دسجهاف
دئە دسجهاف بزو. دسجهāف ئۆدەر ژāف (شابلۆن:فاس) سند ئەئنە کوردسجهە ستاممەسفöدەراتئۆن ئم نۆردەن ئراکس ئوند ئم وەستەن ئرانس. ئم ئراک سند سئە ئن دەن پرۆڤنزەن سولائمانیا ئوند حالابدسجها، ئم ئران زوسجهەن ساناندادسجه (پرۆڤنز کۆردەستāن) ئوند دسجهاوانرود (ژاڤانرود، پرۆڤنز کەرمانسجهاه) ڤەربرەئتەت. دئە ئراکسجهەن دسجهاف وەردەن ئائوجه ئالس موراد، دئە ئرانسجهەن دسجهاف ئالس دسجهاوانرود (ژاڤانرود) بەزەئجهنەت.[1][2]
گەئۆگرافسجهە ڤەرتەئلونگ
دئە دسجهاف لەبەن ئن فۆلگەندەن ستäدتەن ئوند گەمەئندەن: حەلەبجە، کالار، کەلار، سلێمانی، راڤانسار، سنە، جوانررۆ، سەلاس-باوەجانی، کرماشان، خانەقین.[3][4][5]
موراد ئم ئراک
.jpg)
دئە موراد، دئە سۆ بەزەئجهنەت ووردەن، سەئت سئە 1638 دەم ئۆسمانسجهەن سولتان موراد ئڤ. بەئ دەر رüجکەرۆبەرونگ باگدادس ڤۆن دەن پەرسسجهەن سافاودەن گەهۆلفەن هاتتەن[2]، ڤەرلئەßئەن ئوم 1772 دئە پەرسسجهەن وەئدەگەبئەتە.[1] سئە واندەرتەن ئن دەن ئۆسمانسجه بەهەررسجهتەن ئراک ئەئن، برەئتەتەن سجه ئن دەر رەگئۆن سولائمانیا بس ناجه کالار ئائوس ئوند ئونتەروارفەن ئۆدەر ڤەردرäنگتەن دئە ئەبەنفاللس نۆمادسجهەن دسجهالال-کوردەن (ژالال)، دئە تلەکوه ئوند ئەئنگە وەئتەرە ستäممە.[1] ئهر ونتەرقوئارتئەر ناهمەن سئە فۆرتان بەئ کفر (پرۆڤنز دیالا)، ئهر سۆممەرقوئارتئەر بەئ پەنژون، ئم فرüهلنگ ئوند حەربست بەئ حالابدسجها.[6] دئە دسجهاف دئەنتەن دەن ئۆسمانەن فۆرتان ئالس گرەنزوäجهتەر گەگەن ئائوس پەرسئەن ئەئنفاللەندە نۆمادەن.[2] ناجه ئەندە دەر ئۆسمانسجهەن حەررسجهافت بەتەئلگتەن سئە سجه وئەدەرهۆلت ئان کوردسجهەن ئائوفستäندەن گەگەن برتەن ئوند ئراکەر، بەکäمپفتەن ئابەر 1919–1924 دەن کوردەنفüهرەر ماهمود بارزاندسجه.[7][8] ڤۆن 1983 بس 1989 ستەللتەن سئە مت یاهیا ئال-دسجهاف بزو. سروان ئال-دسجهاف دئە رەگئەرونگسجهەفس دەر ڤۆن ئراک ئەئنگەرجهتەتەن کوردسجهەن ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن[1]، ئەهە سئە دورجه دسجهافار ئال-بارزاندسجه ڤەردرäنگت ووردەن.[9]
دسجهاوانرود ئن ئران
ڤۆن دەن ئن ئهرەم سۆممەروەئدەگەبئەت بەئ دسجهاوانرود ڤەربلئەبەنەن دسجهاف-کوردەن سپالتەتەن سجه ئن دەر زوەئتەن حäلفتە دەس 19. ژاهرهوندەرتس نۆجهمالس سئەبەن کلەئنەرە جلانس ئاب ئوند سجهلۆسسەن سجه دەن گۆران-کوردەن ئان.