöنü ڤەرلئەß ئام نäجهستەن تاگ دئە حائوپتستادت رجهتونگ ئانکارا. ئام 9. ئاپرل 1920 ووردە ئەر ئالس ڤەرترەتەر دەر ئارمەئە ئابگەئۆردنەتەر ئن دەر گرۆßئەن ناتئۆنالڤەرسامملونگ ئن ئانکارا. ئەر ئەرهئەلت دەن ئائوفتراگ، ئەئنە رەگولäرە ئارمەئە ئائوفزوبائوئەن، ناجهدەم ئەر ئاتاتüرک داڤۆن üبەرزەئوگت هاتتە، داسس ئەئنە فۆرتسەتزونگ دەس کامپفەس مت ملزەن وەنگ ئائوسسجهتسرەئجه وار.

ئام 25. ئۆکتۆبەر 1920 ووردە İنöنü ڤۆن دەر ناتئۆنالڤەرسامملونگ دەر ئۆبەربەفەهل ئان دەر گرئەجهسجه-تüرکسجهەن ئۆدەر وەستفرۆنت ئەرتەئلت. ئن دەن بەئدەن سجهلاجهتەن ڤۆن İنöنü ئم ژانوئار ئوند مäرز/ئاپرل 1921 سئەگتەن سەئنە تروپپەن ئەنتسجهەئدەند گەگەن دئە گرئەجهسجهە ئارمەئە، دئە ئاناتۆلئەن رäئومەن موسستە. ناجه دەر ئەئنناهمە ڤۆن سمیرنا (هەئوتە ئزمر)، داس بس زو دئەسەم زەئتپونکت ئەئنە گرۆßئە گرئەجهسجهە گەمەئندە هاتتە، ئام 9. سەپتەمبەر 1922 ئەندەتە دەر کرئەگ. 1934 ناهم موستافا İسمەت زور ئەرننەرونگ ئان دئە سئەگە ڤۆن İنöنü گەمäß دەم تüرکسجهەن فاملئەننامەنسگەسەتز دەن ناجهنامەن İنöنü ئان.

İنöنü ئائوßئەنمنستەر 1932 ئن مۆسکائو İنöنü (2. ڤ. ل.) ورد 1932 ئام لدۆ ڤۆن ئۆستئا دورجه موسسۆلن (متتە) ئەمپفانگەن 1922 ئەرفۆلگتە دئە بەروفونگ زوم ئائوßئەنمنستەر (ئەر سپراجه دەئوتسجه، ئەنگلسجه ئوند فرانزöسسجه). İسمەت İنöنü ناهم ئام 11. ئۆکتۆبەر 1922 ئان دەن واففەنستللستاندسڤەرهاندلونگەن ئن مودانیا ئالس دەلەگاتئۆنسفüهرەر تەئل. ئاتاتüرک ئەرناننتە ئهن ئام 26. ئۆکتۆبەر 1922 زوم ئائوßئەنمنستەر ئوند ڤۆم 21. نۆڤەمبەر 1922 بس زوم 24. ژول 1923 فüهرتە ئەر دئە دەلەگاتئۆن بەئ دەن ڤەرهاندلونگەن زوم ڤەرتراگ ڤۆن لائوساننە، ناجهدەم ئهن ئاتاتüرک زوم دەلەگاتئۆنسلەئتەر بەرەئتس ئام 2. نۆڤەمبەر دەس ڤۆرژاهرەس ئەرناننت هاتتە. ئاتاتüرک ئوند İسمەت بەرەئتەتەن دئە Äندەرونگەن ئان دەر ڤەرفاسسونگ ڤۆن 1921 ڤۆر، دئە ئام 29. ئۆکتۆبەر 1923 دئە ئائوسروفونگ دەر رەپوبلک ئەرمöگلجهتەن، دەرەن ئەرستەر پرäسدەنت ئاتاتüرک ووردە.

داس ئامت دەس منستەرپرäسدەنتەن هاتتە İنöنü ڤۆن 1923 بس زوم 20. نۆڤەمبەر 1924 – İسمەت ترات „ئائوس گەسوندهەئتسگرüندەن“ زورüجک –، ووردە ژەدۆجه ئام 3. مäرز 1925 ئەرنەئوت بەروفەن، ئوم دەن ئائوفستاند ڤۆن سجهەئجه سائد ئن دەر ئۆستتüرکەئ زو بەکäمپفەن. İسمەت وار ئم نۆڤەمبەر 1924 دورجه ئال فەته بەی (ئۆکیار) ئەرسەتزت وۆردەن، وەئل سجه ئننەرهالب دەر جحپ ئەئنە ستارکە گروپپە ئەنتوجکەلت هاتتە، دئە زوار کەمالستسجه ئۆرئەنتئەرت وار، سجه ئابەر گەگەن ئائوتۆرتارسموس ئوند زەنترالسموس واندتە. سئە گرüندەتە سجهلئەßلجه دئە فۆرتسجهرتتلجهە رەپوبلکانسجهە پارتەئ (تەراککپەرڤەر جومهوریەت فıرکاسı) دەر زوسپروجه فüر دئەسە گروپپە وار ئم ترادتئۆنالستسجهەن ئۆستەن ئەبەنسۆ ستارک، وئە ئن ئزمر ئوند ئستانبول. İسمەت ووردە، ئوم دئە سپاننونگەن زو مندەرن، دورجه ئال فەته بەی ئەئنە زەئت لانگ ئەرسەتزت، دەر دەر کۆپف دەس لبەرالەن فلüگەلس دەر پارتەئ وار.[6] داس ڤەربۆت دەر کوردسجهەن سپراجهە، دئە ئابسجهاففونگ دەس üبەرگرەئفەندەن کالفاتس، دەر تüرکسجهە ناتئۆنالسموس ئوند دئە دەپۆرتاتئۆن دەر ئونبۆتمäßئگەن فüهرتەن زوم ئائوفستاند دەر کوردەن، دەر وئەدەروم دەن کەمالستسجهەن زەنترالسموس ستäرکتە. بەرەئتس ئام 2. مäرز 1925 ئەرهئەلت İسمەت سەئن ئامت زورüجک. دئە تجف ووردە ئائوفگەلöست، ڤئەلە ڤەربۆتەنە زەئتونگەن گنگەن ئەئن، دەر ئائوفستاند براجه سجهنەلل زوساممەن.

