KurdiPedia

دەرسم-ئائوفستاند

پێداچوونەوی ٢٠:١٨، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ لە لایەن Admin (لێدوان | بەشدارییەکان) (Import von de.wikipedia.org (CC BY-SA 4.0))
(جیاوازی) → پیاچوونەوەی کۆنتر | پێداچوونەوەی ئێستا (جیاوازی) | پێداچوونەوەی نوێتر← (جیاوازی)

پرۆڤنز دەرسم 1937

دەر دەرسم-ئائوفستاند وار ناجه دەر نئەدەرسجهلاگونگ دەس سجهەئجه-سائد-ئائوفستاندس دەر لەتزتە گرۆßئە کوردەنائوفستاند ئن دەر تüرکەئ. ئەر ئەرەئگنەتە سجه 1937/38 ئن دەر رەگئۆن دەرسم، دئە ئن ئەتوا دەر هەئوتگەن پرۆڤنز تونجەل ئەنتسپرجهت، ئوند ووردە ڤۆن دەن ئەلتەن دەر سۆگەناننتەن دەرسم-کوردەن ئانگەفüهرت، وەلجهە زو دەن زازا زäهلەن. ئالس ئانفüهرەر گالت سەیت رıزا. ستائاتلجهەن تüرکسجهەن بەرجهتەن زوفۆلگە سۆللەن زەهن پرۆزەنت دەر ئنسگەسامت 65.000 بس 70.000 ئەئنوۆهنەر دەر بەترۆففەنەن تەئلە دەس هستۆرسجهەن دەرسمس[1] ئم ڤەرلائوف دەر ئائوسەئناندەرسەتزونگەن گەتöتەت وۆردەن سەئن. دئە زاهل دەر تۆدەسۆپفەر ورد ئائوف مەهر ئالس 10.000[2] بزو. ئوم دئە 25.000[3] گەسجهäتزت. ناجه ئەئنەر وسسەنسجهافتلجهەن ئونتەرسوجهونگ ئان دەر ئوجلا بەترäگت دئە زاهل دەر تۆدەسۆپفەر مندەستەنس 46.000 بس 63.000، ئائوف دەر گروندلاگە ڤۆن ناجه نەئوئەم فۆرسجهونگسستاند 150.000 ئەئنوۆهنەرن.[4][5][6] دئە رەگئەرونگ سجهلوگ دئە رەڤۆلتە مت ماسسڤەر گەوالت گەگەن رەبەللەن ئوند زڤلستەن نئەدەر. زاهلرەئجهە بەوۆهنەر ووردەن ئائوس ئهرەن دöرفەرن ڤەرترئەبەن، دئە ئانسجهلئەßئەند زەرستöرت ووردەن. دئە ڤەرلوستە ئائوف سەئتەن دەر ئارمەئە بەتروگەن ئەتوا 100 سۆلداتەن.[7] ئم ژاهر 2011 ئەنتسجهولدگتە سجه دئە تüرکسجهە رەگئەرونگ فüر دئە ماسساکەر ئوند رäئومتە 13.806 تۆدەسۆپفەر ئەئن.

حنتەرگروند

دەر هستۆرسجهە حنتەرگروند دەس دەرسم-ئائوفستاندس ورد هئەر ڤۆر ئاللەم فüر دئە زەئت سەئت دەر ئۆسمانسجهەن حەررسجهافت دارگەستەللت. ئم متتەلپونکت ستەهت دەر Üبەرگانگ ڤۆن ئەئنەر نور بەگرەنزت ستائاتلجه دورجهدرونگەنەن ئۆسمانسجهەن راندرەگئۆن زو ئەئنەم گەبئەت، داس ئم زوگە دەر ناتئۆنالستائاتسبلدونگ دەر فرüهەن رەپوبلک تüرکەئ زونەهمەند ئادمنستراتڤ، ملتäرسجه ئوند ئدەئۆلۆگسجه ئنتەگرئەرت وەردەن سۆللتە. فرüهەرە بەسئەدلونگس- ئوند رەگئۆنالگەسجهجهتە ورد ئم حائوپتارتکەل زو دەرسم بەهاندەلت.

حستۆرسجهە وورزەلن دەس کۆنفلکتەس

دەر هستۆرسجهە حنتەرگروند دەس دەرسم-ئائوفستاندس لئەگت ڤۆر ئاللەم ئم Üبەرگانگ ڤۆن دەر سپäتۆسمانسجهەن ئۆردنونگ زور فرüهەن رەپوبلک تüرکەئ. داس هستۆرسجهە دەرسم ئست نجهت مت دەر هەئوتگەن پرۆڤنز تونجەل ئدەنتسجه. سەئنە تەررتۆرئالەن گرەنزەن ڤەرäندەرتەن سجه بەرەئتس ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه مەهرفاجه. داس گەبرگگە دەرسم وار ئن سەئنەر گەسجهجهتە ڤئەلفاجه گرەنزرەگئۆن ڤەرسجهئەدەنەر حەررسجهافتسگەبئەتە ئوند هاتتە ئائوجه ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه سەئنەن ئەئگەنستäندگەن جهاراکتەر بەواهرت. دەرسم وار ئەئنە زەئت لانگ تەئل دەس ئەیâلەتس دیâربەکر، داس دامالس ئەئن وەئتەر ناجه نۆردەن رەئجهەندەس گەبئەت ئومفاسستە ئالس دئە هەئوتگە پرۆڤنز دیارباکıر. 1880 ووردە ئەس زو ئەئنەر سەلبستäندگەن پرۆڤنز ڤلâیەت دەرسم ئوند ئاجهت ژاهرە سپäتەر حارپوت ئانگەگلئەدەرت.[8]

ئۆبوۆهل دەرسم وئەدەرهۆلت ئن ڤەرسجهئەدەنە حەررسجهافتس- ئوند ڤەروالتونگسبەرەئجهە ئەئنگەگلئەدەرت ووردە، بلئەب دئە رەگئۆن فüر دئە üبەرگەئۆردنەتەن حەررسجهافتسزەنترەن لانگە ڤۆن بەگرەنزتەر ستراتەگسجهەر ئوند ورتسجهافتلجهەر بەدەئوتونگ. دئە زەرکلüفتەتە گەبرگسلاندسجهافت، سجهوئەرگە کلماتسجهە بەدنگونگەن ئوند گەرنگە لاندورتسجهافتلجهە ئەرترäگە ئەرسجهوەرتەن ئەئنە دائوئەرهافتە ستائاتلجهە دورجهدرنگونگ. زوگلەئجه بەگüنستگتە دئە ئابگەسجهرمتە لاگە دەن فۆرتبەستاند لۆکالەر ستاممەسستروکتورەن ئوند رەلگöسەر ئەئگەنستäندگکەئت.[9]

ئەرست ناجه دەم زەرفالل دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس ئوند دەر ئەنتستەهونگ دەر رەپوبلک تüرکەئ رüجکتە دەرسم ئالس ئەتهنسجه ئوند رەلگöس ئابوەئجهەند گەپرäگتە بننەنرەگئۆن ستäرکەر ئن دەن فۆکوس دەس ستائاتەس. دئە پۆلتک دەر فرüهەن رەپوبلک زئەلتە دارائوف، دئە رەگئۆن ئادمنستراتڤ، ملتäرسجه ئوند ئدەئۆلۆگسجه ئن دەن ناتئۆنالستائاتلجهەن ئۆردنونگسراهمەن ئەئنزوگلئەدەرن. دەر کۆنفلکت ڤۆن 1937/38 ئەنتستاند ئم کەرن ئائوس دەم ودەرستاند دەر بەڤöلکەرونگ دەرسمس گەگەن ستائاتلجهە زەنترالسئەرونگ، تüرکسئەرونگ ئوند ئاسسملاتئۆن.[10]

بەڤöلکەرونگ، رەلگئۆن ئوند سۆزئالۆردنونگ

دئە هستۆرسجه گەواجهسەنە بەڤöلکەرونگ دەرسمس وار ئوند ئست üبەروئەگەند کوردسجه-ئالەڤتسجه گەپرäگت. دئەسە ئەئنۆردنونگ بەزئەهت سجه ڤۆر ئاللەم ئائوف دئە ئۆرتسانسäسسگە رەگئۆنالبەڤöلکەرونگ ئوند نجهت ئائوف سپäتەرە زوزüگە ستائاتلجهەر بەدئەنستەتەر، ملتäرانگەهöرگەر ئۆدەر ئاندەرەر نجهت ئۆرتسانسäسسگەر گروپپەن. ئم کۆنتەخت دەر فرüهەن رەپوبلک تüرکەئ ناهم دەرسم دامت ئەئنە بەسۆندەرە ستەللونگ ئەئن، دا دئە رەگئۆن ئن ئەتهنسجهەر، رەلگöسەر ئوند سپراجهلجهەر حنسجهت ڤۆن دەر تüرکسجه-سوننتسجه گەپرäگتەن مەهرهەئتسبەڤöلکەرونگ ئابوجه.

