کەرمانسجهاه

شابلۆن:بەگرففسکلäرونگسهنوەئس شابلۆن:ئنفۆبۆخ ئۆرت ئم ئران کەرمانسجهاه (شابلۆن:فاس، شابلۆن:کوس)، زەئتوەئلگ ئائوجه باجهتاران، ئست دئە حائوپتستادت دەر ئرانسجهەن پرۆڤنز کەرمانسجهاه ئوند لئەگت دامت ئان دەر گرەنزە زوم ئراک.

گەسجهجهتە

ناجه دەم حستۆرکەر حامدۆللاه مۆستۆوف ووردە کەرمانسجهاه ئم 4. ژاهرهوندەرت ئونتەر دەر حەررسجهافت دەس ساسساندەن باهرام ئڤ. گەگرüندەت. دئەسەر هاتتە ئالس ئەهەمالگەر گۆئوڤەرنەئور ڤۆن کەرمان دەن تتەل کەرمان سجهاه ئەرهالتەن. ڤۆن دئەسەم تتەل لەئتەت سجه دەر نامە دەر ستادت ئاب. ئاندەرە قوئەللەن وئە ئال-موقادداس نەننەن دەن کöنگ کاڤاده ئ. ئالس گرüندەر.

کەرمانسجهاه وار ئەئنە سۆممەررەسدەنز دەر کöنگە دەس ساسساندەنرەئجهس، بەسۆندەرس جهۆسرائو ئئ. گەناننت پاروەز، دەر دۆرت ئەئنەن پالاست ئەررجهتەتە. دئە بەرüهمتە گەسجهجهتە ڤۆن جهۆسرائو ئوند سجهرن ئم سجهāهنāمە، ئەبەنفاللس ئائوفگەنۆممەن ڤۆن نزام ئوند مر ئال سجهەر ناڤا'ئ (سجهرن ئوند فارهاد)، بەزئەهت سجه ئائوف دئە زەئت ڤۆن جهۆسرائو پاروەز. دئە ستادت وار زو دەر زەئت، ئەبەنسۆ وئە حامادان، ئەئن وجهتگەر ئۆرت ئان دەر حاندەلسرۆئوتە ناجه باگداد. ئائوجه حەررسجهەر ناجهفۆلگەندەر دیناستئەن وئە حāرūن ئار-راسجهīد ئوند دئە بویدەن بەنوتزەن دئە ستادت ئالس رەسدەنز.

ئم لائوف ئهرەر گەسجهجهتە ووردە کەرمانسجهاه ڤئەلفاجه ڤۆن فرەمدەم تروپپەن بەسەتزت. سۆ ووردە ناجه دەر ئەرۆبەرونگ حولوانس 640 دورجه دئە موسلمسجهەن ئارابەر، ئائوجه کەرمانسجهاه ڤۆن دەن ئارابەرن ئەئنگەنۆممەن. کەرمانسجهاه ووردە تەئل دەر پرۆڤنز دسجهبال. ئم 11. ژاهرهوندەرت ئەرۆبەرتەن دئە سەلدسجهوکەن دئە ستادت. دئە سەلدسجهوکەن ماجهتەن دئە ستادت زور پرۆڤنزهائوپتستادت دەر نەئو گەگرüندەتەن پرۆڤنز کوردستان، دئە دەن هەئوتگەن ئرانسجهەن تەئل کوردستانس ئەنتهئەلت. بس زوم 15. ژاهرهوندەرت هاتتە کەرمانسجهاه کەئنە بەدەئوتەندە ستەللونگ. مت دەم ئائوفستئەگ دەر سافاودەن ووردە کەرمانسجهاه گرەنزستادت زوسجهەن دەن سافاودەن ئوند دەم ئۆسمانسجهەن رەئجه. زوسجهەن 1590 ئوند 1602 فئەل دئە ستادت ئان دئە ئۆسمانەن. ئاب دەم 17. ژاهرهوندەرت ستەللتە دەر کوردسجهە ستامم دەر زانگانا دئە ستادتڤەروالتەر. کەرمانسجهاه ووردە زور وجهتگستەن ستادت پەرسسجه-کوردستانس.

