گۆردیەنە
شابلۆن:پۆستئۆنسکارتە+دئە گۆردیەنە (شابلۆن:گرجس شابلۆن:ف.سگ.)، ئائوجه بەکاننت ئالس جۆردوئەنە، جاردوئەنە، گۆردوئەنە، جۆردیەنە، جاردیەنە، گۆردیائئا، کۆردوئەنە، کۆرجهایک، قاردū (بزو. بەته قاردū) ئوند گردیان، بەزەئجهنەت ئن دەر ئانتکە ئەئنەن کلەئنەن لاندسترجه öستلجه دەس تگرس ئم äئوßئەرستەن سüدۆستەن دەر تüرکەئ ئان دەر گرەنزە زوم ئراک. ئەر ورد ئن دەر گەگەند نöردلجه دەر هەئوتگەن ستادت جزرە بس هن زوم بۆتان چایı لۆکالسئەرت، وۆبەئ دئە گرەنزەن ئونسجهەر بلەئبەن.[1] ئائوجه دەر لاندەپونکت دەر ئارجهە نۆئاه ورد ئن ژüدسجهەن قوئەللەن دۆرت ڤەرۆرتەت، واس ئائوف دەن جود داğı زوترەففەن کöننتە، وۆ بس زور گەگەنوارت ئەئنە ئەنتسپرەجهەندە ترادتئۆن بەستەهت.[2] دئە لۆکالسئەرونگ ورد دادورجه ڤەرونکلارت، داسس دئە ئانتکەن سجهرفتستەللەر سجه تەئلوەئسە ودەرسپرەجهەن، دئە ئدەنتفکاتئۆن دەر ڤۆن ئهنەن گەناننتەن نامەن مت دەن گەگەنوäرتگەن تەئلس ئونسجهەر سند ئوند ئائوجه فەهلەر نجهت ئائوسزوسجهلئەßئەن بزو. سۆگار ئۆففەنسجهتلجه سند.[3] گۆردیەنە لاگ سüدöستلجه ڤۆن گرۆßئارمەنئەن. ناجه دەر ئەنجیجلۆپæدئا برتاننجا ئست گۆردیەنە دەر ئانتکە نامە دەر رەگئۆن ڤۆن بۆهتان (پرۆڤنز شıرناک).[4] ئن سیرسجهەن قوئەللەن ورد ئەس ئالس بەته قاردū ئوند کلەئنەر ڤاساللەنستائات زوسجهەن ئارمەنئەن ئوند پەرسئەن بەزەئجهنەت. ئەس سۆلل ئن دەر بەرگگەن رەگئۆن ئوم دەن ڤانسەئە ئن دەر هەئوتگەن تüرکەئ گەلەگەن هابەن. دئە لاندسجهافت ئەرسترەجکتە سجه بس ئان داس لنکە تگرسوفەر.
ئورسپرونگ دەس نامەنس
دەر نامە گۆردیەنە مت دەن ئۆبەن گەناننتەن ڤارئاتئۆنەن ئست مöگلجهەروەئسە ڤۆن دەم ستامم دەر کاردوجهەر (شابلۆن:گرجس) ئابگەلەئتەت، دەن خەنۆپهۆن ئن دەر ئاناباسس (4،18) ئەروäهنت. دئە ئونتەرسجهئەدلجهەن نامەن رüهرەن واهرسجهەئنلجه ڤۆن دەر سجهوئەرگەن ترانسکرپتئۆن دەس „جه“ ئم لاتەئنسجهەن هەر. دەر نامە کاردوجهۆئ کöننتە ئائوجه ئائوس دەم ئارمەنسجهەن ستاممەن، دا دئە سلبە „-جهۆئ“ ئۆفت داس ئارمەنسجهە پلورالسوففخ „-جه“ ئەرسەتزت. دئە بەوۆهنەر دەر رەگئۆن سپراجهەن ڤەرموتلجه ئەئنە ئرانسجهە سپراجهە[5] ئوند وارەن ناجه ئانسجهت ڤۆن مەکەردجه جهاهن ناجهفاهرەن دەر مەدەر.[6] لائوت خەنۆپهۆن هنگەگەن سپراجهەن دئە کاردوجهۆئ ئەئنەن سکیتهسجهەن دئالەکت.
