کüردستان تەئال جەمیەت

دئە کüردستان تەئال جەمیەت (شابلۆن:دەس) وار ئەئنە کوردسجهە ئۆرگانساتئۆن، دئە دئە سجهاففونگ ئەئنەس کوردسجهەن ستائاتەس ئم ئۆستەن دەر هەئوتگەن تüرکەئ زوم زئەل هاتتە. سئە ورد ئائوجه کüرت تەئال جەمیەت گەناننت.

دئە „گەسەللسجهافت“ (جەمیەت) بەرئەف سجه دابەئ ئائوف دئە ئارتکەل 62 ئوند 64 دەس ڤەرتراگەس ڤۆن سèڤرەس ئوند دئە پرنزپئەن ڤۆن وۆئۆدرۆو ولسۆن. دئە گەسەللسجهافت ئەرöففنەتە ڤئەلە زوەئگستەللەن ئن دەن öستلجهەن پرۆڤنزەن دەر تüرکەئ. ئەس ووردەن دۆکومەنتە گەفوندەن، داسس دئە ڤەرەئنگونگ ڤۆن دەن ئەنگلäندەرن زوم کامپف گەگەن دەن ودەرستاند گەگەن دەن ڤەرتراگ ڤۆن سèڤرەس ئوند دئە بەسەتزونگ ئاناتۆلئەنس، بەنوتزت ووردە. دئە ئۆرگانساتئۆن بەئابسجهتگە فەرنەر دئە فöردەرونگ دەر کوردسجهەن سپراجهە ئوند کولتور. سئە گاب ئەئنە زەئتسجهرفت نامەنس ژین (دت.: لەبەن) هەرائوس. دئە ڤەرەئنگونگ وار وäهرەند دەس تüرکسجهەن بەفرەئئونگسکرئەگەس ئاکتڤ.

موستافا کەمال ئاتاتüرک وار دەر ئانسجهت، داسس دئە ئۆرگانساتئۆن دئە سجهاففونگ ئەئنەس کوردسجهەن ستائاتەس ئونتەر دەم سجهوتز ئائوسلäندسجهەر ستائاتەن ئانسترەبتە. دورجه بەسجهلوسس دەر ناتئۆنالڤەرسامملونگ دەر تüرکەئ ووردە دئە ڤەرەئنگونگ 1921 ڤەربۆتەن.

گرüندونگ

دئە ڤەرەئنگونگ ووردە مت ئەئنەم ئانتراگ ئان داس ئننەنمنستەرئوم ڤۆم 30. دەزەمبەر 1918 گەگرüندەت. لائوت ساتزونگ ئست دەر 19. نۆڤەمبەر 1918 ئالس گرüندونگسداتوم ئەئنگەتراگەن.

گرüندەر

دئە ئۆرگانساتئۆن ووردە ئن ئستانبول دورجه ڤۆرنەهمە کوردسجهەر فاملئەن، ئەئنگە ئنتەللەکتوئەللە ئوند بەئامتەن گەگرüندەت. دئە متگلئەدەر سەتزتەن سجه هائوپتسäجهلجه ئائوس متگلئەدەرن فرüهەرەر کوردسجهەر ئۆرگانساتئۆنەن وئە دەم کüرت تەئاڤüن ڤە تەراکک جەمیەت ئوند دەر جڤاتا تالەبەی کوردان – حەڤ زوساممەن. دئە ئائوفسجهوونگڤەرەئنگونگ کوردستان فاند ئونتەر دەن کوردەن ئستانبولس سجهنەلل ئەئنە برەئتە ئونتەرستüتزونگ. بالد دارائوف ووردەن ئائوجه ئن دەن öستلجهەن پرۆڤنزەن زوەئگستەللەن سۆگەناننتە کوردسجهە جلوبس ئەرöففنەت. ئەئنەر دەر وجهتگستەن وار دەر جلوب ئن دیارباکر. سەییت ئابدüلکادر وار گلەئجهزەئتگ ڤۆرستزەندەر دەر ڤەرەئنگونگ ئالس ئائوجه متگلئەد دەس ئۆسمانسجهەن سەناتس ئوند پرäسدەنت دەس ئۆسمانسجهەن ستائاتسراتەس وار.