1909 ئەرەئگنەتە سجه ئەئن پۆگرۆم گەگەن ژودەن ئن کەرمانسجهاه. داس بوللەتن دەر ئاللئانجە ئسراéلتە ئونڤەرسەللە بەرجهتەتە ئائوجه ڤۆن سۆلدارتäت مت دەن ئۆپفەرن: „دئە موسلمە سجهجکتەن برۆت ئنس ژüدسجهە ڤئەرتەل، سئە گابەن ئونسەرەن گلائوبەنسگەنۆسسەن دەجکەن ئوند ماتراتزەن فüر دئە ناجهت.“

وäهرەند دەس ئەرستەن وەلتکرئەگس وارەن ئن دەن نۆردەن ئرانس روسسسجهە ئوند ئم سüدەن برتسجهە تروپپەن ئەئنگەدرونگەن. مت دەئوتسجهەر ئوند تüرکسجهەر حلفە ئەتابلئەرتە سجه ئن دەم نۆجه نجهت ڤۆن فرەمدەن تروپپەن بەسەتزتەن کەرمانسجهاه ئەئنە „پرۆڤسۆرسجهە رەگئەرونگ“ ئونتەر فüهرونگ ڤۆن رەزا قۆل کهان نەزام ئال سالتانەه. بەتەئلگت وار ئائوجه دەر گەئستلجهە حاسسان مۆداررەس، دەر ئالس ژوستزمنستەر فونگئەرتە. ئوم دئە بەزەئجهنونگ „رەگئەرونگ“ ئائوس رüجکسجهت ئائوف دئە نۆجه ئامتئەرەندە زەنترالرەگئەرونگ ئن تەهەران زو ڤەرمەئدەن، ناننتە مان سجه „کۆمتەئە خ“. ئالس دئە روسسسجهەن تروپپەن وەئتەر ڤۆررüجکتەن، ووردە دەر ستز دەر ئەخلرەگئەرونگ زوساممەن مت دەر ئائوßئەنستەللە دەر دەئوتسجهەن بۆتسجهافت ناجه قاسر-ئە سجهرن (درەکت ئان دەر هەئوتگەن گرەنزە زوسجهەن ئران ئوند ئراک گەلەگەن) ڤەرلەگت. دەر روسسسجهە گەنەرال نکۆلائ نکۆلاژەوتسجه باراتۆو فüهرتە ئونبەئەئندروجکت ڤۆن دەن دەئوتسجهەن ئاکتڤتäتەن سەئنە تروپپەن وەئتەر ئن دەن سüدوەستەن ئرانس. ئام 22. فەبروئار 1916 بەسەتزتەن دئە روسسسجهەن تروپپەن کەرمانسجهاه. ناجه دەم سئەگ بەئ کوت (هەئوتە ئم ئراک) بەگاننەن دئە ئۆسمانسجهەن تروپپەن ئەئنە ئۆففەنسڤە ناجه ئۆستەن رجهتونگ ئران. ئام 3. ژون 1916 ترافەن سئە ئن ئران ئائوف روسسسجهە تروپپەن، بەسئەگتەن دئەسە ئوند ناهمەن ئام 2. ژول کەرمانسجهاه ئەئن. ئن دەم ڤۆن دەن تüرکەن کۆنترۆللئەرتەن گەبئەت بائوتە دئە ئەرنەئوت ناجه کەرمانسجهاه ئومگەسئەدەلتە „پرۆڤسۆرسجهە رەگئەرونگ“ ئونتەر نەزام ئال سالتانەه ئەئنە ئەئگەنە ڤەروالتونگ ئائوف، زۆگ رەکروتەن ئەئن ئوند ئەرهۆب ستەئوئەرن. دئە رەئجهسرەگئەرونگ ئەنتساندتە ئم ژول 1916 رودۆلف نادۆلنی ئالس گەسجهäفتسترäگەر دەر دەئوتسجهەن بۆتسجهافت ناجه ئران، داس ئن کەرمانسجهاه ئەئنە ئائوßئەنستەللە دەر دەئوتسجهەن بۆتسجهافت ئەررجهتەتە. زور فنانزئەرونگ دەر „پرۆڤسۆرسجهە رەگئەرونگ“ ئونتەر فüهرونگ ڤۆن رەزا قۆل کهان نەزام ئال سالتانەه هاتتە نادۆلنی ئن بەرلن گەپرäگتە پەرسسجهە سلبەرمüنزەن (1000 ئوند 2000 دنار) ئوند تüرکسجهە گۆلدمüنزەن (پفوند) سۆوئە 4 مللئۆنەن رەئجهسمارک ئن 10-، 20 – ئوند 100 مارکسجهەئنەن، مت ئەئنەم رۆتەن ئائوفدروجک مت 2½، 5 ئوند 25 تۆمان ڤەرسەهەن، ناجه کەرمانسجهاه متگەنۆممەن. ئەس ووردە ئەئنە بانک ئەرöففنەت ئوند دئە دەئوتسجهە مارک ئالس زاهلونگسمتتەل ئن ئران ئن ئوملائوف گەبراجهت. ئام 11. مäرز 1917 فئەل باگهداد ئن دئە حäندە دەر برتەن. داس ئەندە دەر ئۆسمانسجهەن ئۆففەنسڤە ئن دەن ستائات ئران وار دامت بەسئەگەلت. دئە دەئوتسجهە ملتäرمسسئۆن ئوند دئە پرۆڤسۆرسجهە رەگئەرونگ ئرانس فلۆهەن ئائوس دەم وەستەن ئرانس ناجه کرکوک. دئە پرۆڤسۆرسجهە ئرانسجهە رەگئەرونگ ئونتەر نەزام ئال سالتانەه ستەللتە ئهرە تäتگکەئت ئام 7. مائ 1917 ئەئن.

