سمکۆ سجهکاک
سمکۆ سجهکاک (شابلۆن:کوس-لاتن، شابلۆن:فاس، ئائوجه ئسمائل سمتقو; * 1887 ئن جاهرق بەئ ئورمئا; † 30. ژون 1930 ئن ئۆسجهناڤیەه) وار ئەئن کوردسجهەر ناتئۆنالست ئوند ستاممەسفüهرەر دەر سجهکاک. سمکۆ بەهەررسجهتە ڤۆن 1919 بس 1920 داس گەبئەت ئوم ئورمئا. ئەر ئۆرگانسئەرتە ئائوفستäندە گەگەن دئە پەرسسجهە زەنترالرەگئەرونگ ئن تەهەران مت دەم زئەل، ئەئنەن ئەئگەنەن کوردسجهەن ستائات زو ئەررجهتەن.[1][2] 1930 ووردە ئەر ژەدۆجه ئونتەر دەم ڤۆرواند ڤۆن ڤەرهاندلونگەن مت دەر رەگئەرونگ ئن ئەئنەن حنتەرهالت گەلۆجکت ئوند ئەرمۆردەت.[3]
لەبەن
سمکۆ کام 1887 ئن دەر فەستونگ جاهرق (ئائوجه ئالس جههرق بەکاننت) ئن نäهە دەس فلوسسەس باراندوز ئن دەر رەگئۆن ئوم ئورمئا زور وەلت. سەئنە فاملئە وار ئەئنە دەر بەکاننتەستەن ئوند پۆلتسجه بەدەئوتەندستەن فاملئەن ئن پەرسئەن وäهرەند دەر زەئت دەر کادسجهارەن. مەهرەرە سەئنەر ڤۆرفاهرەن وارەن ئانەرکاننتە ئوند رەسپەکتئەرتە گەفۆلگسلەئوتە دەر حەررسجهەر ئن پەرسئەن. ئەئنگە ووردەن ژەدۆجه ئائوجه ئائوس پۆلتسجهەن گرüندەن دورجه دئە ژەوەئلگەن حەررسجهەر بەسەئتگت. ئالس سمکۆ ستاممەسفüهرەر ووردە، پلانتە دئە پەرسسجهە زەنترالرەگئەرونگ ئائوجه سەئنە بەسەئتگونگ. 1919 ساندتە دەر گۆئوڤەرنەئور دەر پرۆڤنز ئاسەربائدسجهان سمکۆ ئەئنە ئالس گەسجهەنک گەتارنتە بۆمبە. سمکۆ ئەنتگنگ دئەسەم ئانسجهلاگ. ئائوفگروند دئەسەس ئەرەئگنسسەس ودمەتە ئەر دەن رەست سەئنەس لەبەنس دەم ودەرستاند گەگەن دئە پەرسسجهە زەنترالرەگئەرونگ.
سمکۆ پفلەگتە کۆنتاکتە زو ئاندەرەن پۆلتسجه-ئاکتڤەن، ناتئۆنالستسجهەن کوردەن، وئە بسپو. ئەئنەم سۆهن بەدرخان بەگس ئابدوررازاق بەدرخان ئوند سەییەد تاها گلان، دەر ئەئن ئەنکەل دەس سجهەئجه ئوبەیداللاه نەهرس وار. سەییەد تاها گلان پرۆپاگئەرتە دەن زوساممەنسجهلوسس دەر کوردەن ئائوس پەرسئەن ئوند دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه/دەر تüرکەئ ئونتەر ئەئنەم گەمەئنسامەن کوردسجهەن ستائات.[4] سمکۆ سەلبست هەئراتەتە ئەئنە سجهوەستەر ڤۆن سەییەد تاهاس گلان.