متگلئەدەر ئائوس دەر فاملئە سجهەئجه ئوبەیدوللاهس

1. سەییت ئابدüلکادر (گرüندەر ئوند ڤۆرستزەندەر، سۆهن سجهەئجه ئوبەیداللاهس)
2. سەییت ئابدوللاه (ئەنکەل سجهەئجه ئوبەیدوللاهس)
3. سەییت تاها (ئەنکەل سجهەئجه ئوبەیدوللاهس)

متگلئەدەر ئائوس دەر فاملئە بەدرخان بەگس

1. ئەمن ئال بەدرخان (سۆهن بەدرخان بەگس)
2. سüرەییا بەدرخان (سۆهن ئەمن ئالس)
3. جەلادەت ئال بەدرخان (سۆهن ئەمن ئالس)
4. کاموران ئال بەدرخان (سۆهن دەس ئەمن ئالس)
5. مکداد متهاد ئەسڤەد (سۆهن بەدرخان بەگس)
6. بەدرهانزادە مەهمەت ئال (سۆهن بەدرخان بەگس)
7. بەدرهانزادە حاسان نور (سۆهن بەدرخان بەگس)
8. حالل رام بەی (سۆهن بەدرخان بەگس، موتاساررıف ڤۆن مالاتیا)
9. Âساف بەدرهان (سۆهن حالل رام بەیس)
10. بەدرهان ئال (ئەنکەل بەدرخان بەگس)

ئائوس دەم ئاشرەت دەر بابان

1. بابانزادە شüکرü (دەر سپäتەرە پرۆف. شüکرü بابان)
2. بابانزادە موستافا زهن پاشا (ئەهەمالگەر وال دەس حەدسجهاس)
3. بابانزادە فوئات بەی
4. بابانزادە حکمەت بەی
5. بابانزادە ئازز بەی
6. بابانزادە ماهموت بەی

ئائوس دەر فاملئە جەمل پاسجهاس ئائوس دیارباکıر

1. ئاهمەت جەمل پاسجها
2. ئەکرەم جەملپاسجها
3. کادر جەملپاسجها

ئەئنگە ئاندەرە متگلئەدەر

1. مەهمەت شەرف پاسجها
2. ئهسان نور پاسجها
3. مەهمەت شüکرü سەکبان
4. سائد نورسی ¹
5. یوسوف زیا بەی
6. مەڤلانزادە رıفات (ئەئنەر دەر 150 پەرسۆنا نۆن گراتا دەر تüرکەئ)
7. ئاهمەت حامد پاشا
8. ئابدورراهم راهم زاپسو
9. ئارڤاسزادە مەهمەت شەفک
10. سائد مۆللا (ئەئنەر دەر 150 پەرسۆنا نۆن گراتا دەر تüرکەئ)

_{1: داسس سائد نورس متگلئەد وار، ورد ڤۆن ئەئنگەن سەئتەن ئابگەلەهنت. دەمناجه ودەرسپرجهت ئەئنە متگلئەدسجهافت دەن ئائوسساگەن سائد نورسس. ئائوف ئەئنە ئەئنلادونگ دەر ڤەرەئنگونگ ئانتوۆرتەتە سائد نورس، داسس ئەر دئە وئەدەرەررجهتونگ دەس ئۆسمانسجهەن ستائاتەس ئونتەرستüتزەن وüردە، ئابەر داسس ئەئن کوردسجهەر ستائات نور دەن فەئندەن دەس ئسلامس نüتزەن وüردە.}