ئن دەر زەئت ڤۆن سجهاه مۆهامماد رەزا پاهلاڤ ووردە ئم راهمەن دەر ئەنتوجکلونگسپرۆگراممە دەر وەئßئەن رەڤۆلوتئۆن ئن کەرمانسجهاه ئونتەر ئاندەرەم ئەئنە بەدەئوتەندە Öلراففنەرئە ئەربائوت.

ناجه دەر ئسلامسجهەن رەڤۆلوتئۆن کام ئەس 1979 زو ئەئنەم سترەئت üبەر دەن نامەن دەر ستادت ئوند دەر پرۆڤنز. زونäجهست ووردە کەرمانسجهاه ئوند دئە دازوگەهöرگە پرۆڤنز ئن باکهتاران (وەستەن) ئومبەناننت، ئوم رەمنسزەنزەن ئان سجهاه مۆهامماد رەزا پاهلاڤ زو تلگەن.

وäهرەند دەس ئران-ئراک-کرئەگەس ووردە دئە ستادت سجهوەر ڤەروüستەت. ئن دەر ئەندپهاسە دەس کرئەگەس ڤەرسوجهتە دئە ئم ئراک ستاتئۆنئەرتە ئارمەئە دەس ناتئۆنالەن ودەرستاندسراتەس ئرانس ڤۆم ئراک ئائوس، üبەر کەرمانسجهاه ناجه تەهەران ڤۆرزوستۆßئەن (ئۆپەراتئۆنەن „40 ستەرنە“ ئم نۆردەن بزو. „ئەوگەس لجهت“ ئم وەستەن ئرانس). فاکتسجه ئم ئاللەئنگانگ ئوند ئم سجهاتتەن دەر دئە رەگئۆن زوڤۆر کورززەئتگ ئەرۆبەرندەن (دانن ئابەر وئەدەر ئابرüجکەندەن) ئراکەر، بەسەتزتە سئە ئم ژول 1988 ناجه ئەربتتەرتەن ئوند ئائوجه فüر دئە رەگئەرونگستروپپەن ڤەرلوسترەئجهەن کäمپفەن دئە پرۆڤنز ئلام ئوند تەئلە دەر پرۆڤنز کەرمانسجهاه (ئسلاماباد-ئە گارب، کاراند، سار ئە پۆل ئە زاهاب ئەتج.) کەرمانسجهاه سەلبست کۆننتە ڤۆن دەر رەبەللەنارمەئە نجهت ئەئنگەنۆممەن وەردەن. سئە موسستەن سجه ناجه دەم ئراکسجه-ئرانسجهەن واففەنستللستاند ئم ئائوگوست 1988 وئەدەر ئن دەن ئراک زورüجکزئەهەن. دئە رەبەللەن مەلدەتەن 2000 تۆتە، ڤەرووندەتە، گەفانگەنە ئائوف دەر ئەئگەنەن سەئتە، گابەن دئە ڤەرلوستە دەر رەگئەرونگستروپپەن مت 55.000 ئان (ڤۆن بس زو 200.000 ئەئنگەسەتزتەن سۆلداتەن).

ئۆبوۆهل دئە ستادت هەئوتە ناهەزو ڤۆللستäندگ وئەدەرائوفگەبائوت ئست، لەئدەت سئە ئممەر نۆجه ئونتەر دەن ناجهورکونگەن دەس کرئەگس. ناجه دەم کرئەگ ئەرهئەلت دئە ستادت وئەدەر ئهرەن هەرگەبراجهتەن نامەن.

ڤەرکەهر

ئن دەر ستادت سۆلل دئە باهنسترەجکە ئاراک–کەرمانسجهاه ئەندەن، دئە ئن ئاراک ڤۆن دەر ترانسرانسجهەن ئەئسەنباهن ئابزوەئگت، سەئت 2011 بس مالایەر ئەرöففنەت ئست ئوند سجه دارüبەر هنائوس ئم بائو بەفندەت (2016).

