موسا ئانتەر
موسا ئانتەر (* 1920 ئن ئەسکماğئارا، پرۆڤنز ماردن; † 20. سەپتەمبەر 1992 ئن دیارباکر)، ئائوجه ئۆنکەل موسا (ئاپێ مووسا) گەناننت، وار ئەئن کوردسجهەر سجهرفتستەللەر ئوند ئنتەللەکتوئەللەر.
لەبەن
ئەر کام 1920 ئن دەم دۆرف ئەسکماğئارا (ئەهەمالس زڤنگێ) بەئ نوسایبن ئن دەر تüرکسجهەن پرۆڤنز ماردن ئن äرملجهەن ڤەرهäلتنسسەن زور وەلت. سەئن ڤاتەر ستارب، ئالس ئەر نۆجه ئەئن کند وار. دەر نامە سەئنەس ڤاتەرس ئانتەر ووردە زوم سپäتەرەن فاملئەننامەن. ئەر ووجهس بەئ سەئنەر موتتەر ئائوف. دئە گروندسجهولە بەسوجهتە ئەر ئن ماردن ئن ئەئنەم ئنتەرنات. دئەسە نەئوئەن ئنتەرناتە وارەن ئەئنە نەئوئە ماßناهمە، ئوم دئە کندەر بەسسەر زو فöردەرن، دئە ئن ئارمەن ڤەرهäلتنسسەن ئائوفووجهسەن. دئە متتلەرە سجهولە ئوند داس گیمناسئوم بەسوجهتە ئەر ئن ئادانا، وۆ ئەر بس 1941 بلئەب. موسا ئانتەر ووردە داناجه مت ئەئنگەن وەنگەن ئائوسگەوäهلتەن سجهüلەرن ڤۆم ستائات ئائوف ئەئن ئنتەرنات ئن ئستانبول گەسجهجکت. وäهرەند سەئنەس پهلۆسۆپهئەستودئومس لەرنتە ئەر ڤئەلە کوردسجهە ستودەنتەن کەننەن. دارونتەر وارەن دەر سپäتەرە گەنەرالسەکرەتäر دەر ئاربەئتەرپارتەئ دەر تüرکەئ تارıک زیا ئەکنج، دەر گرüندەر دەر تüرکیە ملل پارت (تüرکسجهە ناتئۆنالە پارتەئ) یوسوف ئاززۆğلو ئوند دەر گرüندەر دەر دەمۆکراتسجهەن پارتەئ کوردستانس-تüرکەئ فائک بوجاک. سپäتەر وەجهسەلتە ئەر ڤۆن پهلۆسۆپهئە زو ژورا. ئام 11. دەزەمبەر 1944 هەئراتەتە ئەر دئە تۆجهتەر دەس گرۆßئونتەرنەهمەرس ئابدوراهم زاپسو ئوند بەکام زوەئ سöهنە ئوند ئەئنە تۆجهتەر.
ئان دەر ئونڤەرستäت بەگاننەن سەئنە پۆلتسجهەن ئاکتڤتäتەن. ئانگەرەگت ووردە ئەر دورجه ئەرەئگنسسە ئائوس دەم ئائوسلاند. ئن دەن 1950ەر ژاهرەن گاب ئەس کوردسجهسپراجهگە رادئۆسەندونگەن ئائوس ژەرەوان ئوند کائرۆ. ئابەر پرäگەندەر فüر موسا ئانتەر وار دئە رەڤۆلوتئۆن 1958 ئم ئراک ئوند دئە رüجککەهر موستافا بارزانس ئائوس دەم سۆوژەتسجهەن ئەخل.