کۆممەنتار

ئاتاتüرک سجهرئەب بەزüگلجه دئەسەر ڤەرەئنگونگ ئن سەئنەر نوتوک: شابلۆن:زتات

ئۆرگانساتئۆن ئوند پرۆگرامم

لائوت ئهرەر ساتزونگ بەستاند داس زئەل دەر ئائوفسجهوونگڤەرەئنگونگ کوردستان دارن، داس ئاللگەمەئنە ئنتەرەسسە دەر کوردەن زو فöردەرن ئوند زو ئەنتوجکەلن. دازو ووردەن ڤەرسجهئەدەنە ئونتەرۆرگانساتئۆنەن گەگرüندەت. دئە زوەئ وجهتگستەن وارەن دئە „کوردسجهە گەسەللسجهافت زور فöردەرونگ دەس بلدونگسوەسەنس ئوند دەر پوبلکاتئۆن“ (کüرد تامم مائارف ڤە نەشریات جەمیەت) ئوند دئە „گەسەللسجهافت زور ئەرهەبونگ کوردسجهەر فرائوئەن“ (کüرد کادıنلارı تەئال جەمیەت). زو ڤەرورکلجهونگ ئهرەر زئەلە وۆللتە دئە ئائوفسجهوونگڤەرەئنگونگ کوردستان دئە کوردسجهە سپراجهە پفلەگەن ئوند ئەنتوجکەلن. دازو سۆللتەن زوم بەئسپئەل ئاللە وەرکە ئن کوردسجهەر سپراجهە ڤەرöففەنتلجهت وەردەن، گرامماتکبüجهەر هەرائوسگەگەبەن وەردەن ئوند ڤەرلاگە ئوند ببلئۆتهەکەن گەگرüندەت وەردەن.

دئە وجهتگستە ڤەرöففەنتلجهونگ دەر ئائوفسجهوونگڤەرەئنگونگ کوردستان وار دئە وöجهەنتلجه ئەرسجهەئنەندە ژن (لەبەن). دئە ژن وار داس سپراجهرۆهر دەر ئۆرگانساتئۆن ئوند ئەرسجهئەن زوم ئەرستەن مال ئام 7. نۆڤەمبەر 1918. ناجه 25 ئائوسگابەن ووردە دئە زەئتسجهرفت ئام 2. ئۆکتۆبەر 1919 ئەئنگەستەللت. ژن ووردە ئن ئۆسمانسجه ئوند کوردسجه (کورماندسجه ئوند سۆران) ڤەرöففەنتلجهت.

دئە ئائوفسجهوونگڤەرەئنگونگ کوردستان فۆردەرتە ئانفانگس دئە رüجککەهر ئاللەر وäهرەند دەس وەلتکرئەگەس ڤەرترئەبەنەن کوردەن، دئە ئەنتسەندونگ کوردسجهەر بەئامتە فüر دئە کوردسجهەن گەبئەتە. سئە بەستاندەن ئائوف ئەئنە کوردسجهە ئائوتۆنۆمئە ئننەرهالب دەس ئۆسمانسجهەن ستائاتەس. مت دەر زەئت ووردەن دئە فۆردەرونگەن ئممەر گرößئەر، سۆ داسس سجهۆن بالد دئە رەدە ڤۆن ئەئنەم کوردسجهەن ستائات وار.

گەسجهجهتە

ئەرستەر ڤۆرستزەندەر دەر کتج وار سەییت ئابدüلکادر، دەر ئەئنەن ئەهەر گەمäßئگتەن کورس ڤەرترات، ئنسبەسۆندەرە ناجهدەم دئە ئۆرگانساتئۆن ئانفانگ 1920 ئن دئە öففەنتلجهە کرتک گەرئەت ئوند فۆردەرونگەن ناجه ئەئنەم ڤەربۆت لائوت گەوۆردەن وارەن. داهەر کام ئەس مەهرفاجه زو ئابسپالتونگەن، ئەرستمالس ئم دەزەمبەر 1919، ئالس ئەئنە رادکالەرە گروپپئەرونگ ئوم بابانزادە ئازز دئە کüرت ملل فıرکاسı (کوردسجهە ناتئۆنالپارتەئ) گرüندەتە. 1920 فۆردەرتەن ئەمن ئال بەدرخان ئوند سەئنە ئانهäنگەر ئۆففەن ئەئنەن سۆئوڤەرäنەن ستائات کوردستان. ئالس سجه دئە مەهرهەئت دەر کوردسجهەن ئەمگرانتەن ئن ئستانبول زو ئابدüلکادر بەکاننتە، دەر ئاللەئن بەرەجهتگت سەئ ئن ئهرەم نامەن زو سپرەجهەن، سپالتەتە سجه متتە مäرز 1920 دئە کüرت تەسکلات-ئ ئچتمائییە (کوردسجهە سۆزئالۆرگانساتئۆن) ئونتەر دەر فüهرونگ بەدرخانس ئاب، دەر سجه ئەندە دەس ژاهرەس ئائوجه دئە کüرت ملل فıرکاسı ئانسجهلۆسس.