دئە بەڤöلکەرونگ دەس هستۆرسجهەن دەرسم سپراجه üبەروئەگەند زازاک بەزئەهونگسوەئسە کıرمانجک ئۆدەر دıمل. دانەبەن بەستاندەن کورماندسجهسپراجهگە گروپپەن. دئەسە سپراجهەن گەهöرەن نجهت زو دەن تورکسپراجهەن، سۆندەرن زوم ئرانسجهەن زوەئگ دەر ئندۆگەرمانسجهەن سپراجهەن. دئە بەترۆففەنەن بەڤöلکەرونگسگروپپەن زäهلتەن سجه سەلبست üبەروئەگەند زو دەن کوردەن ئوند بەوۆهنتەن ئورسپرüنگلجه دئە هەئوتگە پرۆڤنز تونجەل ئوند ئهر ئوملاند.

دئە سۆزئالە ئۆرگانساتئۆن دەرسمس وار ترادتئۆنەلل ڤۆن ستاممەسگەسەللسجهافتەن (ئەشرەت) گەپرäگت، دئە نجهت سەلتەن ئونتەرەئناندەر کۆنکوررئەرتەن. دارائوس ئەرگبت سجه، داسس دئە بەڤöلکەرونگ دەس هستۆرسجهەن دەرسم نجهت ئالس گەسجهلۆسسەنە مۆدەرنە ناتئۆنالگەمەئنسجهافت ڤەرستاندەن وەردەن کانن. ئەئن ناتئۆنالەس سەلبستبەووسستسەئن هاتتە دئە بەڤöلکەرونگ دەرسمس نجهت.[11] ڤئەلمەهر هاندەلتە ئەس سجه ئوم ئەئنە رەگئۆنال ڤەرانکەرتە گەسەللسجهافت، دەرەن سۆزئالە ئۆردنونگ دورجه ستاممەسڤەربäندە، رەلگöسە ئائوتۆرتäتەن ئوند لۆکالە ماجهتڤەرهäلتنسسە بەستممت ووردە. دئە ترادتئۆنەللەن گەمەئنسجهافتس- ئوند ستاممەسستروکتورەن ئوند داس ستاممەسرەجهت وارەن ئن دەن 1930ەر ژاهرەن نۆجه وەئتگەهەند ئنتاکت. دەر ئەئنفلوسس دەس ستائاتەس وار گەرنگ. ئەس گاب ئەتوا 100 کلەئنە ستäممە، دەرەن فüهرەر ئوم دئە ڤۆرهەررسجهافت رانگەن ئوند سجه متونتەر بلوتگە فەهدەن لئەفەرتەن، ئن دئە سجه دئە ئارمەئە بسوەئلەن هنەئنزئەهەن لئەß.[12]

گەرادە دئەسە ئەتهنسجهە، رەلگöسە ئوند ترادتئۆنەللە ئەئگەنستäندگکەئت ئونتەرسجهئەد دەرسم وەسەنتلجه ڤۆن دەر دۆمنئەرەندەن مەهرهەئتسبەڤöلکەرونگ دەر فرüهەن رەپوبلک تüرکەئ. ئم زوگە دەر تüرکسجهەن ناتئۆنالستائاتسبلدونگ ووردە دئەسە ئەئگەنستäندگکەئت زونەهمەند ئالس پرۆبلەم ستائاتلجهەر ئۆردنونگ، ئننەرەر سجهەرهەئت ئوند ناتئۆنالەر حۆمۆگەنسئەرونگ واهرگەنۆممەن. دەر سپäتەرە کۆنفلکت مت دەر زەنترالگەوالت ئەرگاب سجه سۆمت ئائوس دەم گەگەنساتز زوسجهەن ئەئنەر کوردسجه-ئالەڤتسجه گەپرäگتەن رەگئۆنالگەسەللسجهافت ئوند ئەئنەم ستائاتسپرۆژەکت، داس تüرکسجهە سپراجهە، تüرکسجهە ئدەنتتäت ئوند پۆلتسجهە لۆیالتäت متەئناندەر ڤەرباند.

ورتسجهافت ئوند بلدونگ

دئە بەڤöلکەرونگ لەبتە ئن دەر حائوپتساجهە ڤۆن ئاجکەربائو ئوند ڤئەهزوجهت، مەئست ئن فۆرم ڤۆن هالبنۆمادسجهەر ترانسهومانز.[13] سئە وار ئارم ئوند وەنگ گەبلدەت. ئەئن کوردسجهەر ناتئۆنالسموس وار ئنسبەسۆندەرە ئونتەر دەن گوت ئائوسگەبلدەتەن سöهنەن فüهرەندەر فاملئەن ڤەربرەئتەت.[14]

مۆدەرنسئەرونگس- ئوند ئەئنهەئتسبەسترەبونگەن دەر رەپوبلک تüرکەئ

دئە فەئودالەن ڤەرهäلتنسسە ستاندەن ئم گەگەنساتز زو دەن مۆدەرنسئەرونگسبەسترەبونگەن دەر ژونگەن رەپوبلک تüرکەئ. دئە ستائاتلجهە ئەلتە سترەبتە داناجه، دەر رەگئۆن دئە „زڤلساتئۆن“ (مەدەنیەت) ناهەزوبرنگەن. مان وۆللتە ستراßئەن، سجهولەن ئوند فابرکەن بائوئەن ئوند دئە بەڤöلکەرونگ ڤۆن دەر ڤۆرموندسجهافت دەر ئالەڤتسجهەن رەلگöسەن فüهرەر، دەر دەدەس، ئوند دەر فەئودالهەررەن بەفرەئئەن. دەرسم سیمبۆلسئەرتە دئە رüجکستäندگکەئت دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهەس، دئە ئەس زو üبەروندەن گالت.

ئائوجه دئە ئەتهنسجهە ستروکتور دەرسمس ستاند ئم گەگەنساتز زوم ناتئۆنالتäتسڤەرستäندنس ئوند ئەئنهەئتسبەسترەبەن دەس ستائاتەس. کوردەن ئوند زازا ووردەن ئالس پۆتەنزئەللە گەفاهر فüر دئە ستائاتلجهە ئەئنهەئت بەتراجهتەت. دئە تüرکسئەرونگ دەر بەڤöلکەرونگ وار ئەئن متتەل، دئەسەر گەفاهر زو بەگەگنەن.

دەر گەنەرالستابسجهەف فەڤز چاکماک ئنسپزئەرتە دئە رەگئۆن ئم ژاهرە 1930 ئوند ساندتە دەم ئننەنمنستەرئوم ئوند دەم منستەرپرäسدئالامت ئەئنەن بەرجهت، ئن دەم ئەر دئە بۆمباردئەرونگ ڤەرسجهئەدەنەر „درەئستەر“ کوردسجهەر دöرفەر مت حلفە دەر تüرکسجهەن لوفتواففە ئالس ئەخەمپەل فüر ئاللە ڤۆرسجهلوگ. دئە دöرفەر بەزاهلتەن کەئنە ستەئوئەرن، سجهجکتەن ئهرە کندەر نجهت زوم ملتäر ئوند وۆللتەن ئهرە واففەن نجهت ئابگەبەن. ئائوßئەردەم äئوßئەرتە چاکماک سۆرگەن، داسس 10.000 کوردەن ڤەرسوجهتەن، تüرکسجهە دöرفەر زو „کوردسئەرەن“.[15] ئەئنەن مۆنات سپäتەر بەگاننەن ئام 24. ئۆکتۆبەر ئوند ئام 1. نۆڤەمبەر زوەئ کلەئنەرە ئۆپەراتئۆنەن ئن پüلüمüر. دابەئ ووردە ناجه بەرجهتەن دەس تüرکسجهەن گەنەرالستابس بەئ دەر لەتزتەن ئۆپەراتئۆن ئو. ئا. داس دۆرف کüرک نئەدەرگەبراننت ئوند ئاللە „رäئوبەر“ ئن دەر نäهە دەس دۆرفەس ڤەرنجهتەت.

ئننەنمنستەر شüکرü کایا بەرەئستە ئەئن ژاهر سپäتەر داس گەبئەت ئوند ستەللتە فەست، داسس ستاممەسرەجهت گەهاندهابت وەردە ئوند دئە بەڤöلکەرونگ کائوم ستەئوئەرن زاهلە. فەرنەر گەبە ئەس ماسسەنهافتەن واففەنبەستز. ئەس هەررسجهە گەسەتزلۆسگکەئت ئوند مان درüجکە سجه ڤۆر دەر وەهرپفلجهت. ئەر سجهلوگ ئەئنەن زوەئستوفەنپلان ڤۆر، دەر دئە دورجهسەتزونگ ستائاتلجهەر گەوالت، سجهولبلدونگ ئوند تüرکسئەرونگ دەر بەڤöلکەرونگ ڤۆرساه.[16] ئاتاتüرک بەزەئجهنەتە 1936 ئم تüرکسجهەن پارلامەنت دئە „دەرسم-فراگە“ ئالس داس وجهتگستە ئننەنپۆلتسجهە پرۆبلەم دەس لاندەس.[17]

ئن دەر تüرکسجهەن پرەسسە ئوند ئائوجه ڤۆن رەگئەرونگسمتگلئەدەرن ووردە دەرسم ئالس ‚کرانکهەئت‘ (هاستالıک) ئوند ‚ئونهەئل‘ (بەلâ) بەزەئجهنەت. دئە ماجهت دەر ئاگهاس مüسسە گەبرۆجهەن وەردەن. ئەس سۆللتەن ورتسجهافتلجهە ماßناهمەن ئەئنگەلەئتەت، ستراßئەن ئوند سجهولەن گەبائوت ئوند دئە بەڤöلکەرونگ فüر دەن ستائات „ئەروäرمت وەردەن“. دئە بەوۆهنەر هäتتەن سجه ڤۆم تüرکەنتوم „ئەنتفرەمدەت“، ئهرە سپراجهە زوم تەئل ڤەرگەسسەن ئوند ئانگەفانگەن، سجه فüر کوردەن زو هالتەن.[18]

بەسئەدلونگسگەسەتز 1934

داس بەسئەدلونگسگەسەتز ئم ئامتسبلاتت ئام 21. ژون 1934 ترات داس سۆگەناننتە بەسئەدلونگسگەسەتز[19] (İسکâن کانونو) مت ڤەرöففەنتلجهونگ ئم ئامتسبلاتت دەر تüرکەئ ئن کرافت. زئەل دەس گەسەتزەس وار دئە تüرکسئەرونگ دەر بەڤöلکەرونگ، دئە ستائاتلجهە ڤەرترەتەر ئۆهنەهن زو دەن „ئورسپرüنگلجهەن تüرکەن“ رەجهنەتەن.[14] دەرسم وار داس ئەرستە گەبئەت، ئن دەم داس گەسەتز زور گەلتونگ کۆممەن سۆللتە.