ئم سۆممەر 1918 هاتتە سمکۆ – بەدنگت دورجه دئە ئەندپهاسە دەس ئەرستەن وەلتکرئەگس ئوند دەم دامت ڤەربوندەنەن ئابزوگ روسسسجهەر ملتäرەئنهەئتەن ئەنتستاندەنە ماجهتڤاکوئوم – داس گەبئەت وەستلجه دەس ئورمئاسەئەس ئونتەر سەئنە کۆنترۆللە گەبراجهت.[5] ئاب 1919 کۆننتە ئەر مت سەئنەن فرەئسجهäرلەرن مەهرەرە ستäدتە دەر ئومگەبونگ ئونتەر سەئنە کۆنترۆللە برنگەن. ئورمئا ووردە سەئن حائوپتقوئارتئەر، وۆ ئەئنەر سەئنەر ڤەرواندتەن ئالس گۆئوڤەرنەئور ئەئنگەسەتزت ووردە. سپäتەر فئەلەن دئە ستäدتە ماهاباد، جهۆی، مئاندۆئاب، ماکو ئوند پرانسجهاهر ئن ئەئنەر رەئهە ڤۆن کäمپفەن ئونتەر دئە حەررسجهافت سمکۆس. 1921 ئەرۆبەرتە سمکۆ دئە ستادت ماراگها ئونتەر ئەرمونتەرتە دئە لورەن ئەبەنفاللس زوم ئائوفستاند گەگەن دەن سجهاه. دا دئە ملتäرسجهە لاگە زو سەئنەن گونستەن لاگ، بۆت دئە رەگئەرونگ ئن تەهەران ئهم ئەئنە بەگرەنزتە کوردسجهە ئائوتۆنۆمئە ئان.[6] سمکۆ ئەرۆبەرتە 1922 نۆجه دئە ستäدتە بانەه ئوند سارداسهت.[7]
1918 فلۆهەن ڤئەلە ئاسسیرسجهە جهرستەن ئائوس دەم نئەدەرگەهەندەن ئۆسمانسجهەن رەئجه ناجه پەرسئەن. مار بەنژامن سجهمون کۆننتە سجه مت ئەتوا 3500 ئاسسیرەرن بەئ جهۆی نئەدەرلاسسەن. کورزە زەئت سپäتەر ووردەن دئە ئانهäنگەر ڤۆن سجهمون ڤۆن ئۆسمانسجهەن تروپپەن گەستەللت ئوند ئومگەبراجهت. سجهمون فلۆه ئوند ووردە ئائوف بەفەهل سمکۆس ئن دەر ستادت کوهناسجهاهر هنگەرجهتەت. سەئنە لەئجهە ووردە گەسجهäندەت ئوند ئن ئەئنەر پارادە دورجه دئە ستراßئەن گەتراگەن، بس تاگە سپäتەر دئە لەئجهە ڤۆن ئاسسیرەرن ئابگەهۆلت ئوند بەگرابەن ووردە.[8]
سمکۆ پلانتە دئە کوردسجهە کولتور زو فەستگەن ئوند ئەرöففنەتە ئن جهۆی ئەئنە کوردسجهە سجهولە. ئائوßئەردەم گاب ئەر 1912 مت ئابدولراززاق بەدرخان، دەر 1918 دورجه دئە ئۆسمانسجهە رەگئەرونگ هنگەرجهتەت ووردە، ئەئن مۆناتلجهەس ماگازن نامەنس کوردستان هەرائوس. کولتورەللە ئاکتڤتäتەن ووردەن ڤۆرنەهملجه ڤۆن دەر ئۆرگانساتئۆن گیهاندانی (زور حلفە ئەئلەن)، دئە 1912 ئن جهۆی گەگرüندەت ووردە، ڤەرانستالتەت. ڤۆن 1919 بس 1922 ئەرسجهئەن ئائوجه دئە زەئتونگ رۆژا کورد، داس ئۆففزئەللە پرەسسەئۆرگان دەر کوردسجهەن رەگئەرونگ ئن ئورمئا. حەرائوسگەبەر وار موهامماد تورژانزادە.
سمکۆس ملتäرسجهە ڤۆرهەررسجهافت ئن دەر رەگئۆن ووردە 1922 ڤۆم پەرسسجهەن حەئەر ئونتەر فüهرونگ ڤۆن رەزا کهان، دەم سپäتەرەن سجهاه، بەئ دەر ستادت سالاماس گەبرۆجهەن. ناجه دئەسەر نئەدەرلاگە کۆننتە داس پەرسسجهە حەئەر سۆگار دەن فاملئەنستز ڤۆن سمکۆ جهار ئەرۆبەرن.[9] سمکۆ سەلبەر فلüجهتەتە مت ئەئنتائوسەند سەئنەر کäمپفەر ئن دەن ئراک، وۆ سئە ئاللەردنگس ئهرە واففەن ئابگەبەن موسستەن.