ئاکتڤتäتەن ئن ئاناتۆلئەن وäهرەند دەس بەفرەئئونگسکرئەگەس

جەلادەت ئوند کâموران ئائوس دەم ستامم دەر بەدرخان ئوند ئەکرەم ئائوس دەر فاملئە جەمل پاسجهاس گەهöرتەن زو دەن گرüندەرن. سئە ئوند دەر ئەنگلسجهە ماژۆر ئەدوارد وللئام جهارلەس نۆئەل ترافەن ئام 6. سەپتەمبەر ئن مالاتیا ئەئن. زو دئەسەر زەئت ڤەرسوجهتە سجه دئە ڤەرەئنگونگ ئن دەن öستلجهەن پرۆڤنزەن زو ئۆرگانسئەرەن. حالت، ستابسجهەف دەس 13. کۆرپس’ ئن دیاربەکر ساندتە موستافا کەمال پاسجها ئن سڤاس ئەئن ڤەرسجهلüسسەلتەس تەلەگرامم. ئم دۆکومەنتەنتەئل دەر نوتوک ورد گەساگت، داسس زور ڤەرفۆلگونگ بەستممتەر پەرسۆنەن تروپپەن ئائوسگەساندت ووردەن. گەنائوئەر گەساگت، ستەهت داس ئن ئەئنەم ڤەرسجهلüسسەلتەن تەلەگرامم ڤۆم 9. سەپتەمبەر 1919، داس موستافا کەمال ئان داس 15. کۆرپس ئن ئەرزوروم ئوند ئان داس 20. کۆرپس ئن ئانکارا سجهجکتە: شابلۆن:زتات موستافا کەمال تەلەگرافئەرت ئن سڤاس وەئتەرهن مت دەن ئۆففزئەرەن دەر رەگئۆن ئوند ڤەرترائوئەنسوüردگەن ستائاتسبەئامتەن. ئالس سئە ئەرفاهرەن، داسس ئەئنە سترەئتماجهت ئائوس حارپوت ئانرüجکت، ڤەرلاسسەن دەر وال ئال گالپ، دەر موتاساررıف مالاتیاس، حالل، ماژۆر نۆئەل ئوند دئە ستاممەسفüهرەر مالاتیا ئوند فلئەهەن رجهتونگ کâهتا. دەر حائوپتمانن دەر گەندارمەرئە، فاروک بەی، ڤەرفۆلگت سجه بس ناجه کâهتا. فüنف ستوندەن ڤۆن مالاتیا ئەنتفەرنت ئم دۆرف راکا ورد ئاللەن کوردسجهەن ستäممەن ڤۆن سڤەرەک بس دەرسم متگەتەئلت، داسس سئە سجه دۆرت ڤەرساممەلن سۆللەن. دەر کۆمماندانت دەس 15. رەگمەنتەس بەناجهرجهتگت İلیاس بەی، داسس دئە ئائوفستäندسجهەن ڤۆن دۆرت ئائوس مالاتیا üبەرفاللەن وەردەن ئوند داسس دئە ئەنگلسجهە دڤسئۆن ئائوس ئورفا دەن ستäممەن زو حلفە کۆممەن وەردە. İلیاس بەی ئنفۆرمئەرت موستافا کەمال ئن دەر ناجهت دەس 11. سەپتەمبەرس 1919 مت ئەئنەم تەلەگرامم دارüبەر.