ئەروäهنونگ ئن رöمسجهەن قوئەللەن
دەر گرئەجهسجهە گەئۆگراپه سترابۆن سەتزت گۆردئائئا ئوند دئە گۆردائئەر مت دەن کاردوجهۆئ خەنۆپهۆنس گلەئجه.[7] سترابۆن ڤەروەندەتە دەن بەگرفف گۆردیەنە (شابلۆن:گرجس: گۆردیەنە ئۆدەر شابلۆن:گرجس: گۆردئائئا ئۆرē) فüر دئە بەرگە زوسجهەن دیارباکıر ئوند موش. دئە گرößتەن ستäدتە سۆللەن سارەئسا (شارıش) بەئ ئەرگان، ساتالکا ئوند پناکا گەوەسەن سەئن.[8] پناکا ورد مت فنەک، جزرە ئۆدەر ئەسک یاپ ئدەنتفزئەرت.[9] ئاممئانوس مارجەللنوس ئەروäهنت ئەس ئالس پهائەنجها ئن دەر زابدکەنە، دئە سیرسجهە بەزەئجهنونگ وار پهەنەک.[10] ناجه سترابۆن وارەن دئە گۆردیەنەر گرۆßئە بائومەئستەر ئوند ئالس ئەخپەرتەن ئم بەلاگەرونگسواففەنبائو بەکاننت. ئائوجه داس جاردوئەنە دەر رöمسجهەن قوئەللەن ورد مت دەر گۆردیەنە ئدەنتفزئەرت. ئاممئانوس مارجەللنوس بەسوجهتە دئە رەگئۆن ئائوف ئەئنەر دپلۆماتسجهەن رەئسە. پلنئوس نەننت ئەئنەن کöنگ زاربنئۆس.[11]
داس جۆردوئەنە ئۆدەر جاردوئەنە دەر رöمسجهەن قوئەللەن وار ئەئنە لاندسجهافت ئم زاگرۆس ئۆدەر دەم ئارمەنسجهەن حۆجهلاند. سئە لاگ زوسجهەن ئارزانەنە ئم وەستەن، زابدکەنە ئم سüدەن، ئادئابەنە ئم سüدۆستەن، دەر سۆپهەنە ئم سüدوەستەن، مۆخۆئەنە ئوند ئارمەنئەن ئم نۆردەن. درڤەر بەسجهرەئبت سئە ئالس داس بەرگلاند زوسجهەن دیارباکıر، نوسایبن ئوند زاخۆ.[12]
ناجه دەر کرجهەنگەسجهجهتە دەس پهلۆستۆرگئۆس (ئئئ، 7، ئائوجه بەئ نکەپهۆروس کاللستۆس) ئەنتسپرنگەن ئن دەر جاردوئەنە، گەگەنüبەر ڤۆن سیرئەن، زاهلرەئجهە نەبەنفلüسسە دەس تگرس'. ئئولئوس حۆنۆرئوس’ جۆسمۆگراپهئا کەننت ئەئنە ستادت جۆردوئەنا، دئە ڤۆن دەن فلüسسەن جهریسۆررۆئاس ئوند تگرس ئومفلۆسسەن ورد[13].