1930 ئەرهئەلت سمکۆ ڤۆن ئەئنەم بەفەهلسهابەر دەس پەرسسجهەن حەئەرەس ئەئنە ئەئنلادونگ زو ئەئنەر ئونتەررەدونگ ئن دەر ستادت ئۆسجهناڤیەه. ناجه بەراتونگ مت سەئنەن مäننەرن ناهم سمکۆ دئە ئەئنلادونگ ئان ئوند بەگاب سجه ناجه ئۆسجهناڤیەه. دۆرت ووردە ئەر ڤۆم لۆکالەن ملتäرجهەف ئەمپفانگەن ئوند دئەسەر ئەرکلäرتە ئهم، داسس ئەئن گەنەرال ئالس ڤەرهاندلونگسفüهرەر ئەرناننت وۆردەن سەئ ئوند بالد ئەئنترەففەن وەردە. ئهم ووردە ئەمپفۆهلەن ئن دەن ئائوßئەنبەزرکەن دەر ستادت ئائوف دئە ئانکونفت دەس گەنەرالس زو ئەروارتەن. دئەس ستەللتە سجه ژەدۆجه ئالس حنتەرهالت هەرائوس ئوند سمکۆ ووردە ئەرسجهۆسسەن.
لتەراتور
- مارتن ڤان بروئنەسسەن: ئا کوردسه وارلۆرد ئۆن تهە تورکسه-پەرسئان فرۆنتئەر ئن تهە ئەئارلی توەنتئەته جەنتوری: ئسما`ئل ئاگها سمکۆ. ئن: تۆئوراژ ئاتاباک (حرسگ.): ئران ئاند تهە فرست وۆرلد وار: باتتلەگرۆئوند ئۆف تهە گرەئات پۆوەرس. لۆندۆن 2006، ئ.ب. تائورس، س. 69–93
وەبلنکس
- 72ند ئاننڤەرساری ئۆف مارتیردۆم ئۆف سمکۆ. 2002 (کوردسجه)
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ ب. ئۆ’لەئاری، ژ. مجگارری: تهە فوتورە ئۆف کوردستان ئن ئراق، ئونڤەرستی ئۆف پەننسیلڤانئا پرەسس، ئسبن 0-8122-1973-2، س. 7
- ↑ ج. داهلمان: تهە پۆلتجال گەئۆگراپهی ئۆف کوردستان. ئن: ئەئوراسئان گەئۆگراپهی ئاند ئەجۆنۆمجا، نۆ. 4، ڤۆل. 43، 2002، س. 283
- ↑ م. م. گونتەر: تهە کوردسه قوئەستئۆن ئن پەرسپەجتڤە. ئن: وۆرلد ئاففائرس، نۆ. 4، ڤۆل. 166، 2004، س. 203
- ↑ ف. کاسهان-سابەت: فرۆنتئەر فجتئۆنس: سهاپنگ تهە ئرانئان ناتئۆن، 1804–1946. ئ.ب. تائورس، 1999، ئسبن 1-85043-270-8، س. 153
- ↑ و. گ. ئەلپهنستۆن: تهە کوردسه قوئەستئۆن. ئن: ئنتەرناتئۆنال ئاففائرس، ڤۆل. 22، نۆ. 1، 1946، س. 97
- ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ، داڤد مجدۆوالل، 1991.
- ↑ ف. کۆئۆه-کامال: ناتئۆنالسم ئن ئرانئان کوردستان. ئن: پ.گ. کرەیەنبرۆئەک، س. سپەرل (حرسگ.): تهە کوردس: ئا جۆنتەمپۆراری ئۆڤەرڤئەو. رۆئوتلەدگە، 1992، ئسبن 0-415-07265-4، س. 175/76
- ↑ م. ته. حۆئوتسما، ئە. ڤان دۆنزەل: ئە. ژ. برلل’س فرست ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام، 1913–1936. ئسبن 90-04-08265-4، 1993، س. 118
- ↑ س. جرۆنن: رزا سهاه ئاند تهە دسنتەگراتئۆن ئۆف باکهتیار پۆوەر ئن ئران، 1921–1934. ئن: ئرانئان ستودئەس، ڤۆل. 33، نۆ. 3-4، 2000، س. 353
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
- العربية
- ئازəربایجانجا
- ئازب
- جا
- سۆرانی
- ئەنگلسه
- فارسی
- ف
- فرانچائس
- ئد
- ئت
- کورمانجی
- نل
- پت
- Русский
- سمپلە
- سڤ
- تüرکچە
- ئوک
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „سمکۆ سجهکاک“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.