دئە تüرکەئ ووردە لائوت دەم متتە 1947 ئائوفگەهۆبەنەن[20] ئارتکەل 2 ئن درەئ زۆنەن ئونتەرتەئلت:

  1. رەگئۆنەن، ئن دەنەن بەڤöلکەرونگ تüرکسجهەر کولتور ئانگەسئەدەلت وەردەن سۆلل
  2. رەگئۆنەن، دئە فüر دەن ترانسپۆرت ئوند دئە ئانسئەدلونگ ژەنەر بەڤöلکەرونگ ڤۆرگەسەهەن سند، دئە دەر تüرکسجهەن کولتور ئانگەگلجهەن وەردەن سۆلل
  3. رەگئۆنەن، دئە ئونتەر ئاندەرەم ئائوس گرüندەن دەر کولتور، پۆلتک، دەس ملتäرس ئوند دەر ئۆردنونگ ئەنتڤöلکەرت وەردەن سۆللەن ئوند ئن دەنەن ئانسئەدلونگ ئوند وۆهنەن ڤەربۆتەن وارەن.[21]

ئاللە ئنستتوتئۆنەن دەر تربالەن ئوند رەلگöسەن فüهرونگ ووردەن ئابگەسجهاففت ئوند ئهر گروندبەستز ووردە کۆنفسزئەرت (ئارت. 10). لائوت ئورسپرونگستەخت سۆللتەن نجهت-تüرکسجهە نۆمادەنستäممە ئن „دöرفەرن تüرکسجهەر کولتور“ ئانگەسئەدەلت وەردەن (ئارت. 9). „دئەژەنگەن، دئە نجهت دەر تüرکسجهەن کولتور ئانگەهöرەن“ ئۆدەر ئهر زوار ئانگەهöرەن، „ژەدۆجه ئەئنە ئاندەرە سپراجهە سپرەجهەن“، کۆننتەن ئومگەسئەدەلت ئۆدەر ئائوسگەبüرگەرت وەردەن (ئارت. 11 لت. ب). دئە رەگئۆن دەرسم ووردە زو ئەئنەر رەگئۆن دەر درتتەن کاتەگۆرئە ئەرکلäرت ئوند وار سۆمت فüر ئەئنە ئەنتڤöلکەرونگ ڤۆرگەسەهەن.[22]

ملتäرڤەروالتونگ

ئانفانگ 1936 ووردە دەرسم ئن تونچەل [!] ئومبەناننت ئوند ئونتەر ملتäرڤەروالتونگ گەستەللت. داس ئەنتسپرەجهەندە گەسەتز – ئومگانگسسپراجهلجه ئائوجه „تونجەل-گەسەتز“ (تونجەل کانونو) هاتتە دئە نر. 2884 ئوند هئەß „گەسەتز üبەر دئە ڤەروالتونگ دەس ڤلâیەتس تونچەل“ (تونچەل ڤلâیەتنن ئدارەس هاککıندا کانون).[23] ئەس ووردە ئام 25. دەزەمبەر 1935 ڤەرابسجهئەدەت ئوند ترات ئام 2. ژانوئار 1936 ئن کرافت. ئابدوللاه ئالپدۆğئان ووردە زوم ملتäرگۆئوڤەرنەئور (ڤال ڤە کوماندان ئوند ئومومی مüفەتتش، ئارت. 1) بەستەللت ئوند مت وەئترەئجهەندەن ڤۆللماجهتەن ئائوسگەستاتتەت. دازو گەهöرتەن ئائوجه ڤۆللماجهتەن ئن دەر رەجهتسپرەجهونگ (ئارت. 8 فف.) بەئ دەر ڤەرهäنگونگ ئوند ڤۆللسترەجکونگ ڤۆن تۆدەسسترافەن (ئارت. 33) ئوند دەر ئومسئەدلونگ ئوند ڤەرباننونگ ئائوس „گرüندەن دەر سجهەرهەئت ئوند دەر öففەنتلجهەن ئۆردنونگ“ (ئارت. 31).[24] مان بەئابسجهتگتە ئەئنە پۆلتسجه-ئادمنستراتڤە رەئۆرگانساتئۆن مت حلفە ملتäرسجهەر رەپرەسسئۆن[25] ئوند ڤەرهäنگتە دەن ملتäرسجهەن ئائوسناهمەزوستاند üبەر دەرسم.[26] ئم ونتەر 1936/37 ستەللتە دئە ئارمەئە دئە زوگäنگە زور رەگئۆن ئونتەر سترکتە ملتäرسجهە کۆنترۆللە ئوند ڤەرهندەرتە ئەئن- ئوند ئائوسرەئسەن.

دئە ستäممە ساهەن سجه بەدرۆهت ئوند لەهنتەن ستائاتلجهە ئەئنمسجهونگ ئاب. سئە بەتراجهتەتەن دئە زونەهمەندە ملتäرسجهە ئوند ئادمنستراتڤە ئومکلاممەرونگ ئالس ئانگرفف ئائوف ئهرە پرڤلەگئەن. بەرەئتس ئم ڤۆرفەلد دەر ئائوسەئناندەرسەتزونگەن هاتتە دەر سپäتەرە ئانفüهرەر ئوند داس گەئستلجهە حائوپت دەس ئائوفستاندەس، سەیت رıزا، ملتäرگۆئوڤەرنەئور ئالپدۆğئان گەگەنüبەر دئە ستائاتلجهەن ئەئنگرففە ئابگەلەهنت. ئالپدۆğئان هاتتە دابەئ دئە حەرائوسگابە ئاللەر واففەن گەفۆردەرت.[27] دەر سجهارفە تۆن ئن دەن کۆنتاکتەن بەئدەر پارتەئئەن سجهüرتە دەن کۆنفلکت زوسäتزلجه.

دەر ئائوفستاند

ئەرستە ئائوسەئناندەرسەتزونگەن

  مانجهە ستäممە رەئاگئەرتەن مت گەوالت ئائوف دئە رەگەلونگەن ئوند تüرکسئەرونگسبەسترەبونگەن دەس ئومسئەدلونگسگەسەتزەس ئوند دئە زونەهمەندە ملتäرسجهە پرäسەنز، دئە سئە ئالس ئانگرفف ئائوف ئهرە دە-فاجتۆ-سۆئوڤەرäنتäت بەتراجهتەتەن. دئە ستäممە دەر حایداران ئوند دەمەنان براننتەن ئن دەر ناجهت زوم 21. مäرز 1937 ئەئنە پۆلزەئستاتئۆن ئوند ئەئنە حۆلزبرüجکە نئەدەر ئوند زەرستöرتەن تەلەفۆنلەئتونگەن.[28] ڤۆرائوسگەگانگەن وارەن ئەئنگە ڤۆرفäللە ڤۆن گەوالت گەگەن دۆرفبەوۆهنەر، فäللە ڤۆن ڤەرگەوالتگونگ دورجه تüرکسجهە سۆلداتەن ئوند ڤۆن تöتونگ تüرکسجهەر سۆلداتەن.[29] دەر ستائات زۆگ سۆفۆرت تروپپەن ئائوس ئاندەرەن پرۆڤنزەن ئن دەر رەگئۆن زوساممەن، ناهم ئەرستە ڤەرهافتونگەن ڤۆر ئوند ڤەرسوجهتە، واففەن زو کۆنفسزئەرەن. ئەلازığ ووردە ستüتزپونکت دەر لوفتواففە. داس 2. گەسجهوادەر ستەللتە زونäجهست سئەبەن ماسجهنەن. مان ڤەردäجهتگتە سەیت رıزا، دئە ئائوسسجهرەئتونگەن ئائوسگەلöست زو هابەن. مöگلجهەروەئسە وار دەر ڤەرداجهت دئە فۆلگە ئەئنەر دەنونزئاتئۆن لۆکالەر فەئندە سەیت رıزاس.