[1][2] دئە ڤەربلئەبەنەن زوöلف[1] دسجهاوانرود-جلانس بەتەئلگتەن سجه وئەدەرهۆلت ئان کوردسجهەن ئائوفستäندەن بزو. ئائوفستäندەن گەگەن دئە حەررسجهافت دەر پەرسسجهەن کادسجهارەن- ئوند پاهلاڤ-سجهاهس. مت ئونتەرستüتزونگ ئراکسجهەر دسجهاف-کوردەن کäمپفتەن سئە بەئسپئەلسوەئسە 1907–1911 ئن دەر ژونگپەرسسجهەن رەڤۆلوتئۆن ئوند ئائوف سەئتەن دەس مت ئەئنەر دسجهاف-پرنزەسسن ڤەرهەئراتەتەن پەرسسجهەن تهرۆنانوäرتەرس سāلāر ئاد-داولا[2] سۆوئە زولەتزت 1950[1] ئوند 1956 گەگەن مۆهامماد رەزا پاهلاڤ.[2]
رەلگئۆن ئوند سپراجهە
دئە دسجهاف-کوردەن سند سوننتسجهە موسلمە (سجهāفʿئتەن)، ڤۆن دەنەن ئەئن گرۆßئەر تەئل دەن ئۆردەن دەر قāدرīیا ئوند ناقسجهباندīیا فۆلگت.[2] ئهرە سپراجهە ئست سۆران، ئهر سۆران-دئالەکت ورد ئالس دسجهاف (ژاف) بەزەئجهنەت.[2] زومندەست ئەئن تەئل دەر دسجهاف سپرجهت گۆران[1] بزو. ئەئن مت گۆران ڤەرمسجهتەس سۆران.[2]
گەسجهجهتە
دئە دسجهاف وارەن ئورسپرüنگلجه نۆمادەن[1][2] نöردلجه ئوند وەستلجه دەس سروان-فلوسسەس[1] (دیالا) ئن پەرسئەن (ئران). سئە فüهرتەن ئهرە ئابستاممونگ ئائوف دەن کوردسجهستäممگەن سولتان سالادن زورüجک[7]. ئاندەرەن Üبەرلئەفەرونگەن زوفۆلگە سۆلل تامەرلان (ئەندە دەس 14. ژاهرهوندەرتس) دئە دسجهاف-جلانس دەر قۆبāد ئاند بāواژāن (بāبāژāن) ئائوس ئۆسمانسجهەن گەبئەتەن (ئاناتۆلئەن) ڤەرسجهلەپپت ئوند ئن پەرسئەن ئانگەسئەدەلت هابەن، وäهرەند وئەدەروم دەر تāیšئاʾئ-جلان ڤۆن جهرستەن ئائوس ئارمەنئەن ئابزوستاممەن بەهائوپتەتە.[2] ئەتوا سەئت دەر متتە دەس 17. ژاهرهوندەرتس وارەن دئە دسجهاف-کوردەن ئونتەر دەر فüهرونگ دەر بەگزادەه-ساییدس ڤەرەئنت.[1]
بەمەرکەنسوەرتە متگلئەدەر
فüهرەر ئوند پۆلتکەر
- مۆهامەد پاسجها ژافف، ئەئن کوردسجهەر کöنگ ئوند ئۆبەرستەر حäئوپتلنگ دەس ژافف-ستاممەس، بائوتە 1734 دئە بورگ سهەروانا.
- ئۆسمان پاسجها ژافف (گەبۆرەن 1846)، ئەئن کوردسجهەر کöنگ، ئانفüهرەر دەس ژافف-ستاممەس ئوند ڤەرهەئراتەت مت ئادەلا کهانوم ڤۆم ئالتەن ئاردالان-ستامم.[10]
- ئادەلا ژافف (1847–1924)، ڤۆن دەن برتەن „پرنزەسسن دەر تاپفەرەن“ گەناننت; ڤەرهەئراتەت مت دەم کوردسجهەن کöنگ ئۆسمان پاسجها ژافف، وار بەرüهمت فüر ئهرە رۆللە ئن دەر رەگئۆن، ئنسبەسۆندەرە ئن دەر Äرا ڤۆن سجهەئجه ماهمۆئۆد ئال-ژافف حافەئەد.
- ئاهمەد موکهتار ژافف (1898–1934) وار متگلئەد دەس ئراکسجهەن پارلامەنتس ئوند بüرگەرمەئستەر ڤۆن حالابژا.[11][12][13]
- ناوزاد داوۆئۆد بەگ ژافف (ئائوجه بەکاننت ئالس نۆزاد داوۆئۆد فاتتاه ئال ژافف)، ڤۆرستزەندەر دەس نۆردژۆردانلاندەس دەس ئراک ئوند ئانفüهرەر دەس ژافف-ستاممەس.