دئە بەوۆهنەر دەر جاردوئەنە وەردەن مەئست مت دەم کاردوجهۆئ دەس خەنۆپهۆن (ئاناباسس) ئوند سترابۆنس گۆردئەنە گلەئجهگەسەتزت. ناجه پلنئوس[14] گرەنزەن دئە کاردوجهۆئ ئان دئە ئازۆن، دئە درڤەر بەئ Ḥئاززو ڤەرموتەت[15]، ئان. ئائوجه داس قاردū دەر فرüهەن سیرسجهەن قوئەللەن ئەنتسپرجهت ڤئەللەئجهت دەر جاردوئەنە[16]. جۆردوئەنە لاگ ئن دەن لäندەرن سەمس.[17]
گەسجهجهتە
گۆردیەنە وار دئە مەئستە زەئت سەئنەر نور لüجکەنهافت بەکاننتەن گەسجهجهتە ئەئن مەهر ئۆدەر مندەر ئائوتۆنۆمەر، بزو. سجه سەلبست üبەرلاسسەنەر تەئل ئەئنەس دەر ناجهبارستائاتەن. ئالس ئەئنزگەر کöنگ ڤۆن گۆردیەنە ئست زور زەئت دەس درتتەن متهرداتسجهەن کرئەگەس ئەئن گەوسسەر زاربئەنۆس ئونتەر ئارمەنسجهەر ئۆبەرهۆهەئت نامەنتلجه بەکاننت. ناجهفۆلگەر سجهەئنت ئەر نجهت گەهابت زو هابەن، ئۆب ئەر ڤۆرلäئوفەر هاتتە، ئست نجهت بەکاننت. ئالس زەئترائوم فüر دئە ئەخستەنز ئەئنەس هیپۆتهەتسجهەن ئونابهäنگگەن ستائاتەس ئن گۆردیەنە کۆممەن دئە ژاهرە 165 ڤ. جهر. – 122 ڤ. جهر. ئن بەتراجهت.[18] زو ئەئنەم نجهت بەکاننتەن زەئتپونکت گەرئەت داس لاند ئونتەر پارتهسجهە حەررسجهافت، سپäتەر ئونتەر دئە حەررسجهافت دەس کöنگس ڤۆن ئارمەنئەن تگرانەس ئئ. ناجهدەم تگرانەس دئە ستäدتە زەرستöرت هاتتە ئوند تەئلە دەر بەڤöلکەرونگ ناجه تگرانۆکەرتا ئومسئەدەلتە، گاب ئەس کەئنەن ودەرستاند مەهر گەگەن دئە ئارمەنسجهە حەررسجهافت. 69 ڤ. جهر. کۆنسپرئەرتە دەر بەرەئتس گەناننتە کöنگ زاربئەنۆس ڤۆن گۆردئەنە مت دەن رöمەرن گەگەن تگرانەس. ئەر رئەف متهلفە ڤۆن ئاپپئوس جلائودئوس پولجهەر رۆم ئوم ئونتەرستüتزونگ ئان، ئابەر دەر ئائوفستاند سجهلوگ فەهل، ئوند زاربئەنۆس ووردە ڤۆن تگرانەس هنگەرجهتەت. ئەئن نەئوئەر کöنگ ووردە ئۆففەنبار نجهت ئەرناننت، سۆندەرن تگرانەس üبەرناهم سەلبست دئە حەررسجهافت üبەر گۆردیەنە.[19] کورز دارائوف لئەß دەر رöمسجهە فەلدهەرر لوجوللوس ناجه سەئنەم سئەگ üبەر دئە ئارمەنئەر ئن دەر سجهلاجهت بەئ تگرانۆکەرتا (ئۆکتۆبەر 69 ڤ. جهر.)، دورجه دەن ئەر ئائوجه دئە حەررسجهافت üبەر دئە گۆردیەنە گەوانن، ئەئن دەنکمال فüر زاربئەنۆس ئائوفستەللەن.[20]
ناجه دەر ئاببەروفوفونگ دەس لوجوللوس دورجه دەن سەنات ئوند دەم ڤۆرüبەرگەهەندەن رüجکزوگ دەر رöمەر ووردە داس لاند زوم زانکاپفەل زوسجهەن پهرائاتەس ئئئ. ڤۆن پارتهئەن ئوند تگرانەس ئئ. ڤۆن ئارمەنئەن. ناجه پۆمپەئئوس’ ئەرفۆلگەن گەگەن پۆنتۆس ئوند ئارمەنئەن درانگ دئەسەر بس زوم ئەئوپهرات ڤۆر ئوند فۆردەرتە گۆردیەنە ڤۆن دەن پارتهەرن زورüجک. دا دئەسە ئەئنەم کۆنفلکت مت رۆم ئائوس دەم وەگ گەهەن وۆللتەن، کۆننتە دەر ڤۆن پۆمپەئئوس گەسجهجکتە ئافرانئوس داس گەبئەت ئۆهنە کامپف ئەئننەهمەن. دئە ڤەربلئەبەنەن پارتهەر ووردەن ئائوس دەم لاند ڤەرترئەبەن. داس لاند فئەل وئەدەر ئان تگرانەس، دئە دارستەللونگ دەس رöمسجهەن سجهرفتستەللەرس ئاپپئان، وۆناجه ئەس ئان ئارئۆبارزانەس ڤۆن کاپپادۆکئەن گەگەبەن ووردە، بەروهەن ئائوف ئەئنەم مسسڤەرستäندنس.[21]
ناجه دەم زەئوگنس دەس سجهرفتستەللەرس فلاڤئوس ژۆسەپهوس گەرئەت گۆردیەنە سپäتەر ئونتەر دئە حەررسجهافت دەر کöنگە ڤۆن ئادئابەنە، لäنگستەنس بس زوم پارتهەرفەلدزوگ کائسەر تراژانس.[22]
ئم 3. ژاهرهوندەرت ئەرۆبەرتە کائسەر دئۆکلەتئان داس لاند ئەرنەئوت، ئوند دئە رöمسجهە زوگەهöرگکەئت دەس گەبئەتس ووردە ئن ئەئنەم فرئەدەنسڤەرتراگ زوسجهەن رۆم ئوند پەرسئەن بەستäتگت. دەر نامە دەر پرۆڤنز تائوجهت ئەرنەئوت ئائوف ئن دەن بەرجهتەن üبەر ئەئنە سجهلاجهت زوسجهەن دەن پەرسەرن ئونتەر سجهاپور ئئ. ئوند رۆم ئونتەر ژولئان.