سەجهس تاگە سپäتەر üبەرفئەلەن ئائوفستäندسجهە دئە واجهە ڤۆن سن. وەئتەرە Üبەرفäللە فۆلگتەن. ئانفانگ مائ 1937 لەگتەن ئائوفستäندسجهە ئەئنەن حنتەرهالت ئوند تöتەتەن زەهن ئۆففزئەرە ئوند 50 سۆلداتەن. فۆلتەرسپورەن ئوند دئە ئەنتستەللونگ دەر لەئجهنامە رئەفەن گرۆßئە ئەنترüستونگ ئن دەر تüرکەئ هەرڤۆر.[25]

ئالس دئە لوفتواففە ئانفنگ، دöرفەر زو بۆمباردئەرەن، ئەنتساندتە سەیت رıزا ئەئنە دەلەگاتئۆن زو ڤەرهاندلونگەن زوم تüرکسجهەن حائوپتقوئارتئەر ئن ئەلازığ.[25] ئائوجه برە İبراهم، ئەئن سۆهن سەیت رıزاس، گنگ زو ڤەرهاندلونگەن ئنس تüرکسجهە حائوپتقوئارتئەر ئوند ووردە ئائوف دەم رüجکوەگ ڤۆن متگلئەدەرن دەس ڤەرفەئندەتەن کıرگان-ستاممەس گەتöتەت.[30] رıزا فۆردەرتە لۆکالە ئائوتۆنۆمئە ئوند دئە بەسترافونگ دەر مöردەر. گۆئوڤەرنەئور ئالپدۆğئان لەهنتە ئاب ئوند فۆردەرتە ئەرنەئوت دئە حەرائوسگابە ئاللەر واففەن.[30] ئام 26. ئاپرل فüهرتە سەیت رıزا ئەئنەن ڤەرگەلتونگسانگرفف ئائوف دئە کرگانل ئن سن دورجه، دەم زەنتروم دئەسەس ستاممەس.

ئۆپەراتئۆن „زüجهتگونگ ئوند دەپۆرتاتئۆن“ (تەدپ ڤە تەنکل)

 

داس تüرکسجهە کابنەتت بەسجهلۆسس ئام 4. مائ 1937 ئن گەهەئمەر ستزونگ: شابلۆن:زتات

دئە ئۆپەراتئۆن ئەرهئەلت دەن نامەن „زüجهتگونگ ئوند دەپۆرتاتئۆن“ (تەدپ ڤە تەنکل). ئن دەرسم ووردەن تüرکسجهە تروپپەن ئم ئومفانگ ڤۆن 25.000 مانن زوساممەنگەزۆگەن. ئهنەن ستاندەن ئانفäنگلجه مندەستەنس 1.500 کäمپفەر ئائوس دەرسم گەگەنüبەر.[25] دئەسە فüهرتەن ئهرە Üبەرفäللە مەئستەنس ئن کلەئنەن گروپپەن ڤۆن بس زو زەهن مانن دورجه. مانجهمال بەتەئلگتەن سجه ئائوجه 30–40 کäمپفەر ئان ئەئنەر ئاکتئۆن. دئە لوفتواففە وارف ئائوجه تüرکسجهسپراجهگە فلوگبلäتتەر ئاب. ئن ئەئنەم فلوگبلاتت ڤۆم مائ 1937 هئەß ئەس:

شابلۆن:زتات

ئم وەئتەرەن تەخت ورد دەن بەوۆهنەرن ئەرکلäرت، دئەس سەئ دئە لەتزتە ئەرکلäرونگ üبەر دئە گرۆßموت دەس ستائاتەس. سئە سۆللتەن سئە گەمەئنسام مت ئهرەن کندەرن لەسەن ئوند راسجه ئەنتسجهەئدەن، ئاندەرنفاللس سەتزە مان تروپپەن ئن بەوەگونگ، دئە سئە ڤەرنجهتەن وüردەن. Äهنلجهە فلوگبلäتتەر گاب ئەس بس زوم ئەندە دەس ئائوفستاندەس.

ئام 20. ژون رەئستە رەگئەرونگسجهەف ئنöنü ناجه ئەلازığ ئم بەسترەبەن، سەئنە ملتäرسجهە ئەرفاهرونگ ڤۆر ئۆرت ئەئنزوسەتزەن. ئام 9. ژول 1937 ووردەن ئالشەر، ئەئنەر دەر ئۆرگانساتۆرەن دەس ودەرستاندەس، ئوند سەئنە فرائو زارفە دورجه ڤەررات ئائوس دەن ئەئگەنەن رەئهەن ئەرمۆردەت. ئانستفتەر دئەسەس ڤەرراتەس وار رایبەر (رەهبەر)، ئەئن نەففە سەیت رıزاس. دئە کöپفە بەئدەر ئەرسجهۆسسەنەن سجهجکتە مان ناجه ئەلازığ، ملتäرگۆئوڤەرنەئور ئالپدۆğئان زوم گەسجهەنک.

ئەسکالاتئۆن ئوند گەرجهتسڤەرفاهرەن

  دئە ئەرەئگنسسە ئەسکالئەرتەن ئم سۆممەر. دئە ئائوفستäندسجهەن üبەرفئەلەن کاسەرنەن ئوند واجهەن ئوند ڤەرسوجهتەن، برüجکەن ئن مازگرت ئوند پەرتەک زو سپرەنگەن. ئالتەر سترەئت ئوند بلوتفەهدەن ئونتەر دەن ستäممەن فلاممتەن ئائوف. ئەس کام زو وەجهسەلندەن کۆئالتئۆنەن. ئم سەپتەمبەر ووردە رıزاس لاگە ئائوسسجهتسلۆس. سەئنە زوەئتە فرائو بەسە، ئەئن وەئتەرەر سۆهن سۆوئە ئەئنە گرۆßئە ئانزاهل ڤۆن بەوۆهنەرن سەئنەس دۆرفەس ووردەن ڤۆن سۆلداتەن گەتöتەت. ئەنتتäئوسجهت ئوند ئۆففەنبار ئائوجه ئائوف دروجک سەئنەس ئەئگەنەن ستاممەس هن[31] ئەرگاب سجه سەیت رıزا. ئەر ووردە مت 50 گەفۆلگسلەئوتەن ڤەرهافتەت، ڤۆر گەرجهت گەستەللت، ناجه ئەئنەر ڤئەرتäگگەن ڤەرهاندلونگ ڤەرورتەئلت ئوند ئونڤەرزüگلجه متتە نۆڤەمبەر هنگەرجهتەت.[32][33] داس گەرجهتسڤەرفاهرەن ئوند دئە حنرجهتونگ ئەرفۆلگتەن ئونتەر گرۆßئەم زەئتدروجک، دا مان ئاتاتüرک، دەر دئە رەگئۆن ئام نäجهستەن تاگ بەسوجهەن وۆللتە، نجهت مت گنادەنەرسوجهەن بەلäستگەن وۆللتە.[34] دەر مانن، دەر داس گەرجهتسڤەرفاهرەن ئالس ژونگەر بەئامتەر ئۆرگانسئەرتە، وار دەر سپäتەرە ئائوßئەنمنستەر İهسان سابر چاğلایانگل. ئەر سجهلدەرتە دئە حنرجهتونگ ئن سەئنەن مەمۆئرەن مت فۆلگەندەن وۆرتەن: شابلۆن:زتات

ئنسگەسامت ستاندەن 58 پەرسۆنەن ڤۆر گەرجهت. مت رıزا ووردەن فۆلگەندە پەرسۆنەن هنگەرجهتەت:

  • رەسک حüسەین، سۆهن رıزاس
  • سەیت حاسۆ، فüهرەر دەس ستاممەس دەر شەخان
  • فıندıک، سۆهن کامەرس، دەس فüهرەرس دەس ستاممەس دەر یوسوفان
  • حاسان، سۆهن جەبرائلس، دەس فüهرەرس دەس ستاممەس دەر دەمەنان
  • حاسان، سۆهن ئولکیەس ئائوس دەم ستامم دەر کورەیشان
  • ئال، سۆهن مرزالس

دئە کöرپەر دەر حنگەرجهتەتەن ووردەن ئن ئەلازığ زور سجهائو گەستەللت، ئانسجهلئەßئەند ڤەربراننت ئوند ئان ئونبەکاننتەم ئۆرت ڤەرگرابەن. بەئ ڤئەر دەر ئنسگەسامت ئەلف زوم تۆدە ڤەرورتەئلتەن ووردە دئە تۆدەسسترافە وەگەن Üبەرسجهرەئتەنس دەر ئالتەرسگرەنزە ئن حافتسترافەن ڤۆن ژەوەئلس 30 ژاهرەن ئومگەواندەلت. ڤئەرزەهن ئانگەکلاگتە ووردەن فرەئگەسپرۆجهەن، دئە üبرگەن زو ئونتەرسجهئەدلجهەن حافتسترافەن ڤەرورتەئلت.[35]