ئام 3. نۆڤەمبەر 1928 ووردە داس لاتەئنسجهە ئالپهابەت ئەئنگەفüهرت، دئە ئارابسجهە سجهرفت کام ئائوßئەر گەبرائوجه. ئنöنü سەلبست سجهرئەب نئە وئەدەر ئارابسجه، ئوند ئەر ئاجهتەتە ئائوجه دارائوف، داسس دئەسە سجهرفت ئن سەئنەر ئومگەبونگ نجهت گەبرائوجهت ووردە، ئائوجه نجهت دورجه ئاتاتüرک.[7] دئەسەر وار ئەرهەبلجه ئمپولسڤەر، سۆ داسس ئەر ڤۆن ئنöنü، دەن ئەر ئالس ستائاتسپاسجها بەزەئجهنەتە، بەروهگت وەردەن موسستە، دا ئەر وۆمöگلجه 1930 بەرەئت گەوەسەن وäرە، سجه ئائوف ئەئنە ملتäرسجهە ئائوسەئناندەرسەتزونگ مت موسسۆلن ئەئنزولاسسەن.[8]

ئەر ترات ئام 20. سەپتەمبەر 1937 وەگەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن مت دەم ورتسجهافتسمنستەر جەلâل بایار ڤۆم ئامت زورüجک. دئەسەر سەتزتە ستäرکەر ئائوف پرڤاتسئەرونگ، وäهرەند ئنöنü دەر ستائاتسورتسجهافت دەن ڤۆررانگ گاب. ئائوجه دەن پارتەئڤۆرستز گاب ئنöنü ئاب. ئاتاتüرک، دەر سجه ئممەر مەهر زورüجکزۆگ ئوند سجهلئەßلجه ئان لەبەرزررهۆسە ئەرکرانکتە، سجه ئابەر مت سەئنەن ئەنتسجهەئدونگەن ژەدەرزەئت üبەر ئنöنü هنوەگسەتزتە، پرۆڤۆزئەرتە دەن بروجه، دەر 1937 ئەئنترات. ئاتاتüرک لەبتە ئاب سۆممەر 1938 نور نۆجه ئن دەن رäئومەن دەس دۆلماباهجە-پالاستەس ئام بۆسپۆروس.[9] ناجه دەم تۆد ئاتاتüرکس ووردە ئنöنü ئام 11. نۆڤەمبەر 1938 زوم زوەئتەن پرäسدەنتەن دەر تüرکەئ گەوäهلت ئوند ووردە ئائوجه وئەدەر پارتەئجهەف. وئە ئنöنü ئن سەئن تاگەبوجه ئەئنتروگ، وäهلتەن سئە ئەئنستممگ ژەماندەن، دەر نجهت ئان دەر ماجهت وار، مت دەسسەن ئانسجهتەن سئە نجهت üبەرەئنستممتەن، ئوند دەن سئە فüرجهتەتەن.[10]

پرäسدەنت (1938–50)

پەرسۆنەنکولت (1938–46)

ئام 3. دەزەمبەر 1938 ووردە İنöنü ئائوف دەم 4. ئائوßئەرۆردەنتلجهەن کۆنگرەسس دەر رەپوبلکانسجهەن ڤۆلکسپارتەئ (جحپ) دەر تتەل ناتئۆنالەس ئۆبەرهائوپت ئۆدەر ناتئۆنالەر فüهرەر („مللی شەف“) ئوند ئونابäندەرلجهەر پارتەئڤۆرستزەندەر (دەğئشمەز گەنەل باشکان) ڤەرلئەهەن. داهەر ورد دئە زەئت زوسجهەن دەم 11. نۆڤەمبەر 1938 ئوند دەم 22. مائ 1950 (ناجه ئاندەرەن ئانگابەن نور بس 1945[11]) ئالس „پەرئۆدە دەس ناتئۆنالەن فüهرەرس ئن دەر تüرکەئ“ (تüرکیە'دە مللی شەف دöنەم) بەزەئجهنەت.[12] دەس وەئتەرەن ووردە دەم ڤەرستۆربەنەن ستائاتسپرäسدەنت ئاتاتüرک دەر تتەل „ئەوگەس ئۆبەرهائوپت“ (ئەبەد شەف) ڤەرلئەهەن. ئم مائ 1946، ڤۆر دەن ئەرستەن مەهرپارتەئئەن-واهلەن ڤۆم 21. ژول 1946، لەگتە İنöنü بەئدە تتەل وئەدەر ئاب.[13]

دئە ئانناهمە دەس تتەلس فüهرتە دازو، داسس ئهم دەر ڤۆروورف گەماجهت ووردە، ئەر هابە ئەئنەن پەرسۆنەنکولت ئەتابلئەرت. سەئنە پۆلتسجهەن گەگنەر وارفەن ئهم ئەئنە ئائوتۆرتäرە ئامتسفüهرونگ، وەنن نجهت تیراننەئ ڤۆر. ناجه 1950 ووردە ئەر گەرادەزو زوم ئاللەئنگەن فۆکوس دەر کرتک ئام ئەئنپارتەئئەنرەگمە دەر ژاهرە زوسجهەن 1923 ئوند 1945، زومال کرتک ئان ئاتاتüرک ئەئن تابو دارستەللتە. ئنöنü سەلبست äئوßئەرتە دئەس، ئوند سجهۆن ئاتاتüرک هاتتە کرتک ئان سەئنەر پۆلتک ئائوف ئنöنü ئابلەئتەن لاسسەن. زودەم وار ئنöنü ئن دەن کرئەگسژاهرەن نجهت بەرەئت، سەئنە ئەنتسجهەئدونگەن زو دسکوتئەرەن ئۆدەر ئائوجه نور زو بەگرüندەن.[14]

لاڤئەرەن زوسجهەن ئاللئئەرتەن ئوند ئاجهسەنمäجهتەن

وäهرەند دەس زوەئتەن وەلتکرئەگەس گاب ئنöنü سەئنە پلäنە ئائوف، داس لاند زو لبەرالسئەرەن. دابەئ بەواهرتە دئە تüرکەئ ئونتەر سەئنەر فüهرونگ بس کورز ڤۆر کرئەگسەندە ئهرە نەئوترالتäت، ئۆبوۆهل سجه دئە کرئەگسگەگنەر ئوم داس لاند بەمüهتەن. فرانز ڤۆن پاپەن، سەئت 1939 بۆتسجهافتەر ئن ئانکارا، رەئستە فüر بەرلن ئم فەبروئار 1942 ئن دئە تüرکسجهە حائوپتستادت،[15] وäهرەند لۆندۆن حوگهە کناتجهبولل-حوگەسسەن ئوند داس فرەئئە فرانکرەئجه رەنé ماسسگل دۆرتهن ئەنتساندتە. دئە تüرکەئ لاڤئەرتە زوسجهەن دەن بüندنسسیستەمەن. ئام 23. ئاپرل 1939 ئەرöففنەتە دەر تüرکسجهە ئائوßئەنمنستەر شüکرü ساراجۆğلو کناتجهبولل-حوگەسسەن، داسس ئانکارا سجه ڤۆن دەر ئتالئەنسجهەن ئەخپانسئۆن ئن ئالبانئەن ئوند ڤۆن دەر دەئوتسجهەن ئائوف دەم بالکان بەدرۆهت سەهە. داهەر سجهلوگ ئەر ئەئن برتسجه-سۆوژەتسجه-تüرکسجهەس بüندنس ڤۆر.[16] ئم مائ 1939 تەئلتە ئنöنü دەم فرانزöسسجهەن بۆتسجهافتەر ماسسگل مت، داس بەستە متتەل دەئوتسجهلاند ئائوفزوهالتەن، سەئ ئەئن بüندنس زوسجهەن سەئنەم لاند، دەر سۆوژەتونئۆن سۆوئە فرانکرەئجه ئوند گرۆßبرتاننئەن. ئنöنü وۆللتە دافüر سۆوژەتسجهەن تروپپەن ئەنتسپرەجهەندە لاندەئەرلائوبنسسە ئەرتەئلەن ئوند ئەرسوجهتە پارس ئوم ئائوسبلدەر فüر سەئنە ئارمەئە.[17] زوستاندە کام دەن ئانکاراپاکت ڤۆم ئۆکتۆبەر 1939 ئائوف گەگەنسەئتگە حلفەلەئستونگ زوسجهەن دەر تüرکەئ، فرانکرەئجه ئوند گرۆßبرتاننئەن، دەر ژەدۆجه ئۆهنە فۆلگەن بلئەب.