ئنفۆلگە دەس سئەگەس üبەر نارسەه 296 ووردە ئەئن فرئەدەنسڤەرتراگ ئونتەرزەئجهنەت، دەر داس نöردلجهە ئوفەر دەس تگرس مت گۆردیەنە دەم رöمسجهەن ئەئنفلوسسبەرەئجه زوسجهلäگت. ئم فرüهلنگ 360 بەگانن سجهاپور ئئ. ئەئنەن فەلدزوگ، ئوم دئە ستادت (سنگارا) ئەئنزونەهمەن. دئە ستادت فئەل ناجه ئەئنگەن تاگەن بەلاگەرونگ. ناجه دئەسەم سئەگ سەتزتە سجهاپور سەئنەن وەگ نۆردوäرتس فۆرت، لئەß نسبس لنکس لئەگەن ئوند گرفف دئە فەستونگ بەزابدە (جزرە ئۆدەر ئەسک حەندەک)[23] ئان. دئەسە فەستونگ کۆنترۆللئەرتە دئە رەگئۆن ئام تگرس، ئان دەر دئەسەر ئائوس دەم بەرگلاند ئن دئە ئەبەنەن فلئەßت ئوند وۆ ڤئەلە حاندەلسوەگە ئەنتلانگلائوفەن. داهەر وار دئە بورگ ڤۆن دەن رöمەرن مت ئەئنەر دۆپپەلتەن مائوئەر ئائوسگەبائوت ئوند درەئ لەگئۆنەن بەسەتزت وۆردەن. مت ئەئنەم ترجک گەلانگ ئەس سجهاپور، دئە مائوئەرن زو üبەروندەن، ئوند ئەس کام زو ئەئنەر سجهلاجهت، ئان دەرەن ئەندە دئە ستادت ئەئنگەنۆممەن ئوند دئە ڤەرتەئدگەر نئەدەرگەمەتزەلت ووردەن. ئونتەر ژۆڤئان (363–364) گابەن دئە رöمەر گۆردیەنە ئائوف، ناجهدەم سئە ئائوجه سەلەئوکەئئا-کتەسپهۆن نجهت ئەئننەهمەن کۆننتەن.
حەئوتە گەهöرت داس گەبئەت زور تüرکەئ. دئە بەوۆهنەر گۆردیەنەس ووردەن متونتەر ئالس ڤۆرفاهرەن دەر هەئوتگەن کوردەن ئانگەسەهەن.[24]
زەئتلەئستە
- زوم پەرسەررەئجه 595–331 ڤ. جهر.
- زو ئالەخاندەر دەم گرۆßئەن 331–301 ڤ. جهر.
- زوم سەلەئوکدەنرەئجه 301–189 ڤ. جهر.
- ئونابهäنگگ 189–90 ڤ. جهر.
- زو ئارمەنئەن 90–66 ڤ. جهر.[25]
- زو رۆم 66 ڤ. جهر.–37 ن. جهر.