ئن سەئنەر 1927 گەهالتەنەن نوتوک ئەروäهنت موستافا کەمال ئاتاتüرک ئەئنەن برئەف، دەن ئەر پاستۆر فرەو سجهرئەب. ئەر ئەروäهنت ئم بەساگتەن برئەف، داسس دئە ئەنگلäندەر دئە موسلمسجهەن کوردەن ئن دەر رەگئۆن ئائوفهەتزەن، ئوم دەن کۆنگرەسس ڤۆن سڤاس زو ڤەرهندەرن. دەر ئامەرکانسجهە حۆجهکۆممسسار ئن ئستانبول ئادمرال برستۆل تەلەگرافئەرتە ئام 30. سەپتەمبەر 1919 فۆلگەندەس ناجه واسهنگتۆن: شابلۆن:زتات دورجه دئەسە نئەدەرلاگە نجهت ئەنتموتگت، سەتزتە دئە کüرت تەئال جەمیەت ئهرە ئاربەئتەن فۆرت. دەر گرüندەر دەر فلئالە ئن İمرانلı، حایدار ئائوس دەم ستامم دەر کۆچگر، ئوند دەر گەنەرالسەکرەتäر ئالشان، دەر ئائوس دەمسەلبەن ستامم وۆللتەن مت سائد رزا ئن ڤەربندونگ ترەتەن، ئوم ئەئنەن ئائوفستاند زو بەگننەن. وەگەن دەس ونتەرس کۆننتە دەر ئائوفستاند لانگە بەستەهەن. دۆجه دا دەر ونتەر هارت وار، وارتەتە مان بس زوم فرüهلنگ مت دەم ئائوفستاند. ئەئنگە دەر ئائوفستäندسجهەن وئە دیاپ ئاğئا، مەچۆ ئاğئا، کانگالۆğلو ئاهمەت رەمز ئوند ئۆبەرست حایر ووردەن ئالس ئابگەئۆردنەتە ڤۆن دەرسم ناجه ئانکارا بەروفەن. دئەسە ستممتەن زو. وäهرەنددەسسەن بەگانن دەر ئائوفستاند ئم فرüهلنگ. ئام 6. مäرز 1921 ووردە İمرانلı ئەرۆبەرت ئوند ئەئنە کوردسجهە فاهنە گەهسست. داس تüرکسجهە پارلامەنت ڤەرهäنگتە üبەر ئەرزنجان، ئەرزوروم، زارا ئوند دڤرğئ دەن ئائوسناهمەزوستاند. دەر ئائوفستاند ووردە ناجه 3 مۆناتەن ئوند ئەلف تاگەن دەس کامپفەس گەگەن دئە سجهواجهەن ئائوفستäندسجهەن ڤۆن گەنەرالماژۆر ساکاللı نورەددن پاسجها ئوند ئۆبەرستلەئوتنانت تۆپال ئۆسمان ئام 17. ژون 1921 بەئەندەت. دەر گەنەرالسەکرەتäر دەر فلئالە ئالشان ڤەرسوجهتە مت ئەئنگەن کلەئنەن ڤەربäندەن گەگەن دئە تروپپەن نورەددن پاسجهاس ئوند تۆپال ئۆسمانس زو کäمپفەن، زۆگ سجه دانن ئابەر ئەرفۆلگلۆس ناجه دەرسم زورüجک. ناجه دەم ئائوفستاند ووردە ئن سڤاس ئەئن ئونابهäنگگکەئتسگەرجهت ئەئنگەرجهتەت. گەگەن 114 پەرسۆنەن ووردە دئە تۆدەسسترافە ئەرهäنگت. دەر گرüندونگسڤۆرستزەندە سەییت ئابدüلکادر ووردە ناجه دەم سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند 1925 هنگەرجهتەت.

لتەراتور

• ئاğئوئچەنۆğلو، حüسەین:گەنەسە دەر تüرکسجهەن ئوند کوردسجهەن ناتئۆنالسمەن ئم ڤەرگلەئجه. ڤۆم ئسلامسجه ئۆسمانسجهەن ئونڤەرسالسموس زوم ناتئۆنالەن کۆنفلکت. مüنستەر 1997.
• بەهرەندت، گüنتەر: ناتئۆنالسموس ئن کوردستان. حامبورگ 1993.
• ڤان بروئنەسسەن، مارتن: ئاگها، سجهەئجه ئوند ستائات – پۆلتک ئوند گەسەللسجهافت کوردستانس 1989، نەئوئائوفلاگە 2003 بەئ ئەدتئۆنپارابۆلس.

وەبلنکس

• ملل ڤارلığئا دüشمان جەمیەتلەر، ئاتاتüرک'üن نوتوک'ئوندان ڤدەئۆ

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• العربية
• ئازəربایجانجا
• سۆرانی
• ئەنگلسه
• ئت
• کورمانجی
• تüرکچە

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کüردستان تەئال جەمیەت“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.