رۆئۆسەڤەلت، ئنöنü ئوند جهورجهلل (ڤ. ل. ن. ر.) ئن کائرۆ، 1943 پرەمئەرمنستەر ونستۆن جهورجهلل، سەئت ئەندە 1942 گەنەئگت، دئە تüرکەئ فüر دئە ئاللئئەرتەن زو گەوننەن، رەئستە ئام 30. ژانوئار 1943 ناجه ئانکارا، ئوم دئە تüرکەئ زو ئەئنەم بüندنس زو درäنگەن.[18] جهورجهلل ڤەرهاندەلتە ئم ژانوئار 1943 مت ئنöنü گەهەئم ئن ئەئنەم ئەئسەنباهنواگگۆن ئن یەنجە بەئ ئادانا. ئەر ڤەرسوجهتە ئنöنü دازو زو بەوەگەن، فüر دئە برتسجهە لوفتواففە ستüتزپونکتە ئەئنزورجهتەن، ئوم ڤۆن دۆرت دئە رومäنسجهەن Öلفەلدەر بۆمباردئەرەن زو کöننەن، دۆجه ئنöنü زöگەرتە ئەئنە ئەنتسجهەئدونگ هنائوس. ئەرست ئالس دەئوتلجه ووردە، داسس دئە ئاجهسەنمäجهتە ئونتەرلئەگەن وüردەن، تراف سجه ئنöنü ڤۆم 4. بس 6. دەزەمبەر 1943 ئن ئاللەر Öففەنتلجهکەئت مت دەم ئوس-پرäسدەنتەن فرانکلن د. رۆئۆسەڤەلت ئوند جهورجهلل بەئ دەر زوەئتەن کائرۆ-کۆنفەرەنز. دۆجه دئە تüرکەئ زöگەرتە وەئتەرهن، سۆ داسس لۆندۆن ئام 3. فەبروئار 1944 دئە ڤەرهاندلونگەن ئابروپت ئاببراجه ئوند وەنگ سپäتەر سەئنە ئائوسرüستونگ ئوند سەئنە ئائوسبلدەر ئابزۆگ. دەن تئەفپونکت ئەررەئجهتەن دئە دپلۆماتسجهەن بەزئەهونگەن، ئالس لۆندۆن وەگەن دەر دورجهفاهرت گەتارنتەر دەئوتسجهەر کرئەگسسجهففە ئەئنە پرۆتەستنۆتە ئان ئنöنü ساندتە.

بەرەئتس سەئت دەم ئانگرفف ئتالئەنس ئائوف ئالبانئەن ئام 7. ئاپرل 1939 سوجهتە ئانکارا دئە ئاننäهەرونگ ئان لۆندۆن ئوند پارس، وۆبەئ فرانکرەئجه دئە رەپوبلک حاتای مت دەر حائوپتستادت ئانتاکیا ئان دئە تüرکەئ ئابترات. دئە نون ئونتەرزەئجهنەتەن بەئستاندسابکۆممەن مت گرۆßبرتاننئەن ئوند فرانکرەئجه ڤۆم 8. ئۆکتۆبەر 1939 ئەرگäنزتە ئنöنü ئام 18. ژون 1941 ئوم ئەئنەن فرەئوندسجهافتسڤەرتراگ مت دەم دەئوتسجهەن رەئجه، مت دەم ئەئن سۆلجهەر فرەئوندسجهافتسڤەرتراگ بەرەئتس سەئت دەم 3. مäرز 1924 بەستاند. دابەئ وار دئە ئنتئاتڤە زور ئائوفناهمە دپلۆماتسجهەر بەزئەهونگەن مت بەرلن سەئت 1921 ڤۆن ئانکارا ئائوسگەگانگەن، داس کەئنەسوەگس داس فرەئوندسجهافتلجهە ڤەرهäلتنس زو دەئوتسجهلاند سۆ گەوەرتەت وسسەن وۆللتە، ئالس سەتزە مان دئە گوتەن بەزئەهونگەن ئائوس ئۆسمانسجهەر زەئت فۆرت. بەرلن زöگەرتە ئوند ئەرناننتە رودۆلف نادۆلنی، دەر ئالس دەئوتسجهەر ڤەرترەتەر ئن ئانکارا فونگئەرتە، ئەرست ئم ژون 1925 زوم ئۆففزئەللەن بۆتسجهافتەر. ئانکارا ترات 1932 دەم ڤöلکەربوند بەئ. مت دەم بەگنن دەس زوەئتەن وەلتکرئەگس äندەرتە سجه دئە تüرکسجهە ئائوßئەنپۆلتک. ئنöنü فۆردەرتە بەرلن بزو. ڤۆن پاپەن ئام 29. نۆڤەمبەر 1940 ئائوف، سەئنە گەدانکەن زو ئەئنەم نجهتانگرففسپاکت زو فۆرمولئەرەن، سۆوئە زور ئائوفتەئلونگ دەس بالکانس فüر دەن فالل دەس سئەگەس حتلەرس. بەرلن ئەرکلäرتە سجه بەرەئت، دئە تüرکسجهەن گرەنزەن زو رەسپەکتئەرەن، دۆجه دەر تüرکسجهە ئائوßئەنمنستەر شüکرü ساراجۆğلو ڤەرلانگتە ئەئنە نجهت نäهەر دەفنئەرتە „تüرکسجهە ئنتەرەسسەنسپهäرە“. دامت ستاند دەئوتسجهلاند ڤۆر دەم گلەئجهەن دلەمما وئە گرۆßبرتاننئەن، دەنن مت دئەسەم ڤۆربەهالت وار ئەس نجهت مöگلجه، دئە ئارابسجهە وەلت گەگەن دەن گەگنەر زو مۆبلسئەرەن. ئالس بەرلن ئم مائ 1941 üبەر دەن فرەئئەن دورجهمارسجه دەر وەهرماجهت رجهتونگ سوئەزکانال ڤەرهاندەلتە، فۆردەرتە دەرسەلبە ئائوßئەنمنستەر دئە ئانەرکەننونگ دەس ئراکس ئالس تەئل دەر بەساگتەن ئنتەرەسسەنسپهäرە.[19]