- زوم پارتهەررەئجه 37–47
- زو رۆم 47–252
- زوم ساسساندەنرەئجه 252–287
- زو رۆم 287–384
- زو ئارمەنئەن 384–428
- زوم ساسساندەنرەئجه 428–653
- زوم کالفات دەر ئوماییادەن[26]
سئەهە ئائوجه
لتەراتور
- شابلۆن:رە
- شابلۆن:لتەراتور
- گۆردیەنە. ئن: رجهارد د. سوللڤان: نەئار ئەئاستەرن رۆیالتی ئاند رۆمە. 1990.
- شابلۆن:کلپ
- شابلۆن:دنپ
- گ. ر. درڤەر: تهە دسپەرسئۆن ئۆف تهە کوردس ئن ئانجئەنت تمەس. ژۆئورنال ئۆف تهە رۆیال ئاسئاتج سۆجئەتی ئۆف گرەئات برتائن ئاند ئرەلاند 4، ئۆکتۆبەر 1921، س. 563–572.
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست. برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 202
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە. تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 200/201
- ↑ زوم گەسامتکۆمپلەخ دەر لۆکالسئەرونگ مت ئەئنزەلهەئتەن داس کاپتەل حستۆرجال گەئۆگراپهی ئۆف گۆردیەنە ئن مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە. تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست. برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 163–203
- ↑ شابلۆن:برتاننجا 1911
- ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ
- ↑ م. جهاهن: شابلۆن:لانگ. لوتتەروۆرته پرەسس، جامبردگە 1996، ئسبن 0-7188-2950-6، س. 109
- ↑ سترابۆن 11، 747.
- ↑ سترابۆن 16، 1، 24.
- ↑ نگەل پۆللارد: شابلۆن:لانگ. ئونڤەرستی ئۆف مجهگان پرەسس، ئانن ئاربۆر 2000، ئسبن 0-472-11155-8. س. 288.
- ↑ پ. م. مجهèلە داڤئائو، ژۆهن وللئام وەڤەرس، مجهائەل وەئگل، پائول-ئەئوگèنە دئۆ (حرسگ.): شابلۆن:لانگ. سهەففئەلد ئاجادەمج پرەسس، سهەففئەلد 2001، س. 173.
- ↑ پلنئوس، ناتورالس هستۆرئا 6، 44.
- ↑ گ. ر. درڤەر، س. 564.
- ↑ گ. ر. درڤەر، س. 565
- ↑ ناتورالس هستۆرئا، 5، 30، 118.
- ↑ گ. ر. درڤەر، س. 564
- ↑ گ. ر. درڤەر، س. 563
- ↑ گ. ر. درڤەر، س. 565
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 244
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 244
- ↑ پەتەر سجهۆلز: لوجوللوس. حەررسجهەن ئوند گەنئەßئەن ئن دەر سپäتەن رöمسجهەن رەپوبلک. کلەتت-جۆتتا، ستوتتگارت 2024، ئسبن 978-3-608-98778-2، س. 153 ف.
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 244
- ↑ مجهاł مارجئاک: سۆپهەنە، گۆردیەنە، ئاند ئادئابەنە تهرەئە رەگنا منۆرا ئۆف نۆرتهەرن مەسۆپۆتامئا بەتوەئەن ئەئاست ئاند وەست برلل، لەئدەن، بۆستۆن 2017، ئسبن 978-90-04-35072-4، س. 245/246
- ↑ نگەل پۆللارد: شابلۆن:لانگ. 2000، س. 288
- ↑ https://kurdishpeople.org/corduene ڤۆرفاهرەن دەر کوردەن
- ↑ رایمۆند ڤان دام: شابلۆن:لانگ. ئونڤەرستی ئۆف پەننسیلڤانئا پرەسس، پهلادەلپهئا 2002
- ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
- العربية
- ئازəربایجانجا
- بن
- جا
- سۆرانی
- ئەل
- ئەنگلسه
- ئەسپاñئۆل
- ئەت
- فارسی
- فرانچائس
- هو
- Հայերեն
- ئد
- ئت
- کا
- کورمانجی
- لت
- پت
- رۆ
- Русский
- سه
- سل
- سر
- سڤ
- تüرکچە
- ئوک
- ڤ
- زه
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „گۆردیەنە“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.