- سروان ئال-دسجهاف (* 1938)، ژورست ئوند پۆلتکەر ئم ئراک. ئەر وار ئاب 1969 ستەللڤەرترەتەندەر گۆئوڤەرنەئور ڤۆن سولائمانیا، دارائوفهن 1974 گۆئوڤەرنەئور ڤۆن ئاربل ئوند ڤۆن 1974 بس 1980 گەنەرالسەکرەتäر (منستەر) فüر گەمەئنوەسەن ئم ئەخەکوتڤرات (رەگئۆنالرەگئەرونگ) دەر کوردسجهەن ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن ئم نۆردراک. ڤۆن 1986 بس 1989 وار ئەر ڤۆرستزەندەر دەس ئەخەکوتڤراتەس (رەگئەرونگسجهەف) دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن.
- ئاکرام حامد بەگزادەه ژافف، کوردسجهەر فüهرەر، پۆلتکەر ئوند ئەهەمالگەر لاندورتسجهافتسمنستەر ئم ئراک.
- حاننا ژافف (گەبۆرەن 1986)، ئن دەن ئوسا گەبۆرەنە مەخکانسجه-کوردسجهە پۆلتکەرن، پهلانتهرۆپن، ئائوتۆرن ئوند رەدنەرن.
کüنستلەر، دجهتەر، سäنگەر
- کهانائ قۆباد ژافف (جا. 1700–1759)، ئەئن ژافف-دجهتەر دەس 18. ژاهرهوندەرتس.
- نال ژافف (1797 ئۆدەر 1800–1855 ئۆدەر 1856)، دجهتەرن، دئە دازو بەئتروگ، سۆران زور لتەرارسجهەن سپراجهە سüدکوردستانس زو ماجهەن.
- تارا ژافف (گەبۆرەن 1958)، سäنگەرن ئوند موسکەرن مت سجهوەرپونکت حارفە.[14]
گەلەهرتە ئوند ئاکادەمکەر
- فەرەئدۆئون بگلار (گەبۆرەن 1970)، ئارجهäئۆلۆگە ئوند موسەئومسکوراتۆر.[15]
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ 1،00 1،01 1،02 1،03 1،04 1،05 1،06 1،07 1،08 1،09 1،10 ئەرهارد فرانز: کوردەن ئوند کوردەنتوم – زەئتگەسجهجهتە ئەئنەس ڤۆلکەس ئوند سەئنەر ناتئۆنالبەوەگونگەن، سەئتەن 58، 116، 190 ئوند 196. متتەئلونگەن 30، دەئوتسجهەس ئۆرئەنت-ئنستتوت حامبورگ 1986
- ↑ 2،00 2،01 2،02 2،03 2،04 2،05 2،06 2،07 2،08 2،09 2،10 ئەنجیجلۆپەدئا ئرانجا: ژاف
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ ئابدول مابود کهان: ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف تهە وۆرلد موسلمس – تربەس، جاستەس ئاند جۆممونتئەس، باند 2، سەئتە 609. گلۆبال ڤسئۆن پوب. حۆئوسە، مجهگان 2001
- ↑ 7،0 7،1 مجهائەل م. گونتەر: حستۆرجال دجتئۆناری ئۆف تهە کوردس، سەئتە 148. سجارەجرۆو پرەسس، لانهام 2010
- ↑ وادئە ژوائدەه: تهە کوردسه ناتئۆنال مۆڤەمەنت – ئتس ئۆرگنس ئاند دەڤەلۆپمەنت، سەئتەن 179–198 ئوند 353. سیراجوسە ئونڤەرستی پرەسس، نەو یۆرک 2006
- ↑ ئونڤەرستäت تەل ئاڤڤ: مددلە ئەئاست جۆنتەمپۆراری سورڤەی، ڤۆل. خئئ 1989، سەئتە 397. حۆلمەس & مەئئەر، نەو یۆرک 1991
- ↑ تاره :17/ن /1312 (حجری) دۆسیا نۆ :35 گöملەک نۆ :1312 فۆن کۆدو :İ..حوس.مم
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ شابلۆن:جتە وەب
- ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
- ↑ شابلۆن:گۆئۆگلە سجهۆلار
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „دسجهاف“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.