ئن بەرلن ووردە دئە تüرکسجهە پۆلتک ئوند ئنسبەسۆندەرە دئە ئاتاتüرکس سەئت گەرائومەر زەئت مت گرۆßئەر ئائوفمەرکسامکەئت ڤەرفۆلگت. ئالس دئەسەر ستارب، ئەرسجهئەن ئام 12. نۆڤەمبەر ئم ڤöلکسجهەن بەئۆباجهتەر ئەئن لانگەر ئارتکەل üبەر سەئنەن ناجهفۆلگەر. حتلەر گراتولئەرتە ئنöنü پەر تەلەگرامم، وäهرەند موسسۆلن دئەس ئونتەرلئەß.[20] ئم فرüهژاهر 1941 وار فاست دەر گەسامتە بالکان ئن دەر حاند ئتالئەنس ئوند ڤۆر ئاللەم دەئوتسجهلاندس. وäهرەند ژەدۆجه دەر تüرکسجهە گەنەرالستاب وئە گرۆßئە تەئلە دەر ملتäرسجهەن فüهرونگ دەم بس داهن سئەگرەئجهەن دەئوتسجهلاند زوگەنەئگت وار ئوند وەئتەرهن وەئت ناجه زەنترالاسئەن رەئجهەندە تورانستسجهە زئەلە ڤەرفۆلگتە، بلئەب ئنöنü سکەپتسجه. شüکرü ساراجۆğلو، ئنزوسجهەن پرەمئەرمنستەر، تەئلتە ڤۆن پاپەن مت، داسس ئەر سەهر ئەرفرەئوت سەئن وüردە، وەنن داس دەئوتسجهە رەئجه دئە سۆوژەتونئۆن زەرسجهلاگەن وüردە، ئەس وüردە سۆگار „دەس فüهرەرس گرۆßئارتگستە تات“ سەئن. دۆجه سەئ دازو دئە تöتونگ دەر حäلفتە دەر روسسسجهەن بەڤöلکەرونگ ڤۆننöتەن.[21]

دئە تüرکەئ سپرەنگتە ڤۆرسۆرگلجه ئاللە برüجکەن üبەر دەن گرەنزفلوسس مارزا. ڤۆن پاپەن هاتتە بەئ دەن ڤەرهاندلونگەن مت دەر بۆمباردئەرونگ ئوند زەرستöرونگ ئستانبولس گەدرۆهت.[22] دەننۆجه لئەفەرتە دئە تüرکەئ وەئتەرهن رۆهستۆففە ئان دئە ئاجهسەنمäجهتە، بس ئەئن بۆیکۆتت دەر ئاللئئەرتەن داس لاند ئم مائ 1944 دازو زوانگ، دئە لئەفەرونگ ڤۆن جهرۆم ئەئنزوستەللەن.[23] گلەئجهزەئتگ ووردەن فüهرەندە تورانستەن ڤەرهافتەت ئوند ئهرە ئۆرگانساتئۆنەن ئائوفگەلöست. بس زوم ئائوگوست 1944 ئونتەرهئەلت دئە تüرکەئ دپلۆماتسجهە بەزئەهونگەن مت دەئوتسجهلاند. دابەئ ووجهس دئە زاهل دەر سۆلداتەن ڤۆن 120.000 ئائوف üبەر ئەئنە مللئۆن، وۆبەئ دئە تüرکەئ نور 17 مللئۆنەن ئەئنوۆهنەر هاتتە. ئەرست ئالس سجه دئە نئەدەرلاگە دەر ئاجهسەنمäجهتە ئابزەئجهنەتە، براجه ئانکارا ئام 2. ئائوگوست 1944 دئە دپلۆماتسجهەن بەزئەهونگەن زو بەرلن ئاب. ئام 23. فەبروئار 1945 ئەرکلäرتە دئە تüرکەئ دەم دەئوتسجهەن رەئجه (ئوند ژاپان) دەن کرئەگ، ئۆهنە ژەدۆجه ئن دئە کäمپفە ئەئنزوگرەئفەن.

کالتەر کرئەگ

ناجه دەم کرئەگ لەهنتە سجه ئنöنü ئائوßئەنپۆلتسجه ئان دئە ئوسا ئان، دئە سجه زونەهمەند ئن دئە پۆلتک ئەئورۆپاس ئوند دەس متتەلمەئەررائومس ئەئنمسجهتەن. وäهرەنددەسسەن ووردەن دئە بەزئەهونگەن زور سۆوژەتونئۆن ناجه دەر کüندگونگ دەس نەئوترالتäتسڤەرتراگس ئم ئائوگوست 1946 زوسەهەندس سجهلەجهتەر. حائوپتسترەئتپونکت نەبەن دەن ئدەئۆلۆگسجهەن دففەرەنزەن بلئەبەن دئە مەئەرەنگەن زوسجهەن متتەلمەئەر ئوند سجهوارزەم مەئەر. ئم مäرز 1947 üبەرناهمەن دئە ئوسا دئە برتسجهە سجهوتزماجهترۆللە فüر گرئەجهەنلاند ئوند فüر دئە تüرکەئ، دئە زودەم کرەدتە ئەرهئەلتەن، ئوم ئەئنەر ماجهتائوسوەئتونگ ئم زوگە دەر سۆوژەتسجهەن گەبئەتسانسپرüجهە ئن دەر تüرکەئ ئەنتگەگەنزوورکەن. وەگەن دئەسەر ئائوسەئناندەرسەتزونگەن گاب دئە تüرکەئ سجهلئەßلجه ئهرە نەئوترالتäت ئائوف ئوند ترات ئام 18. فەبروئار 1952 گەمەئنسام مت گرئەجهەنلاند دەر درەئ ژاهرە زوڤۆر گەگرüندەتەن ناتۆ بەئ.[24] ئام 31. ئۆکتۆبەر 1959 ستممتە ئانکارا دەر ئائوفستەللونگ ڤۆن ئوس-متتەلسترەجکەنراکەتەن زو. سجهۆن ئام 9. ژانوئار 1948 هاتتەن دئە ئوسا بەگۆننەن، ملتäرگüتەر زو لئەفەرن. ئام 14. ژول 1948 ووردەن ئن ئەئنەم سجهائوپرۆزەسس 14 کۆممونستەن ڤەرورتەئلت. ئەندە دەس ژاهرەس ترات دئە تüرکەئ دەر ئونەسجۆ بەئ.