واففەنروهە ئوند ئەرنەئوتە کäمپفە

ڤۆن نۆڤەمبەر 1937 بس زوم مäرز 1938 روهتەن دئە فەئندسەلگکەئتەن بەدنگت دورجه ئەئنەن سەهر سترەنگەن ونتەر. ئم فرüهلنگ 1938 ناهم دئە ئارمەئە ئهرە ئۆپەراتئۆنەن مت گرۆßئەر حäرتە وئەدەر ئائوف. ئەس ئەخستئەرەن ڤەرسجهئەدەنە بەرجهتە üبەر گرäئوئەلتاتەن دەر تüرکسجهەن ئارمەئە. ئائوجه ستäممە وئە دئە پلڤانک ئوند دئە ئاشاğı ئابباس، دئە دەم ستائات لۆیال گەگەنüبەرستاندەن، ووردەن ڤەرنجهتەت. تاگەسبەرجهتە دەس تüرکسجهەن گەنەرالستابس، دئە ئن بوجهفۆرم ڤەرöففەنتلجهت ووردەن ئوند دئە ئەرەئگنسسە مت ڤئەلەن ئەئنزەلهەئتەن ئوند زاهلەن ڤۆن گەتöتەتەن „رäئوبەرن“ دۆکومەنتئەرەن ئوند ئائوگەنزەئوگەنبەرجهتە ڤۆن بەتەئلگتەن سۆلداتەن ئوند ئۆپفەرن[36] بەستäتگەن دئە گەوالتتاتەن ئوند ماسساکەر ئان ئائوفستäندسجهەن ئوند زڤلستەن.[14] دەر تüرکسجهە گەنەرالستاب بەرجهتەتە ڤۆن 7.954 تۆتەن ئننەرهالب ڤۆن 17 تاگەن وäهرەند دئەسەر زوەئتەن پهاسە دەس ئائوفستاندەس.[37] دۆرفبەوۆهنەر ووردەن زوساممەنگەترئەبەن ئوند ئەرسجهۆسسەن. گروپپەن، دئە سجه ئن حöهلەن ڤەرستەجکت هئەلتەن، ووردەن ئائوسگەرäئوجهەرت ئۆدەر ڤەربراننت. دئە دöرفەر ووردەن زەرستöرت. دئە دۆکومەنتە دەس گەنەرالستابس بەرجهتەن بەئسپئەلسوەئسە ئام 12. ژول 1938: شابلۆن:زتات

ئن ئەئنەر سجهولونگسبرۆسجهüرە دەر ژاندارما مت دەم تتەل „فüهرەر üبەر دئە ئۆپەراتئۆنەن زور ڤەرفۆلگونگ ڤۆن رäئوبەرن، üبەر دئە دورجهسوجهونگ ڤۆن دöرفەرن ئوند داس ئەئنساممەلن دەر واففەن ئم گەبئەت تونجەل“ ئائوس دەم ژاهرە 1938 هەئßت ئەس ئم کاپتەل üبەر دئە „سوجهە ناجه رäئوبەرن ئم دۆرف“: „دöرفەر، ئن دەنەن گەسجهۆسسەن ورد، مüسسەن ڤەربراننت وەردەن“. ئم نäجهستەن ئابسجهنتت وەردەن دئە سپەزئەللەن سجهوئەرگکەئتەن بەئم ئاببرەننەن دەر حäئوسەر تهەماتسئەرت ئوند راتسجهلäگە ئەرتەئلت، وئە مان دئە حäئوسەر ئانزüندەت.[38] جەلâل بایار ڤەرکüندەتە ئام 29. ژون 1938 ڤۆر دەر ناتئۆنالڤەرسامملونگ، دئە ئارمەئە وەردە مت ئەئنەر ئاللگەمەئنەن سäئوبەرونگساکتئۆن دئە ڤەرفۆلگونگستروپپەن ئونتەرستüتزەن ئوند دئەسەس پرۆبلەم ئەئن فüر ئاللە مال ئائوسرادئەرەن.[39]

دئە ئائوگەنزەئوگن مەنەز ئاککایا ئائوس دەم دۆرف حالبۆرولو بەرجهتەتە: شابلۆن:زتات

 

دئە تüرکسجهەن تروپپەن ئومفاسستەن ئائوف دەم حöهەپونکت دەر کäمپفە درەئ ئارمەئەکۆرپس مت ئەتوا 50.000 مانن. دئە دەرسمەر ستäممە وارەن دەر ئارمەئە نجهت گەواجهسەن.[40] بەئ دەن کäمپفەن ووردە دئە ئارمەئە ڤۆن دەر لوفتواففە ئونتەرستüتزت.[41] ئنسگەسامت ووردەن 40 فلوگزەئوگە فüر ئائوفکلäرونگ ئوند بۆمباردەمەنتس ئەئنگەسەتزت.[42] دئە فلوگزەئوگە ستارتەتەن ڤۆن ستüتزپونکتەن ئن دیارباکıر ئوند ئەلازığ ئائوس. ئائوجه دئە ئادۆپتڤتۆجهتەر ئاتاتüرکس، سابها گöکچەن، وار ئالس پلۆتن ئان دەن بۆمباردەمەنتس بەتەئلگت. ئەئن بەرجهت دەس گەنەرالستابس سپراجه ڤۆن „سجهوەرەن سجهäدەن“، دئە ئهرە 50-کلۆ-بۆمبە ئونتەر ئەئنەر گروپپە ڤۆن „50 فلüجهتەندەن رäئوبەرن“ ئانگەرجهتەت هابە.[43]

دەر برتسجهە کۆنسول ئن ترابزۆن بەرجهتەتە سەئنەم بۆتسجهافتەر ئن ئانکارا: شابلۆن:زتات تۆنائوفزەئجهنونگەن ئەئنەر رەپۆرتاگە ئائوس دەم ژاهرە 1986 مت دەم زەئتزەئوگەن ئوند سپäتەرەن ئائوßئەنمنستەر چاğلایانگل سۆللەن دەن ئەئنساتز ڤۆن گفتگاس دورجه دئە ئارمەئە بەلەگەن. وöرتلجه هەئßت ئەس: شابلۆن:زتات

ماßناهمەن ناجه دەر ئەندگüلتگەن نئەدەرسجهلاگونگ دەس ئائوفستاندەس

دئە ئائوسەئناندەرسەتزونگەن گنگەن نۆجه بس ئۆکتۆبەر 1938 وەئتەر. ناجه دەر ئەندگüلتگەن نئەدەرسجهلاگونگ دەس ئائوفستاندەس ووردەن زاهلرەئجهە بەوۆهنەر ئن ئاندەرە لاندەستەئلە دەپۆرتئەرت، وۆفüر ئەئگەنس ئائوففانگلاگەر ئەئنگەرجهتەت ووردەن. ئەس ورد ڤۆن بس زو 50.000 دەپۆرتئەرتەن بەرجهتەت.[44] دئە مەنسجهەن ووردەن ئن دئە پرۆڤنزەن مانسا، تەکرداğ، بالıکەسر، کıرکلارەل، ئەدرنە ئوند ئزمر ئومگەسئەدەلت.[45]

ئائوسورکونگەن

دەرسم مارکئەرتە داس ئەندە تربالەر، ئەتهنسجهەر ئوند رەلگöسەر ئائوفستäندە ئن دەر تüرکەئ.[42] ئەئنە ئامنەستئە فüر بەوۆهنەر، دئە سجه ئن دئە بەرگە گەفلüجهتەت هاتتەن، ووردە 1946 – ژاهرە ناجه دەم ئائوفستاند – ئەرلاسسەن. ئام 1. ژانوئار 1947 هۆب دئە رەگئەرونگ داس „تونجەل-گەسەتز“ ئائوف. دەن ئائوسناهمەزوستاند بەئەندەتە سئە ئم ژاهرە 1948.[46] ئەرست داناجه ووردە دەر زوترتت زور رەگئۆن وئەدەر ئەرمöگلجهت. ئۆسمان مەتە، کۆررەسپۆندەنت دەر دامالس مەئستڤەرکائوفتەن زەئتونگ ئاناتۆلئەنس سۆن پۆستا، بەرەئستە داس گەبئەت زەهن ژاهرە ناجه دەم ئائوفستاند ئوند بەرجهتەتە ئەرسجهüتتەرت üبەر دئە ڤöللگە ئابوەسەنهەئت ڤۆن سجهولەن، ستراßئەن ئوند مەدزنسجهەر ڤەرسۆرگونگ.[47] دئە ئونمتتەلبارەن فۆلگەن دەس دەرسم-ئائوفستاندەس وارەن ئەئنە گرۆßفلäجهگە ڤەرهەئەرونگ دەس لاندسترجهەس، دەر تۆد ڤۆن مöگلجهەروەئسە مەهر ئالس 10.000 مەنسجهەن، دارونتەر ڤئەلە فرائوئەن ئوند کندەر، ئوند دئە دەپۆرتاتئۆن زەهنتائوسەندەر ئەئنوۆهنەر.[48][49] دەم ئائوفستاند فۆلگتە ئەئنە زوەئ ژاهرزەهنتە وäهرەندە پهاسە ئۆهنە ودەرستاند گەگەن دئە زەنترالرەگئەرونگ. دابەئ سپئەلتەن نجهت نور دئە زوانگسماßناهمەن، سۆندەرن ئائوجه دەر ئائوسبروجه دەس زوەئتەن وەلتکرئەگەس ئەئنە رۆللە، دەر ئائوجه ئن دەن کوردسجهەن گەبئەتەن مت سۆرگە بەتراجهتەت ووردە.[50]

ئالس دئە ئاربەئتەرپارتەئ کوردستانس (پکک) متتە دەر 1980ەر ژاهرە دەن بەواففنەتەن کامپف ئائوفناهم، وار دەرسم ئەرنەئوت سجهائوپلاتز ڤۆن کäمپفەن. دئە ئارمەئە لئەß ئم ژاهرە 1994 ئەئن درتتەل دەر دöرفەر زوانگسرäئومەن ئوند زەرستöرەن ئوند براننتە گرۆßئە ئارەئالە والد نئەدەر.[51] حەئوتە فندەن نۆجه ڤەرەئنزەلت کäمپفە ستاتت. دئە پۆلتک دەر زەرستöرونگ ڤۆن دöرفەرن ووردە ئائوفگەگەبەن.