ئونڤەرستäتەن

• راز-ئونڤەرستäت

سöهنە ئوند تöجهتەر دەر ستادت

• ئاد-دīناوارī (828–889/895)، وسسەنسجهافتلەر
• ئابولقۆسسم لۆهوتژ (1887–1957)، پەرسسجهەر ئوند تادسجهکسجهەر دجهتەر
• کارم ساندسجهاب (1904–1995)، پۆلتکەر ئوند ئائوßئەنمنستەر
• دۆرس لەسسنگ (1919–2013)، برتسجهە سجهرفتستەللەرن ئوند ترäگەرن دەس لتەراتور-نۆبەلپرەئسەس
• مۆهامماد مۆکر (1921–2007)، کوردۆلۆگە
• ماهمۆئود لاتف (1929–2005)، حەرپەتۆلۆگە
• سهاهپۆئور زارنەگار (1929–2022)، فەجهتەر
• پەتەر وارر (1938–2010)، برتسجهەر ئائوتۆمۆبلرەننفاهرەر ئوند مۆتۆرسپۆرتفونکتئۆنäر
• رافات مەی-ئەلاهی (* 1942)، دەئوتسجه-پەرسسجهە مالەرن
• گوئتی نۆڤن (* 1944)، کانادسجهە مالەرن ئوند بلدهائوئەرن
• ماهاست (1946–2007)، سäنگەرن
• سهاهرام نازەر (* 1950)، کوردسجهەر سäنگەر ئوند کۆمپۆنست
• باهرامژ (* 1952)، ئرانسجهەر نەو-ئاگە-موسکەر
• واهد ئاهماد (* 1953)، دپلۆمات
• بژان نامدار زانگەنەه (* 1953)، پۆلتکەر
• ئال ئاکبار مۆراد (* 1957)، کوردسجهەر سäنگەر
• سهاهپۆئور سهاهباز (* 1961)، فلمرەگسسەئور، درەهبوجهائوتۆر ئوند ئائوتۆر
• سهاهریار ژامسهد (* 1971)، کامانتسجهە-سپئەلەر ئوند کۆمپۆنست
• سجهاهرام ئامر (1977–2016)، کەرنپهیسکەر
• کۆئورۆسه باگهەر (* 1977)، گەوجهتهەبەر
• ئەهسان فاتتاهئان (1981–2009)، کوردسجهەر ئاکتڤست دەر کۆمالاه
• ئال مازاهەر (* 1982)، ئاماتەئوربۆخەر
• پایام فەئل (* 1985)، دجهتەر، ئاکتڤست ئوند سجهرفتستەللەر
• نەدا سهاهساڤار (* 1986)، تسجهتەننسسپئەلەرن
• حۆما حۆسسەئن (* 1988)، رودەرن
• ئارئان سالم (* 2003)، تائەکوۆندۆئن

گالەرئە

• 
  ستاتوئە دەس ڤەرەتهراگنا ئالس حەرکولەس، بسوتون بەئ کەرمانسجهاه
• 
  کەرمانسجهاه ئوم 1840–1860، فۆتۆگرافئەرت ڤۆن لوئگ پەسجە
• 
  بلجک ئائوف کەرمانسجهاه مت دەن بەرگەن فارۆکهسهاد ئوند واس ئم حنتەرگروند (1866)
• 
  کەرمانسجهاه 1938
• 
  راففنەرئە ئن کەرمانسجهاه، 1970

سئەهە ئائوجه

• لستە دەر گرۆßستäدتە ئن ئران

وەبلنکس

• ئۆپەراتئۆن ئەوگەس لجهت (ئەنگلسجه)

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

• العربية
• ئارز
• ئاست
• ئازəربایجانجا
• ئازب
• بە
• بگ
• بن
• جا
• جەب
• سۆرانی
• جس
• جی
• دا
• دق
• ئەل
• ئەنگلسه
• ئەئۆ
• ئەسپاñئۆل
• ئەئو
• فارسی
• ف
• فرانچائس
• فرر
• گد
• هە
• ه
• هر
• هو
• Հայերեն
• ئد
• ئت
• ژا
• ژڤ
• کا
• کۆ
• کس
• کورمانجی
• کی
• لت
• لڤ
• مگ
• م
• مل
• من
• مزن
• نان
• نب
• نل
• ئۆس
• پل
• پنب
• پت
• رۆ
• Русский
• سجۆ
• سه
• سمپلە
• سر
• سڤ
• سزل
• تا
• تگ
• ته
• تüرکچە
• تت
• ئوک
• ئور
• ئوز
• ڤ
• وار
• وۆ
• ووئو
• خمف
• یوئە
• زه

---

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „کەرمانسجهاه“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.