دەمۆکراتسئەرونگ (ئاب 1943)، رەلگöسە گروپپەن، مەهرپارتەئئەنسیستەم (1946–1950)

ئننەنپۆلتسجه سەتزتە İنöنü ئەئنە ڤۆرسجهتگە دەمۆکراتسئەرونگ ئن گانگ. 1943 لئەß ئەر ئەئنە گرößئەرە زاهل ئونابهäنگگەر پارلامەنتسابگەئۆردنەتەر زو. ئن ئەئنەر رەدە ئام 19. مائ 1945 کüندگتە ئەر دئە ئومواندلونگ دەر تüرکەئ ئن ئەئنە دەمۆکراتئە ئان. ئام 12. ژول 1947 ئەرکلäرتە ئەر دئە ئۆپپۆستئۆن دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ فüر لەگتم ئوند دامت دئە ئەنتستەهونگ ئەئنەس مەهرپارتەئئەنسیستەمس.

ئن دەر رەلگئۆنسپۆلتک ڤەرستäرکتە İنöنü ئەئنەرسەئتس دەن لائزسموس، ئندەم ئەر دەن ئەئنفلوسس دەر گەئستلجهکەئت ئائوف دەن ستائات وەئتەر ئەئنسجهرäنکتە، فöردەرتە ئابەر ئاندەرەرسەئتس دئە ئائوسبلدونگ ژونگەر گەئستلجهەر. 1932 وار دئە زاهل دەر ئالس دیانەت بەزەئجهنەتەن ئەئنرجهتونگەن ئننەرهالب دەس گلەئجهنامگەن ستائاتسۆرگانس (دیانەت İشلەر باشکانلığı، درەکتۆرات فüر رەلگöسە ئانگەلەگەنهەئتەن)، ئن دەنەن دەر کۆران ئائوسوەندگ گەلەرنت ووردە، ئائوف نەئون گەسونکەن، مت ئنسگەسامت 252 سجهüلەرن. 1934–35 وار ئهرە زاهل ئائوف نەئونزەهن گەستئەگەن، وۆبەئ هئەر 231 ژونگەن ئوند 15 مäدجهەن ئونتەررجهتەت ووردەن. ناجه دەم تۆد ئاتاتüرکس ستئەگ ئهرە زاهل 1938–39 سپرونگهافت ئائوف 48 ئەئنرجهتونگەن ئان، ئان دەنەن 1.239 ژونگەن ئوند 142 مäدجهەن ئائوسوەندگ لەرنتەن. ئاندەرەرسەئتس ڤەرسجهواند 1939 داس فاجه رەلگöسە ئونتەروەئسونگ ئائوس دەن دۆرفسجهولەن، ڤئەللەئجهت ئائوسدروجک ئەئنەر ئائوسەئناندەرسەتزونگ زوسجهەن دیانەت ئوند بلدونگسمنستەرئوم. دەر ستائات بەئانسپروجهتە زوار دئە ئاللەئنگە ئائوفسجهت üبەر دئە وەئتەرگابە رەلگöسەر ئنهالتە، دۆجه بلئەبەن، ناجهدەم دئە مەدرەسەن، ئەبەنسۆ گەسجهلۆسسەن وۆردەن وارەن، وئە تüربە ئوند تەککە، نور وەنگە ئەئنرجهتونگەن، وئە ئمامە ئوند حۆدسجهاس، دئە مت ئهرەم ئونتەررجهت ئام راندە دەر لەگالتäت ئاگئەرتەن. ئەس ئەنتستاندەن ڤەرسجهئەدەنە نەتزوەرکە، بەئ دەنەن نورجوس (گەگرüندەت ڤۆن سائد نورسی، 1876–1960) ئوند سüلەیمانجıس هەرائوسراگەن. سائد نورس، دەر ئسلام ئوند مۆدەرنتäت ڤەربندەن وۆللتە، ووردە 1934 ئوند 1943 ڤەرهافتەت، دۆجه 1948 ووردە سەئنەم ورکەن ڤۆم دیانەت لەگالتäت ڤەرلئەهەن. سەئنە ئانهäنگەر („ئانهäنگەر دەس لجهتەس“) گەواننەن ئن دەن 1950ەر ئوند 60ەر ژاهرەن سۆ ستارکەن ئەئنفلوسس، داسس دەر ڤۆرستزەندە دەس دیانەت زورüجکترەتەن موسستە، ناجهدەم 1964 ئن ئەئنەم ڤۆن سەئنەر ئۆرگانساتئۆن هەرائوسگەگەبەنەن بوجه سائد نورس ئانگەگرففەن وۆردەن وار. سەئن ناجهفۆلگەر گالت ئالس نورجوس ناهەستەهەند. سائد نورس ئونتەرستüتزتە ئاب 1946 دئە پارتەئ ڤۆن ئنöنüس گەگنەر ئادنان مەندەرەس; سەئنەر ئائوففاسسونگ ناجه ئەرفۆردەرتە دئە بەدرۆهونگ دەر رەلگئۆن دورجه دەن ئاتهەئستسجهەن ماتەرئالسموس ئوند دەن مارخسموس دئە کۆئۆپەراتئۆن ڤۆن موسلمەن ئوند جهرستەن. حنتەر سüلەیمانجıس ستاند سüلەیمان حلم توناهان (1888–1959). ئائوجه ئەر ووردە زوەئ مال ڤەرهافتەت، نäملجه 1939 ئوند 1944. 1938 بس 1943 پرەدگتە ئەر ئالس ئانگەستەللتەر دەر رەلگئۆنسبەهöردە ئن دەن کلەئنەرەن مۆسجهەئەن ئستانبولس، دانن، ناجه ئەئنەم مەهرژäهرگەن ڤەربۆت، وئەدەر ئاب 1950. ئائوجه سەئنەر ئۆرگانساتئۆن گەلانگ ئەس، ئم دیانەت ئوند ئاندەرەن ستائاتسۆرگانساتئۆنەن ئەئنفلوسس زو گەوننەن.[25] 1957 گەرئەت ئەر ئن ڤەرداجهت، سجه زوم ماهد ئائوسگەروفەن زو هابەن، دۆجه ووردە ئەر فرەئگەسپرۆجهەن. ئائوف سەئنە ئۆرگانساتئۆن گەهت دەر ڤەرباند دەر ئسلامسجهەن کولتورزەنترەن ئن دەئوتسجهلاند زورüجک. ئەئنە سۆندەررۆللە سپئەلت فەتهوللاه گüلەنس بەوەگونگ، دئە ئەندە دەر 1960ەر ژاهرە ئالس لۆکالە گروپپئەرونگ ئن İزمر ئوند ئومگەبونگ ئەنتستاند.