ئەر ووردە زوم حەرائوسگەبەر ڤۆن مەهرەرەن زەئتسجهرفتەن، دئە سجه مت دەر کوردسجهەن پرۆبلەماتک بەسجهäفتگتەن، ئونتەر ئاندەرەم ئلەر یورت ئن دیارباکıر. ئلەر یورت وار سەئت ژاهرزەهنتەن وئەدەر دئە ئەرستە زەئتسجهرفت، دئە سجه مت دەن کوردەن بەسجهäفتگتە. وەگەن سەئنەر ئارتکەل ئن ئلەر یورت ووردەن مەهرفاجه ئەرمتتلونگەن گەگەن ئهن ئائوفگەنۆممەن. بەسۆندەرەس ئائوفسەهەن ئەررەگتە دئە سترافڤەرفۆلگونگ بەزüگلجه دەر پوبلزئەرونگ دەس گەدجهتس قمل، داس ئن کوردسجهەر سپراجهە ڤەرöففەنتلجهت ووردە. دئە ستائاتسمەدئەن کرتسئەرتەن دئە پوبلزئەرونگ ئەئنەس گەدجهتس ئن کوردسجهەر سپراجهە. دئە سترافڤەرفۆلگونگ براجهتە ئهم ئابەر ڤئەل سیمپاتهئە ئوند ئونتەرستüتزونگ ڤۆن دەر کوردسجهەن بەوەگونگ ئەئن. وäهرەند دەس پرۆزەسسەس ڤەرساممەلتەن سجه سیمپاتهسانتەن ڤۆر دەم گەرجهتسگەبäئودە، ئوم ئهن زو ئونتەرستüتزەن.[1] ئام 17. دەزەمبەر 1959 ووردە ئەر زوساممەن مت 48 ئاندەرەن ڤەرهافتەت. ئانفانگس درۆهتە ئاللەن 49 گەفانگەن دئە تۆدەسسترافە دورجه ئەرهäنگەن. ئابەر دا ئەڤەنتوئەللە پرۆتەستە ئائوس دەم ئائوسلاند درۆهتەن، بلئەبەن سئە سەجهس مۆناتە ئنهافتئەرت. دئەسەر پرۆزەسس دەر 49 تروگ دازو بەئ، دئە کوردسجهە فراگە öففەنتلجه بەووسست زو ماجهەن.
ئن حافت سجهرئەب موسا ئانتەر سەئن ئەرستەس بوجه برینا رەش (دت.: دئە سجهوارزە ووندە). ڤۆن 1961/62 ڤەرöففەنتلجهتە ئەر دئە کوردسجه- ئوند تüرکسجهسپراجهگە زەئتسجهرفت دجلە-فرات ئن ئستانبول. ئن دەن 1960ەر ژاهرەن ترات ئەر دەر ئاربەئتەرپارتەئ دەر تüرکەئ بەئ. ئەر سۆللتە بەئ دەن واهلەن 1965 کانددئەرەن، ئائوفگروند فنانزئەللەر سجهوئەرگکەئتەن کۆننتە سجه موسا ئانتەر ئابەر ئەئنە کاندداتور نجهت لەئستەن.
1971 ووردە ئەر ئەرنەئوت ڤەرهافتەت ئوند ئم ملتäرگەفäنگنس ڤۆن دیارباکر ئنهافتئەرت.[2] 1976 کەهرتە ئەر ئن سەئن دۆرف زورüجک ئوند بلئەب دۆرت بس 1989. 1979 ووردە ئانتەر ئەئن وەئتەرەس مال ڤەرهافتەت. سجهلئەßلجه کەهرتە ئەر ناجه ئستانبول زورüجک ئوند سجهرئەب وەئتەرهن فüر کوردسجهە زەئتسجهرفتەن وئە وەلات (حەئمات)، Üلکە (لاند)، Öزگور گüندەم (فرەئئە تاگەسۆردنونگ) ئوند Öزگور Üلکە (فرەئئەس لاند).[3] ئن ئستانبول وار ئەر متبەگرüندەر دەر پرۆکوردسجهەن حەپ، دەر ڤۆرگäنگەرن دەر دتپ ئوند دەس کوردسجهەن ئنستتوتس ئستانبول.
1991 ترات ئانتەر ئم فلم مەم ئوو زن ئائوف،[4] ئەئنەم دەر ئەرستەن کوردسجهەن فلمە، دئە ئن دەر تüرکەئ ناجه دەر ئائوفهەبونگ دەس کوردسجهەن سپراجهڤەربۆتس ڤەرöففەنتلجهت ووردەن.[5]
لائوت دەر حرو ووردە ئەر ئام 20. سەپتەمبەر 1992 ئن دیارباکıر ئائوس دەم حۆتەل گەلۆجکت ئوند ئەرسجهۆسسەن.[6] لائوت دەم جپژ ووردە ئانتەر تەلەفۆنسجه کۆنتاکتئەرت ئوند گەبەتەن، بەئ ئەئنەر مەئنونگسڤەرسجهئەدەنهەئت زو ڤەرمتتەلن. ئەر بەستئەگ مت ئەئنەم فرەئوند ئوند ئەئنەم بەگلەئتەر ئەئن تاخ. ئالس سئە ئەئنە فاللە ڤەرموتەتەن، ڤەرلانگتەن سئە ئائوسزوستەئگەن. ناجهدەم سئە ئائوسگەستئەگەن وارەن، ئەرسجهۆسس دەر بەگلەئتەر موسا ئانتەر ئوند ڤەرلەتزتە سەئنەن فرەئوند. بالد دارائوف üبەرناهم ئەئنە زوڤۆر ئونبەکاننتە ئۆرگانساتئۆن بۆز-ئۆک دئە ڤەرانتوۆرتونگ فüر دەن مۆرد، ئابەر دئە زەئتسجهرفتەن یەن Üلکە ئوند Öزگüر گüندەم، بەئ وەلجهەن موسا ئانتەر گەئاربەئتەت هات، بەسجهولدگتەن دەن ستائات.[7] سەئن گراب بەفندەت سجه ئم لاندکرەئس نوسایبن دەر پرۆڤنز ماردن.