ئام 23. نۆڤەمبەر 2011 ناهم دەر تüرکسجهە منستەرپرäسدەنت رەجەپ تاییپ ئەردۆğئان ستەللونگ زو دەن ئەرەئگنسسەن ئوند ئەنتسجهولدگتە سجه öففەنتلجه فüر دئە ڤۆرگەهەنسوەئسە دەر ستائاتلجهەن تüرکسجهەن ستەللەن گەگەنüبەر دەن کوردەن. ئەر بەزەئجهنەتە دئە ڤۆرگäنگە ڤۆن دەرسم ئالس دئە „تراگسجهستەن ئوند سجهمەرزهافتەستەن ئەرەئگنسسە“ دەر نەئوئەرەن تüرکسجهەن گەسجهجهتە.[52]

بەوەرتونگ

دئە نئەدەرسجهلاگونگ دەس دەرسم-ئائوفستاندەس گلت ئالس ئەئنەس دەر دونکەلستەن کاپتەل ئن دەر گەسجهجهتە دەر رەپوبلک تüرکەئ.[53] دئە وجهتگستە سجهرفتلجهە قوئەللە üبەر دئە بەواففنەتەن ئائوسەئناندەرسەتزونگەن ئست داس بوجه تüرکیە جومهوریەتندە ئایاکلانمالار (1924–1938). دئەسەس بوجه ووردە ڤۆن دەر هستۆرسجهەن ئابتەئلونگ دەس تüرکسجهەن گەنەرالستابس ڤەرöففەنتلجهت ئوند بئەتەت ئەئنە جهرۆنۆلۆگسجهە ئابفۆلگە ئسۆلئەرتەر ئەرەئگنسسە.[14] زور زەئت دەس ئائوفستاندەس گاب ئەس کەئنە ئائوسلäندسجهەن بەئۆباجهتەر ئن دەر رەگئۆن; دەنن بەرەئتس وäهرەند دەس کۆچگر-ئائوفستاندەس هاتتە دئە رەگئەرونگ ئاللە مسسئۆنارە دەس لاندەس ڤەروئەسەن. دئەسە فەهلتەن نون، ئوم دەر وەلت ڤۆن دەم „کرئەگ گەگەن مäننەر، فرائوئەن ئوند کندەر“، ڤۆن دەر زەرستöرونگ گانزەر ئۆرتسجهافتەن ئوند دەر دەپۆرتاتئۆن ئهرەر ئەئنوۆهنەر زو بەرجهتەن.[49] ئەئن ماسسەنگراب ئائوس دئەسەن تاگەن بەفندەت سجه ئن ئالاجıک.

ئابەندلäندسجهە ستانداردوەرکە ڤۆن بەرنارد لەوس[54] ئوند ستانفۆرد ژ. سهاو[55] ئەروäهنەن دئە ئەرەئگنسسە مت کەئنەم وۆرت.[14] دەر ئائوفستاند ئوند دئە ئارت دەر نئەدەرسجهلاگونگ ووردەن ئائوجه ئن دەر تüرکسجهەن گەسجهجهتسوسسەنسجهافت لانگە زەئت نجهت تهەماتسئەرت، دئە بەتەئلگتەن ووردەن ئن دەر تüرکسجهەن Öففەنتلجهکەئت ئالس برگانتەن هنگەستەللت.[56] İسمائل بەشکچ وار ئەئنەر دەر ئەرستەن، دئە üبەر دئە ڤۆرگäنگە سجهرئەبەن. داس بوجه تونجەل کانونو (1935) ڤە دەرسم ژەنۆسد ووردە ڤەربۆتەن ئوند بەشکج ساß وەگەن سەئنەر ڤەرöففەنتلجهونگەن مەهر ئالس زەهن ژاهرە ئم گەفäنگنس.

داس تهەما لöست گرۆßئە کۆنترۆڤەرسەن ئائوس، ڤۆن کوردسجهەر سەئتە ورد ڤئەلفاجه ڤۆن گەنۆزد گەسپرۆجهەن. ئەئنە پۆلتک دەر گەزئەلتەن پهیسسجهەن ڤەرنجهتونگ ئەئنەس تەئلس دەر کوردسجهەن مندەرهەئت هات ئەس ناجه ئانسجهت ڤۆن مارتن ڤان بروئنەسسەن ئاللەردنگس نئە گەگەبەن.[14] داس ئومسئەدلونگسگەسەتز، دئە رەفۆرمماßناهمەن ئوند دئە ملتäرسجهە کامپاگنە وارەن تەئل دەر تüرکسئەرونگسپۆلتک ئوند رجهتەتەن سجه پرمäر گەگەن دئە کوردسجهە ئدەنتتäت ئوند سپراجهە. وسسەنسجهافتلەر وئە ڤان بروئنەسسەن ئوند حانس-لوکاس کئەسەر بەوەرتەن دئە نئەدەرسجهلاگونگ ئوند ئومسئەدلونگ ئالس ئەتهنۆزد. گüنتەر سەئوفەرت بەوەرتەت دئە ئەرەئگنسسە ئالس فەلدزوگ ئۆدەر کرئەگ، فüر دەن دئە ئانفäنگلجهەن سجهارمüتزەل نور ئالس ڤۆرواند گەدئەنت هäتتەن.

دلشا دەنز گەهت ڤۆن ئەئنەم گەنۆزد ئائوس: دئە ئاکتوئەللە گەسامتسجهائو دەر بەوەئسە لەگە ناهە، داسس دئە ملتäرۆپەراتئۆنەن ڤۆن 1937–38 ئن دەرسم دئە کرتەرئەن فüر دئە ئەئنستوفونگ ئالس ڤöلکەرمۆرد گەمäß ئارتکەل 2 دەر ڤöلکەرمۆردکۆنڤەنتئۆن ئەرفüللتەن. زو دئەسەن بەوەئسەن گەهöرتەن: دئە لانگە دائوئەر دەر ڤۆربەرەئتونگەن ئوند پلانونگەن، دئە ئن دەن 1930ەر ژاهرەن بەگۆننەن هäتتەن، دئە بەدەئوتەندە ملتäرسجهە ئاکتئۆن، دئە سجه ئن دەر ئانزاهل دەر بەتەئلگتەن سۆلداتەن ئوند دەر ئەئنگەسەتزتەن ملتäرسجهەن ئائوسرüستونگ، دئە زوەئژäهرگە دائوئەر دئەسەر ئەرەئگنسسە ئوند سجهلئەßلجه دئە ئولتماتڤە ملتäرسجهە ئانوەئسونگ، „ئاللەس لەبەندگە زو ترەففەن“. دارüبەر هنائوس ورد دئە تهەسە دەس ڤöلکەرمۆردەس دورجه سجهäتزونگەن گەستüتزت، وۆناجه دئە زاهل دەر ئۆپفەر ئن دئە زەهنتائوسەندە گەهت، دئە زاهل دەر ئەئنوۆهنەر ڤۆن دەرسم، دئە ئن دئە وەستلجهەن ستäدتە دەر تüرکەئ زوانگسومگەسئەدەلت ووردەن،تائوسەندە ڤۆن وەئبلجهەن ئەئنوۆهنەر، دئە ئن دئە وەستلجهەن ستäدتە دەر تüرکەئ زوانگسومگەسئەدەلت ووردەن، دئە ئهرەن فاملئەن ئەنترسسەن ئوند ڤۆن ئارمەئەئانگەهöرگەن ئائوفگەزۆگەن ووردەن، ئوم ئهرە ئاسسملئەرونگ زو فöردەرن، دئە بەسجهäدگونگ دەر ستادت دەرسم ئوند دئە کالکولئەرتە زەرستöرونگ ئهرەر سۆزئالەن ستروکتورەن، ئوم داس داس Üبەرلەبەن دەر ڤەربلەئبەندەن بەڤöلکەرونگ زو ڤەرهندەرن، داس فەهلەن ئەئنەر ئانگەمەسسەنەن مەدزنسجهەن ئوند/ئۆدەر پسیجهۆلۆگسجهەن ئونتەرستüتزونگ فüر وائسەنکندەر، ڤەرووندەتە ئوند ئاللە ئاندەرەن ڤۆن دئەسەن ڤەرهەئەرەندەن ئەرەئگنسسەن بەترۆففەنەن. دئەس گەهت سۆوۆهل ئائوس ئۆففزئەللەن بەرجهتەن ئالس ئائوجه ئائوس ئاندەرەن دۆکومەنتەن هەرڤۆر، دئە ئائوف وسسەنسجهافتلجهەن سجهرفتەن بەروهەن، ناجهرجهتەن، زەئوگەنائوسساگەن، مەمۆئرەن ئوند ئەخللتەراتور، داسس دئە ملتäرسجهەن ئۆپەراتئۆنەن ئن دەرسم زوسجهەن 1937–38 ئن ئەرستەر لنئە دازو دئەنتەن، ئەئنە پۆلتک دەر تüرکسئەرونگ ئوند ئسلامسئەرونگ زو بەترەئبەن. دئە ئون-دەفنتئۆن هەبت دئە ئابسجهت دەس ڤەربرەجهەنس üبەر سەئنە قوئانتتاتڤەن ئائوسورکونگەن ئائوف دئە بەڤöلکەرونگ ئۆدەر سەئنە دائوئەر. داس حائوپتزئەل دئەسەر ئۆپەراتئۆنەن ورد ئن دەن رەجهتلجهەن ڤەرفاهرەن دەئوتلجه، دئە دەم ڤöلکەرمۆرد ڤۆرائوسگنگەن، وئە داس گەسەتز زور ئائوفرەجهتەرهالتونگ دەر ئۆردنونگ (1925)، داس ئومسئەدلونگسگەسەتز (1934)، داس دەرسم/تونچەل-گەسەتز (1935)، ئوند دەن دامت زوساممەنهäنگەندەن ئۆففزئەللەن دۆکومەنتەن، ئنتەرڤئەوس، ئۆففزئەللەن ئەرکلäرونگەن ڤۆن هۆجهرانگگەن بەئامتەن. ئائوفگروند دەر ستائاتلجه گەفöردەرتەن حۆمۆگەنسئەرونگسپۆلتک ئست ئەس نونمەهر کلار، داسس مندەستەنس زوسجهەن 46.000 ئوند 63.000 مەنسجهەن، ئەئنسجهلئەßلجه دەر ڤەربلئەبەنەن ئارمەنسجهەن بەڤöلکەرونگ، گەتöتەت ووردەن ئوند مەهر ئالس 13.000 مەنسجهەن ئائوس دەرسم زوانگسەڤاکوئئەرت ئوند ئن دئە وەستلجهەن ستäدتە دەر تüرکەئ ئومگەسئەدەلت ووردەن، ئوم سئە زو ئاسسملئەرەن.[57]