ئەئنە بۆدەنرەفۆرم، دئە İنöنü سەلبست ئالس üبەرائوس بەدەئوتسام ئەئنسجهäتزتە، تەئلتە دئە ستائاتسگüتەر ئونتەر دەن بائوئەرن ئائوف. دۆجه سجهۆن ئم نۆڤەمبەر 1947 نäهەرتە سجه دئە جحپ دەر دپ ئان، دەنن نون فۆردەرتە ئائوجه سئە پرڤاتسئەرونگەن ئوند ناهم ئابسترجهە ئام لاندڤەرتەئلونگسگەسەتز ڤۆر. فەڤز جاکماک ئوند ئاندەرە ناتئۆنالکۆنسەرڤاتڤ بس رەجهتسەخترەم ئەئنگەستەللتە دپ-متگلئەدەر گرüندەتەن دئە مللەت پارتس، دئە ناتئۆنسپارتەئ – „داس سپäتەرە سپرونگبرەتت فüر ئالپارسلان تüرکەش، ژاهرزەهنتەلانگەر فüهرەر دەر ئولتراناتئۆنالستەن.“[26] 1949 بەرئەف ئنöنü، وۆهل ئوم ئائوس دەم کۆنسەرڤاتڤەن سپەکتروم وäهلەر زو گەوننەن، دەن تهەئۆلۆگئەپرۆفەسسۆر شەمسەتتن گüنالتای زوم پرەمئەرمنستەر، دەر دئە ڤەربندونگ ڤۆن کەمالستسجهەر رەگئەرونگسفۆرم ئوند ئسلام فüر مöگلجه هئەلت. داس ورتسجهافتسواجهستوم لاگ 1946 بس 1949 ئم سجهنتت بەئ 10 %، ئونتەرلاگ ئابەر ستارکەن سجهوانکونگەن; زودەم ووجهس دئە ئنفلاتئۆنسراتە.

ناجه دەر واهلنئەدەرلاگە سەئنەر جحپ ئام 14. مائ 1950 ترات ئنöنü زورüجک; سەئنە پارتەئ هاتتە نور نۆجه 69 دەر 487 مانداتە گەوۆننەن، ئۆبوۆهل 39،8 % دەر وäهلەر دەر جحپ ئهرە ستممە گەگەبەن هاتتەن. ئادنان مەندەرەس، سەئن پۆلتسجهەر حائوپتگەگنەر، دەسسەن دپ 53،4 % زوگەفاللەن وارەن، ناننتە ئنöنü نجهتسدەستۆترۆتز ئەئنەن گرۆßئەن حەلدەن ئوند ئەئنەن لەگەندäرەن رڤالەن. داس ملتäر سۆلل زوم پوتسجه بەرەئت گەوەسەن سەئن، دۆجه ئنöنü لەهنتە دئەس ئاب.[27]

ئۆپپۆستئۆنسفüهرەر (بس 1960)، ملتäرپوتسجه، ئەرنەئوت منستەرپرäسدەنت (1961–1965)

İسمەت İنöنü وار فüر دئە نäجهستەن زەهن ژاهرە ئۆپپۆستئۆنسفüهرەر، ستەللتە دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ ئابەر دورجهائوس سەئنە ئەخپەرتسە ئن ئائوßئەنپۆلتسجهەن ئانگەلەگەنهەئتەن زور ڤەرفüگونگ. ئائوجه درäنگتە ئەر ئائوف فرەئئە واهلەن، پرەسسەفرەئهەئت ئوند دئە ئونابهäنگگکەئت دەر گەرجهتە ئوند ستەللتە سجه دامت پەرسöنلجه گەگەن دەن زونەهمەند ئائوتۆرتäرەن رەگئەرونگسستل دەس واهلسئەگەرس. ئم مائ 1959 ووردە İنöنü ڤۆن ئەئنەم ستەئن گەترۆففەن، دەر ئائوس ئەئنەر مەنگە ڤۆن دپ-دەمۆنسترانتەن گەوۆرفەن وۆردەن وار، وەنگە تاگە سپäتەر بەگەگنەتە ئهم ئەئنە ئاگگرەسسڤە مەنگە ئن ئستانبول. فۆلگت مان بەرجهتەن ڤۆن جحپ-سەئتە، وار ئەس نور دەم ئەئنساتز ڤۆن سۆلداتەن زو ڤەردانکەن، داسس İنöنüس لەبەن گەرەتتەت ووردە. ئائوجه ووردەن جحپ-دەلەگئەرتە ئوند İنöنü ئائوف دەم وەگ ناجه کایسەر ڤۆن سۆلداتەن ئائوفگەهالتەن، دئە ژەدۆجه ئانگەبلجه ئانگەسجهتس سەئنەر ڤەردئەنستە سالوتئەرتەن ئوند پاسسئەرەن لئەßئەن. بەرەئتس 1951 هاتتە مەندەرەس 500 هالکەڤلەر، دöرفلجهە زەنترەن زور ڤەربرەئتونگ دەر کەمالستسجهەن لەهرە، سجهلئەßئەن لاسسەن. 1954 لئەß دئە دپ داس ئەئگەنتوم دەر جحپ کۆنفسزئەرەن، 1957 سۆللتە ئهر ئەئن گەسەتز دئە بلدونگ ڤۆن کۆئالتئۆنەن ئەرسجهوەرەن. سجهلئەßلجه ئەرهئەلت ئنöنü ئەئن رەدەڤەربۆت ئم پارلامەنت فüر 12 ستزونگەن. ناجه سجهوەرەن ئونروهەن ئان دەن ئونڤەرستäتەن ڤۆن ئستانبول ووردە داس کرئەگسرەجهت فüر دئە پرۆڤنزەن ئستانبول ئوند ئانکارا ئائوسگەروفەن.[28]

ئام 27. مائ 1960 پوتسجهتە داس ملتäر ئونتەر جەمال گüرسەل ئوند بەهەررسجهتە داس لاند بس زوم 15. ئۆکتۆبەر 1961. مەندەرەس ئوند ئاندەرە پۆلتکەر ووردەن هنگەرجهتەت. İنöنü بۆت سەئنەن رات ئان ئوند ووردە زونäجهست ڤۆرستزەندەر دەر ڤەرفاسسونگگەبەندەن ڤەرسامملونگ ئوند ڤۆم 20. نۆڤەمبەر 1961 بس فەبروئار 1965 ئونتەر دەم لبەرال ئەئنگەستەللتەن گüرسەل ئەرنەئوت منستەرپرäسدەنت. İنöنü وüردە، سۆ سەئنە ئائوسساگە، نئەمالس ئەئن نجهتدەمۆکراتسجهەس رەگمەنت ئەرلائوبەن، ئەر وەردە نئەمالس ئان ئەئنەم سۆلجهەن ڤەرسوجه تەئلنەهمەن، ئەر وەردە ئم گەگەنتەئل ژەدەن ڤەرسوجه بەکäمپفەن.[29] ئن سەئنە لەتزتە ئامتسزەئت فئەل دەر ئاسسۆزئاتئۆنس-ڤەرتراگ مت دەر ئەئورۆپäئسجهەن ورتسجهافتسگەمەئنسجهافت (ئەوگ).