ئابدüلکادر ئایگان، دەر ئان دەر ئەنتفüهرونگ بەتەئلگت وار، بەرجهتەتە، داسس دەر ژİتەم هنتەر دەر ئەرمۆردونگ موسا ئانتەرس ستەجکە. دەر فالل گەلانگتە ڤۆر دەن ئەئورۆپäئسجهەن گەرجهتسهۆف فüر مەنسجهەنرەجهتە، دەر دەن تüرکسجهەن ستائات 2006 ئائوفگروند دەر ئنڤۆلڤئەرونگ ستائاتلجهەر ئۆرگانە ئن دەن مۆرد زو ئەئنەر زاهلونگ ڤۆن 28.500 ئەئورۆ ڤەرورتەئلتە.[8][9]
ئنسگەسامت ڤەربراجهتە ئەر 11،5 ژاهرە سەئنەس لەبەنس ئن گەفäنگنسسەن: ئانگەفانگەن ئالس ژوگەندلجهەر 1937[5]، وäهرەند دەس دەرسم-ئائوفستاندەس، بس 1990، ئالس ئەر داس لەتزتە مال ئم گەفäنگنس وار.
وüردگونگ
ئم ژاهرە 2005 لئەß فıرات ئانلı، دەر بüرگەرمەئستەر ڤۆن یەنشەهر، ئەئنەم ستادتتەئل ڤۆن دیارباکر، ئەئنە ستاتوئە ڤۆن موسا ئانتەر ئەررجهتەن، دەر ئان دەر ستەللە ئانگەلەگت ووردە، ئان دەر ئانتەر ئەرسجهۆسسەن ووردە.[10] دئە ستاتوئە ئائوف دەر ستراßئە نر. 438 ئن سەیرانتەپە زەئگت ئانتەر ئالس پلاتانە، دئە ئائوس ئەئنەم بوجه وäجهست. ئانتەرس سۆهن دورفتە دئە ستەللە، وۆ سەئن ڤاتەر ئەرمۆردەت ووردە، 2012 ئەرستمالس بەسوجهەن.
سەما کایگوسوز سجهرەئبت 2012 ئن ئەئنەر کورزەن ئەرزäهلونگ، وئە دەر گەروفەنە موسا سترەئت سجهلجهتەن سۆلل، ئوند ئەر دئەسەر بەروفونگ ناجهکۆممت، ئۆبوۆهل ئەر سئەهت، داسس ئەس ئەئنە فاللە ئست، دئە سەئنە مöردەر ئهم گەستەللت هابەن.[11]
وەرکە
- برینا رەش، 1959، دت. دئە سجهوارزە ووندە، ئارارات-پوبلکاتئۆنەن. ست. گاللەن 1994، ئسبن 3-9520545-1-8.
- فەرهەنگا کوردی (کوردسجهەس وöرتەربوجه) – ئستانبول، 1967
- حاتıرالارıم (مەئنە مەمۆئرەن)، باند 1 – ئستانبول، 1991
- حاتıرالارıم (مەئنە مەمۆئرەن)، باند 2 – ئستانبول، 1992
- چنارا من (مەئنە پلاتانە) – ئستانبول، 1999
وەبلنکس
- شابلۆن:دنب-پۆرتال
- موسا ئانتەرس مەمۆئرەن ئائوف دەئوتسجه (پدف; 3،91 مب)
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ مەهد زانا: حöللە نر. 5. تاگەبوجه ئائوس ئەئنەم تüرکسجهەن گەفäنگنس. دئە وەرکستاتت، گöتتنگەن 1997، ئسبن 978-3-89533-209-8، س. 87 (287 سەئتەن).
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ 5،0 5،1 شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ شابلۆن:لتەراتور
- ↑ سەما کایگوسوز: سجهوارزە گاللە. ئەرزäهلونگەن. ئائوس دەم تüرک. ڤۆن سابنە ئاداتەپە. مت ئەئنەم ناجهو. ڤۆن کاتژا لانگە-مüللەر. بەرلن : ماتتهەس & سەئتز، 2013، ئسبن 978-3-88221-049-1، س. 12–19، س. 130ف.
شابلۆن:سۆرتئەرونگ:ئانتەر، موسا
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „موسا ئانتەر“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.