دەر ڤöلکەربوند ووردە üبەر دئە ڤۆرفäللە ئن دەرسم ئن کەننتنس گەسەتزت. نور دەرسم سجهرئەب ئام 14. سەپتەمبەر 1937 ڤۆن سەئنەم سیرسجهەن ئاسیل ئائوس ئەئنەن زوەئسەئتگەن فرانزöسسجهەن برئەف ئان دەن ڤöلکەربوند ئن گەنف. ئەر ئونتەرزەئجهنەتە دەن برئەف مت „سەید رıزا“. دەر ڤöلکەربوند رەئاگئەرتە نجهت. ناجه دەر حنرجهتونگ سەید رıزاس سجهرئەب دەرسم ئەرنەئوت. دەر ڤöلکەربوند بەتراجهتەتە دئە ئەرەئگنسسە ئابەر ئالس ئننەرە ئانگەلەگەنهەئت دەر تüرکەئ، دا ئەئنە موسلمسجهە مندەرهەئت بەترۆففەن وار ئوند دئەس دئە مندەرهەئتەنکلائوسەلن دەس لائوساننەر ڤەرتراگس نجهت بەرüهرتە.[58]

لتەراتور

  • حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. جهرۆنۆس، زüرجه 2000، س. 408فف.
  • مارتن ڤان بروئنەسسەن: گەنۆجدە ئن کوردستان؟ تهە سوپپرەسسئۆن ئۆف تهە دەرسم رەبەللئۆن ئن تورکەی (1937–1938) ئاند تهە جهەمجال وار ئاگائنست تهە ئراق کوردس (1988). ئن: گەئۆرگە ژ. ئاندرەئۆپۆئولۆس (حرسگ.): گەنۆجدە – جۆنجەپتوئەئال ئان حستۆرجال دمەنسئۆن. ئونڤەرستی ئۆف پەننسیلڤانئا پرەسس، پهلادەلپهئا 1994، س. 141–170. (پدف، 134 کب; ئەنگلسجه)
  • گەنەلکورمای بەلگەلەرندە کüرت ئسیانلارı. بد. ئئ، ئستانبول 1992.
  • دلسا دەنز: رە-ئاسسەسسنگ تهە گەنۆجدە ئۆف کوردسه ئالەڤس ئن دەرسم، 1937-38. گەنۆجدە ستودئەس ئاند پرەڤەنتئۆن: ئان ئنتەرناتئۆنال ژۆئورنال، ئوجلا

بەللەترستسجهە رەزەپتئۆنەن

  • حایدار ئشıک: دەر ئاگها ئائوس دەرسم. 2. ئائوفلاگە. مüنجهەن 1995، ئسبن 3-927743-16-خ.
  • حایدار ئشıک: دئە ڤەرنجهتونگ ڤۆن دەرسم. مüنستەر 2002، ئسبن 3-89771-852-9.
  • ولفرئەد ئەگگەرس: پاراگراف 301. گرافت، دۆرتموند 2008، ئسبن 978-3-89425-373-8.