İنöنüس پارتەئ کۆننتە نجهت ئاللەئن رەگئەرەن، داهەر فüهرتە ئەر درەئ کورزلەبگە کۆئالتئۆنەن. زونäجهست رەگئەرتە سەئنە جحپ مت دەر ئادالەت پارتس (ئاپ)، دەر گەرەجهتگکەئتسپارتەئ. دانن فۆلگتە ئەئنە کۆئالتئۆن مت دەر پارتەئ دەر نەئوئەن تüرکەئ، دانن مت دەر رەپوبلکانسجهەن بائوئەرن-ڤۆلکسپارتەئ ئونتەر ئۆسمان بöلüکباشı (25. ژون 1962 بس 2. دەزەمبەر 1963). سجهلئەßلجه فۆلگتە ئەئنە کۆئالتئۆن مت ئونابهäنگگەن، دئە ڤۆم 25. دەزەمبەر 1963 بس زوم 13. فەبروئار 1965 بەستاند هاتتە. ئام 22. فەبروئار 1962 ئوند ئام 21. مائ 1963 کام ئەس زو پوتسجهڤەرسوجهەن دورجه ئانگەهöرگە دەر ئارمەئە. بەئ دەرەن ئونتەردرüجکونگ سپئەلتە ئنöنü دئە ئەنتسجهەئدەندە رۆللە.

1964 ئەنتگنگ İنöنü کناپپ ئەئنەم پستۆلەناتتەنتات. ئالس سەئن دئەنستواگەن ناجه دەم ئاتتەنتات نجهت ئانسپرانگ، بەروهگتە İنöنü سەئنەن سەکرەتäر ئوند دەن جهائوففەئور: „سەئد دۆجه نجهت سۆ ئن ئەئلە، دئە ساگەن ناجههەر، ور هäتتەن ئانگست.“[30]

گەگەن ئەندە سەئنەر ئامتسزەئت ئونتەرستüتزتە İنöنü دەن لنکەن فلüگەل دەر جحپ ئونتەر بüلەنت ئەجەڤت. ئام 10. ئۆکتۆبەر 1965 سئەگتە دئە ئاپ بەئ دەن واهلەن ئوند İنöنü ووردە ئەرنەئوت زوم ئۆپپۆستئۆنسفüهرەر.

پارتەئڤۆرستز (بس 1972) ئوند تۆد

دئە تüرکەئ هاتتە سجه ئن دەن لەتزتەن زەهن ژاهرەن ڤۆن ئەئنەم ئاگرارستائات زو ئەئنەم ئم ئائوفبروجه بەفندلجهەن ئندوسترئەستائات ئەنتوجکەلت. دئە پرۆدوکتئۆن ڤۆن فاهرزەئوگەن، بئەر، رادئۆس ئوند تەختلئەن ناهم راپدە زو. دئە پرڤاتورتسجهافتلجهە ئوند دئە ستائاتلجهە ئندوسترئە لەئستەتە ئاب 1973 مەهر فüر داس بروتتۆسۆزئالپرۆدوکت ئالس دئە لاندورتسجهافت. دامت ڤەرلاگەرتە سجه زوگلەئجه دئە ماجهتباسس، ئەئنە ڤەرلاگەرونگ، ئان دئە İنöنü سەئنە کۆنزەپتە ئانزوپاسسەن ڤەرسوجهتە. سجهۆن 1965 üبەرناهم ئەر ئانگەسجهتس دەس ئانواجهسەنس دەر ئاربەئتەرسجهافت دەن سلۆگان „متتە-لنکس“، ئەئنە Öففنونگ زور سۆزئالەن فراگە، دئە دەمرەل مت دەر فۆرمەل ئانگرفف „متتە-لنکس ئست دەر وەگ ناجه مۆسکائو“.

İنöنü، دەر زوەئفەل ئام نەئوئەن کورس هاتتە، فöردەرتە بüلەنت ئەجەڤت، دەم ئەر سجهلئەßلجه ئننەرهالب دەر پارتەئ 1966 وەئجهەن موسستە. دەننۆجه بەواهرتە ئەر ئەئن گەوالتگەس پرەستگە، سۆ داسس ڤئەلە پۆلتکەر بەئ ئهم رات سوجهتەن. ئەجەڤتس پرۆگرامم دەر ئەرنەئوئەرونگ ووردە ئام 28. ئاپرل 1967 ئائوف دەم پارتەئتاگ ئانگەنۆممەن.

ئام 12. مäرز 1971 ئنتەرڤەنئەرتە دئە ئارمەئە ئەرنەئوت. دۆجه بەئانسپروجهتە سئە دئەسمال نجهت دئە فüهرونگ دەس ستائاتەس، سۆندەرن ڤەرلانگتە ئەئنە üبەرپارتەئلجهە رەگئەرونگ. ئنöنü ئونتەرستüتزتە نهات ئەرم ڤۆن دەر جحپ. ئەجەڤت ترات داگەگەن ئونتەر پرۆتەست زورüجک. ئام 20. ئۆکتۆبەر 1972 ترات İنöنü سەئنەرسەئتس ئالس پارتەئڤۆرستزەندەر زورüجک ئوند ووردە ئام 16. نۆڤەمبەر متگلئەد دەس سەناتس.

ئەرست ئم ئۆکتۆبەر 1973 فاندەن وئەدەر ئابگەئۆردنەتەنواهلەن ستاتت، ئائوس دەنەن دئە دەمۆکراتسجهەن سۆزئالستەن ئونتەر بüلەنت ئەجەڤت ئالس سئەگەر هەرڤۆرگنگەن. زوگلەئجه گەلانگ ئونتەر نەجمەتتن ئەرباکان ئەرستمالس ئەئنەر ئسلامستسجهەن پارتەئ دەر ئەئنزوگ ئنس پارلامەنت. دئە کۆئالتئۆن زوسجهەن ئسلامستەن ئوند سۆزئالستەن هئەلت ژەدۆجه نور بس زور زیپەرنکرسە ڤۆن 1974. ئان ئەئنەم وەئتەرەن ئەتهنسجهەن کۆنفلکتهەرد، ئن کوردستان، ئەنتستاند دئە ئاربەئتەرپارتەئ کوردستانس (پکک). زوگلەئجه ناهم دەر ئەئنفلوسس رەلگöسەر گروپپەن وەئتەر زو.