شابلۆن:جۆممۆنسجات

ئەئنزەلناجهوەئسە

  1. ↑ مارتن ڤان بروئنەسسەن ئن: گەنۆجدە: جۆنجەپتوئال ئاند حستۆرجال دمەنسئۆنس. پهلادەلپهئا 1994، س. 141ف
  2. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. جهرۆنۆس، زüرجه 2000، س. 411
  3. ↑ ئسمائل کüپەل: دئە کوردسجهە فراگە ئن دەر تüرکەئ. Üبەر دئە گەوالتسامە دورجهسەتزونگ ڤۆن ناتئۆنالستائاتلجهکەئت، ترانسجرپت ڤەرلاگ، بئەلەفەلد 2022، س. 211: "ئائوفگروند دەر بسهەرگەن فۆرسجهونگ سۆوئە دەر سجهäتزونگەن ئن دەر ڤۆرهاندەنەن لتەراتور لäسست سجه ساگەن، داسس زوسجهەن 1925 ئوند 1938 ئەتوا 60.000 مەنسجهەن گەتöتەت ئوند üبەر 180.000 مەنسجهەن ڤەرترئەبەن ووردەن. دئە زاهل دەر تۆدەسۆپفەر لäسست سجه وئە فۆلگت بەستممەن: (1) سجهەئجه-سائد-ئائوفستاند 1925: 15.000 تۆتە، (2) زلان-ماسساکەر 1930: 15.000 تۆتە، (3) دەرسم 1937-1938: 25.000 تۆتە، (4) üبرگە ملتäرۆپەراتئۆنەن: 5.000 تۆتە." ڤگل. دەن حنوەئس س. 208: "دەر سۆزئۆلۆگە شüکرü ئاسلان ڤەرگلجه 2010 ئن ئەئنەر ئونتەرسوجهونگ دەر ئۆففزئەللەن بەڤöلکەرونگسستاتستکەن ڤۆن 1935 ئوند 1940 متەئناندەر. ئەر ماجهتە ئەئنە »فەهلەندە بەڤöلکەرونگ« ڤۆن ئەتوا 13.000 پەرسۆنەن ئائوس […]. ئاللەردنگس وارەن ئن دەر پرۆڤنز دەرسم سەهر واهرسجهەئنلجه نجهت ئاللە بەوۆهنەر_ئننەن ستاتستسجه ئەرفاسست، سۆ داسس دئە گەسامتزاهل دەر گەتöتەتەن ئوند دەپۆرتئەرتەن ڤەرموتلجه نۆجه هöهەر وار [...]." سۆوئە دئە ڤەرسجهئەدەنەن ئانگابەن ئائوس ستائاتلجهەن قوئەللەن سۆوئە: "وäهرەند ناجه ستائاتلجهەن تüرکسجهەن قوئەللەن ئن دەرسم ئالسۆ ئەتواس üبەر 13.000 مەنسجهەن گەتöتەت ووردەن، گەهەن کوردسجهە ئائوتۆر_ئننەن ڤۆن 50.000 بس 70.000 تۆتەن ئائوس" (س. 209).
  4. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  5. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  6. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  7. ↑ گüنتەر سەئوفەرت: دئە کوردەن ئوند ئاندەرە مندەرهەئتەن، ئن: ئودۆ ستەئنباجه (حرسگ.): لäندەربەرجهت تüرکەئ. بۆنن 2012، س. 238
  8. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  9. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  10. ↑ شابلۆن:لتەراتور
  11. ↑ ڤگل. مارتن ڤان بروئنەسسەن: شابلۆن:وەبارجهڤ. تۆکئۆ 1999. (ئەنگلسجه)
  12. ↑ مارتن ڤان بروئنەسسەن: گەنۆجدە ئن کوردستان؟ 1994، س. 141–170.
  13. ↑ رüدگەر ئالتە: دەر ئائوفستاند ڤۆن دەرسم 1937/38. ئن: فنس موند – ئەندزەئتەن ئوند وەلتەندەن ئم öستلجهەن ئەئورۆپا. ستوتتگارت 1998، س. 149
  14. ↑ 14،0 14،1 14،2 14،3 14،4 14،5 مارتن ڤان بروئنەسسەن: گەنۆجدە ئن کوردستان؟ 1994، س. 141–170.
  15. ↑ گەنەلکورمای بەلگەلەرندە کüرت ئسیانلارı. بد. ئئ، ئستانبول 1992، س. 11
  16. ↑ فائک بولوت (حرسگ.): بەلگەلەرلە دەرسم راپۆرلارı. ئستانبول 1991، س. 148فف.
  17. ↑ پائول ژ. وهتە: پرمتڤە رەبەلس ئۆر رەڤۆلوتئۆناری مۆدەرنسەرس؟ زەد بۆئۆکس 2000، س. 79.
  18. ↑ ئاهمەت ئەمن یالمان ئن دەر تاگەسزەئتونگ تان ڤۆم 15. ژون 1937. فاکسملە بەئ م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 270.
  19. ↑ بەسئەدلونگسگەسەتز نر. 2510 ڤۆم 14. ژون 1934، رگ نر. 2733 ڤۆم 21. ژون 1934، س. 4003 فف. (پدف-داتەئ; 1،23 مب).
  20. ↑ مت ئارت. 13 دەس گەسەتزەس نر. 5098 ڤۆم 18. ژون 1947، رگ نر. 6640 ڤۆم 24. ژون 1947، س. 12542 فف. (پدف-داتەئ; 1،06 مب).
  21. ↑ ئائوسزüگە ئەئنەر Üبەرسەتزونگ دەس بەسئەدلونگسگەسەتزەس بەئ ئسمائل گöرەر: پرۆگراممە ئوند ئاکتەئورە دەر کوردەنپۆلتک ئن دەر تüرکەئ. ڤەرسوجه ئەئنەر ئەئنسجهäتزونگ دەر ئنتەرەتهنسجهەن کۆئەخستەنزپەرسپەکتڤەن. دەر ئاندەرە ڤەرلاگ، ئۆسنابرüجک 2003، س. 94ف.
  22. ↑ ئاسا لوندگرەن: تهە ئونوەلجۆمە نەئگهبۆئور. تورکەی'س کوردسه پۆلجی. ئ. ب. تائورس 2007، س. 44.
  23. ↑ گەسەتز نر. 2884 ڤۆم 25. دەزەمبەر 1935 üبەر دئە ڤەروالتونگ دەس ڤلâیەتس تونچەل، رگ نر. 3195 ڤۆم 2. ژانوئار 1936، س. 5892 ف. (پدف-داتەئ; 992 کب).
  24. ↑ پرۆتۆکۆللە دەر پارلامەنتسستزونگ ئوند ڤۆللستäندگەر تەخت ئن: İسمائل بەشکچ: تونجەل کانونو (1935) ڤە دەرسم ژەنۆسد. ئستانبول 1990، س. ئاب س. 10
  25. ↑ 25،0 25،1 25،2 25،3 داڤد مجدۆوالل: ئا مۆدەرن حستۆری ئۆف تهە کوردس. لۆندۆن 2004، س. 208.
  26. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. زüرجه 2000، س. 409ف.
  27. ↑ م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 232.
  28. ↑ زەئتسجهرفت نۆکتا نر. 25، س. 13. ڤۆم 28. ژون 1987
  29. ↑ ئوğئور Ü. Üنگöر: دە ڤەرنئەتگنگ ڤۆن دەرسم (1938) ئن بەئەلد. ئن: تۆن زوائان (حرسگ.): پۆلتئەک گەوەلد: ئەتنسجه جۆنفلجت، ئۆئۆرلۆگ ئەن گەنۆجدە ئن دە تونتگستە ئەئەئوو. زوتپهەن 2005، س. 135–60.
  30. ↑ 30،0 30،1 م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 252.
  31. ↑ فائک بولوت: بەلگەلەرلە دەرسم راپۆرلار. ئستانبول 1991، س. 199.
  32. ↑ ئەرهارد فرانز: کوردەن ئوند کوردەنتوم. حامبورگ 1986، س. 142.
  33. ↑ م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 348.
  34. ↑ İهسان سابر چاğلایانگل: ئانıلارıم. ئستانبول 1990، س. 45–55.
  35. ↑ داتەن ئائوس دەر جومهوریەت ڤۆم 16. نۆڤەمبەر 1937. فاکسملە بەئ م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 350.
  36. ↑ ڤگل. دئە تتەلگەسجهجهتە دەر زەئتسجهرفت نۆکتا نر. 25 ڤۆم 28. ژون 1987.
  37. ↑ رەشات حاللı: تüرکیە جومهوریەتندە ئایاکلانمالار (1924–1938). ئانکارا: ت. ج. گەنەلکورمای باسکانلıگı حارپ تاره دائرەس 1972، س. 83.
  38. ↑ تتەل دەر برۆسجهüرە: تونجەل بöلگەسندە یاپıلان ئەشکیا تاکب حارەکەتلەر، کöی ئاراما ڤە سلاه تۆپلاما İشلەر حاککıندا کıلاڤوز. ڤگل. م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 359.
  39. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: تهە ئالەڤس’ ئامبڤالەنت ئەنجۆئونتەر وته مۆدەرنتی. ئسلام، رەفۆرم ئاند ئەتهنۆپۆلتجس ئن تورکەی (19ته-20ته جج.). (شابلۆن:وەبارجهڤ; ئەنگلسجه)
  40. ↑ مارتن سترۆهمەئئەر، لالە یالچن-حەجکمانن: دئە کوردەن. گەسجهجهتە، پۆلتک، کولتور. مüنجهەن 2003، س. 101.
  41. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. زüرجه 2000، س. 411.
  42. ↑ 42،0 42،1 داڤد مجدۆوالل: ئا مۆدەرن حستۆری ئۆف تهە کوردس. لۆندۆن 2004، س. 209.
  43. ↑ رەشات حاللı: تüرکیە جومهوریەتندە ئایاکلانمالار (1924–1938). ئانکارا: ت. ج. گەنەلکورمای باسکانلığı حارپ تاره دائرەس 1972، س. 382.
  44. ↑ گەئۆففرەی حائگ: تهە ئنڤسبلساتئۆن ئۆف کوردسه. تهە ئۆتهەر سدە ئۆف لانگوئاگە پلانننگ ئن تورکەی. ئن: ستەپهان جۆنەرمانن ئوند گەئۆففرەی حائگ (حرسگ.): ئاسئەن ئوند ئافرکا. بەئترäگە دەس زەنترومس فüر ئاسئاتسجهە ئوند ئافرکانسجهە ستودئەن (زائاس) دەر جهرستئان-ئالبرەجهتس-ئونڤەرستäت زو کئەل. بد. 8. دئە کوردەن. سجهەنەفەلد 2004، س. 129.
  45. ↑ م. کالمان: بەلگە ڤە تانıکلارıیلا دەرسم درەنشلەر. ئستانبول 1995، س. 192–195.
  46. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. زüرجه 2000، س. 410.
  47. ↑ ئۆسمان مەتە ئن سۆن پۆستا، ئاپرل 1948، زتئەرت ناجه: ئال کەمال Öزجان: تورکەی'س کوردس: ئا تهەئۆرەتجال ئانالیسس ئۆف تهە پکک ئاند ئابدوللاه ئۆجالان. نەو یۆرک 2006، س. 85.
  48. ↑ دئە حستۆرکەرن ئوند پوبلزستن ئایشە حüر ئن دەر تاگەسزەئتونگ شابلۆن:وەبارجهڤ.
  49. ↑ 49،0 49،1 حانس-لوکاس کئەسەر: شابلۆن:وەبارجهڤ ئن: ئالتروئسم ئاند ئمپەرئالسم. تهە وەستەرن رەلگئۆئوس ئاند جولتورال مسسئۆناری ئەنتەرپرسە ئن تهە مددلە ئەئاست. مددلە ئەئاست ئنستتوتە جۆنفەرەنجە: بەللاگئۆ ئتالئەن، ئائوگوست 2000
  50. ↑ حامت بۆزارسلان: کوردس ئاند تهە تورکسه ستاتە. ئن: سورائیا فارۆقه ئوند رەشات کاسابا (حرسگ.): تهە جامبردگە هستۆری ئۆف تورکەی. بد. 4، تورکەی ئن تهە مۆدەرن وۆرلد، س. 343.
  51. ↑ مارتن ڤان بروئنەسسەن: فۆرجەد ئەڤاجوئاتئۆنس ئاند دەستروجتئۆن ئۆف ڤللاگەس ئن دەرسم (تونجەل) ئاند وەستەرن بنگöل، تورکسه کوردستان سەپتەمبەر-نۆڤەمبەر 1994. (شابلۆن:وەبارجهڤ; ئەنگلسجه)
  52. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  53. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: دەر ڤەرپاسستە فرئەدە. مسسئۆن، ئەتهنئە ئوند ستائات ئن دەن ئۆستپرۆڤنزەن دەر تüرکەئ 1839–1938. زüرجه 2000، س. 412
  54. ↑ بەرنارد لەوس: تهە ئەمەرگەنجە ئۆف مۆدەرن تورکەی. لۆندۆن 1962
  55. ↑ ستانفۆرد ژ. سهاو ئاند ئەزەل کورال سهاو: سهاو، حستۆری ئۆف تهە ئۆتتۆمان ئەمپرە ئاند ئۆف مۆدەرن تورکەی. باند 2: تهە رسە ئۆف مۆدەرن تورکەی 1808-1975. جامبردگە 1977
  56. ↑ شابلۆن:جتە ژۆئورنال
  57. ↑ شابلۆن:ئنتەرنەتقوئەللە
  58. ↑ حانس-لوکاس کئەسەر: شابلۆن:وەبارجهڤ، پدف-داتەئ; 99 کب.
  59. ↑ شابلۆن:لتەراتور

شابلۆن:ئەخزەللەنت

شابلۆن:نۆرمداتەن

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „دەرسم-ئائوفستاند“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Dersim-Aufstand&oldid=210»