İسمەت İنöنüس گراب ئم مائوسۆلەئوم ئانıتکابر İنöنü ستارب ئام 25. دەزەمبەر 1973. ئەر ووردە ئم مائوسۆلەئوم ئانıتکابر ئن ئانکارا بەستاتتەت. 1975 ووردە دئە İنöنü-ئونڤەرستäت ئن دەر گەبورتسستادت سەئنەس ڤاتەرس، مالاتیا، ناجه ئهم بەناننت.

لتەراتور

  • İسمەت İنöنü: حاتıرالار (= بلگ یایıنلارı. Öزەل دز. بد. 21، شابلۆن:زدب). 2 بäندە. بلگ یایıنەڤ، یەنشەهر/ئانکارا 1985–1987.
  • مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان (= سۆجئال، ئەجۆنۆمج ئاند پۆلتجال ستودئەس ئۆف تهە مددلە ئەئاست ئاند ئاسئا. بد. 62). برلل، لەئدەن ئو. ئا. 1998، ئسبن 90-04-09919-0.

شابلۆن:جۆممۆنسجات

ئانمەرکونگەن

  1. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 20.
  2. ↑ بورهان کۆجاداğ: دۆğئو’دا ئاشرەتلەر، کüرتلەر، ئالەڤلەر، İکنج باسıم، جان یایıنلارı، ئسبن 975-7812-70-6، س. 209.
  3. ↑ شەرافەتتن توران: İسمەت İنöنü - یاشامı، دöنەم ڤە کشلğئ، ت.ج. کüلتüر باکانلığı یایıنلارı، ئانکارا 2000، ئسبن 975-17-2506-2، س. 1.
  4. ↑ دئەترجه گرۆنائو: موستافا کەمال ئاتاتüرک ئۆدەر دئە گەبورت دەر رەپوبلک، فسجهەر، 1994، س. 112.
  5. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا توکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 16.
  6. ↑ ماتتهەس بوهبە: تüرکەئ. پۆلتک ئوند زەئتگەسجهجهتە، سپرنگەر، 2013، س. 40.
  7. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 21.
  8. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 22.
  9. ↑ ماتتهەس بوهبە: تüرکەئ. پۆلتک ئوند زەئتگەسجهجهتە، سپرنگەر، 2013، س. 58.
  10. ↑ سننگەمäß ناجه مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 22.
  11. ↑ جەمل کۆچاک: تüرکیە'دە مللی شەف دöنەم، 2 بدە.، ئستانبول 1996، پاسسم.
  12. ↑ مت „پەرئۆدە دەس ناتئۆنالەن فüهرەرس ئن دەر تüرکەئ“ üبەرسەتزت بەئ ماتتهەس بوهبە: تüرکەئ. پۆلتک ئوند زەئتگەسجهجهتە، سپرنگەر، 2013، س. 254.
  13. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 183، 185.
  14. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 4 ف.
  15. ↑ نجۆلە پۆپە، حوگه پۆپە: تورکەی ئونڤەئلەد. ئا حستۆری ئۆف مۆدەرن تورکەی، ئۆڤەرلۆئۆک پرەسس، 2011، س. 78.
  16. ↑ دۆنالد جامەرۆن واتت: حۆو وار جامە. تهە ئممەدئاتە ئۆرگنس ئۆف تهە سەجۆند وۆرلد وار، 1938–1939، لۆندۆن 1989، س. 278.
  17. ↑ دۆنالد جامەرۆن واتت: حۆو وار جامە. تهە ئممەدئاتە ئۆرگنس ئۆف تهە سەجۆند وۆرلد وار، 1938–1939، لۆندۆن 1989، س. 282.
  18. ↑ ئاندرەو مانگۆ: تهە تورکس تۆدای، نەو یۆرک 2004، س. 36.
  19. ↑ مۆگەنس پەلت: ملتاری ئنتەرڤەنتئۆن ئاند ئا جرسس دەمۆجراجی ئن تورکەی. تهە مەندەرەس ئەرا ئاند ئتس دەمسە، تائورس، 2014، س. 39.
  20. ↑ ستەفان ئهرگ: ئاتاتüرک ئن تهە ناز ئماگناتئۆن، حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس، 2014، س. 139 ف. ئوند س. 142.
  21. ↑ ستەفان ئهرگ: ئاتاتüرک ئن تهە ناز ئماگناتئۆن، حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس، 2014، س. 217.
  22. ↑ ستەفان ئهرگ: ئاتاتüرک ئن تهە ناز ئماگناتئۆن، حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس، 2014، س. 211.
  23. ↑ ستەفان ئهرگ: ئاتاتüرک ئن تهە ناز ئماگناتئۆن، حارڤارد ئونڤەرستی پرەسس، 2014، س. 217.
  24. ↑ ئاندرەو مانگۆ: تهە تورکس تۆدای، نەو یۆرک 2004، س. 47.
  25. ↑ ناتالئە جلایەر: ئان ئمپۆسەد ئۆر ئا نەگۆتئاتەد لائکلک؟ تهە ئادمنستراتئۆن ئۆف تهە تەئاجهنگ ئۆف ئسلام ئن سنگلە-پارتی تورکەی، ئن: Éلسە ماسسجارد (کۆئۆردناتئۆن): ئۆردەر ئاند جۆمپرۆمسە. گۆڤەرنمەنت پراجتجەس ئن تورکەی فرۆم تهە لاتە ئۆتتۆمان ئەمپرە تۆ تهە ئەئارلی 21ست جەنتوری، برلل، لەئدەن 2015، س. 97–120.
  26. ↑ ماتتهەس بوهبە: تüرکەئ. پۆلتک ئوند زەئتگەسجهجهتە، سپرنگەر، 2013، س. 63.
  27. ↑ ماتتهەس بوهبە: تüرکەئ. پۆلتک ئوند زەئتگەسجهجهتە، سپرنگەر، 2013، س. 63 ف.
  28. ↑ مۆگەنس پەلت: ملتاری ئنتەرڤەنتئۆن ئاند ئا جرسس دەمۆجراجی ئن تورکەی. تهە مەندەرەس ئەرا ئاند ئتس دەمسە، ئ.ب.تائورس، 2014، س. 166–171.
  29. ↑ مەتن حەپەر: İسمەت İنöنü. تهە ماکنگ ئۆف ئا تورکسه ستاتەسمان، برلل، لەئدەن 1998، س. 24.
  30. ↑ موستافا İسمەت İنöنü. ئن: دەر سپئەگەل. 10/1964، ئابگەروفەن ئام 3. دەزەمبەر 2025.

شابلۆن:ناڤبلۆجک

شابلۆن:نۆرمداتەن

شابلۆن:سۆرتئەرونگ:ئنۆنو، ئسمەت

شابلۆن:پەرسۆنەنداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „İسمەت İنöنü“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=İsmet_İnönü&oldid=978»