KurdiPedia

سهاندار

پێداچوونەوی ٢٠:٤١، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ لە لایەن Admin (لێدوان | بەشدارییەکان) (Import von de.wikipedia.org (CC BY-SA 4.0))
(جیاوازی) → پیاچوونەوەی کۆنتر | پێداچوونەوەی ئێستا (جیاوازی) | پێداچوونەوەی نوێتر← (جیاوازی)

شابلۆن:جۆئۆردناتە ئانسجهت دەر حöهلە ڤۆن سهاندار ئائوسگرابونگ ئن دەر حöهلە (2020) سهاندار ئۆدەر سجهاندار ئست ئەئنە حöهلە ئم نۆردەن دەس ئراکس ئن دەر پرۆڤنز ئەربل دەر ئائوتۆنۆمەن رەگئۆن کوردستان. سئە لئەگت ئن 745 م حöهە ئام گرۆßئەن زاب ئن دەن ئائوسلäئوفەرن دەس زاگرۆسگەبرگەس.[1] دئە حöهلە ووردە بس زوم بەگنن ئارجهäئۆلۆگسجهەر ئائوسگرابونگەن ئن دەن 1950ەر ژاهرەن ئم ونتەر ڤۆن نۆمادسئەرەندەن کوردسجهەن ستäممەن بەوۆهنت.[2] ئنتەرناتئۆنالە بەکاننتهەئت ئەرلانگتە دئە حöهلە، ئالس دۆرت Üبەررەستە ڤۆن نەئاندەرتالەرن گەفوندەن ووردەن.

فوندە

  ئن دەر حöهلە ووردەن زوسجهەن 1953 ئوند 1960 ئونتەر لەئتونگ دەس ئامەرکانسجهەن پرäهستۆرکەرس رالپه سۆلەجک (جۆلومبئا ئونڤەرستی، نەو یۆرک) ئائوسگرابونگەن دورجهگەفüهرت. دئە سجهجهتەنفۆلگە رەئجهت ڤۆن دەر نەئوزەئت بس ئنس متتەلپالäئۆلتهکوم زورüجک.[3]

سجهجهت کولتور داتئەرونگ
ب1 ئالتنەئۆلتهکوم
ب1 ئەپپالäئۆلتهکوم 10.600±300
ج بارادۆستئەن 33.000–27.000
د مۆئوستéرئەن

ئن سجهجهت د ووردەن ئنسگەسامت نەئون نەئاندەرتالەر ئائوسگەگرابەن (سهاندار 1 بس 9).[4] ئهر ئالتەر ورد مت 45.000 بس 50.000 ژاهرەن ئانگەگەبەن. دئە Üبەررەستە ڤۆن درەئ ژونگەن مäننلجهەن نەئاندەرتالەرن وارەن بەسۆندەرس گوت ئەرهالتەن. سئە گەهöرەن زو دەن وەنگەن فۆسسلفوندەن öستلجه دەس متتەلمەئەررائومەس ئوند سند دئە ئەئنزگەن مەنسجهلجهەن رەستە ئن فوندسجهجهتەن دەس زاگرۆس-مۆئوستéرئەنس. ئن ژüنگەرەر زەئت ستەللتە سجه هەرائوس، داسس داس ڤەربرەئتونگسگەبئەت دەر نەئاندەرتالەر ئم ئۆستەن بس سüدسبرئەن (ئۆکلادنکۆو-حöهلە) رەئجهتە.

نر قوئادرات تئەفە ژاهر بەسجهرەئبونگ حالتونگ ئەرهالتونگ داتئەرونگ
1 ب7 4،34 1957 ئەرواجهسەنەر مانن سترەجکەر فاست کۆمپلەتتەر سجهäدەل جا. 45.000 – 50.000
2 د8 7،25 1957–1960 ئەرواجهسەنەر مانن ؟ — 60.000؟
3 ئا9 5،40 1957 ئەرواجهسەنەر مانن — فاست کۆمپلەتتەس سکەلەتت جا. 45.000 – 50.000
4 ب7 7،49 1960 ئەرواجهسەنەر مانن رەجهتەر حۆجکەر — äلتەر ئالس 45.000
5 ب8 4،48 1960 ئەرواجهسەن ؟ — äلتەر ئالس 45.000
6 ب7 7،68 1960 ئەرواجهسەنە فرائو ؟ — 60.000؟

تابەللە گەمäß ستەوارد 1977، تافەل 1

ڤەرواهرۆرت دەر فوندە ئست – مت ئەئنەر ئائوسناهمە – داس ئراکسجهە ناتئۆنالموسەئوم ئن باگداد. داس فۆسسل سهاندار 3 ووردە دەم ناتئۆنال موسەئوم ئۆف ناتورال حستۆری دەر سمتهسۆنئان ئنستتوتئۆن ئن واسهنگتۆن، د.ج. üبەرگەبەن.[5] دەر فوند سهاندار 3 ئست ئنسبەسۆندەرە ئم زوساممەنهانگ مت دەر ئاناتۆمئە دەس نەئاندەرتالەر-بروستکۆربس ڤۆن بەدەئوتونگ، دا سەئنە رپپەن گوت ئەرهالتەن سند ئن ئەئنەر رەکۆنستروکتئۆن بەلەگت ووردە، داسس دئە بروستهöهلە دورجه ئەئنە ڤۆم ئاناتۆمسجه مۆدەرنەن مەنسجهەن ئابوەئجهەندە بئەگونگ دەر رپپەن گرößئەر وار ئالس بەئ حۆمۆ ساپئەنس ئوند دەر رومپف دادورجه کۆمپاکتەر، ستäممگەر – „فاسسفöرمگەر“ – وار ئالس دەر رومپف ڤۆن حۆمۆ ساپئەنس.[6][7]

ئەرک ترنکائوس نممت ئان، داسس دئە سجهäدەل دەر ئندڤدوئەن 1 ئوند 5 کüنستلجه دەفۆرمئەرت ووردەن[8] ئوند داسس ئندڤدوئوم 1 ترۆتز ئەئنسجهرäنکونگەن سەئنەس حöرڤەرمöگەنس ئوند وەئتەرەر، سجهوەرەر کöرپەرلجهەر ئەئنسجهرäنکونگەن دانک سەئنەر گروپپە ئن دئەسەر üبەرلەبتە.[9] دەر رەجهتە ئارم ڤۆن ئندڤدوئوم 1 وار ڤەرکüممەرت، واس زەئتوەئسە ئالس مöگلجهە فۆلگە ئەئنەر ئامپوتاتئۆن ئنتەرپرەتئەرت ووردە; دئەسە ئنتەرپرەتاتئۆن گلت هەئوتە ژەدۆجه ئالس وەنگ üبەرزەئوگەند.[10]

سجهجهت ب1 ووردە ئائوف 10600±300 بپ داتئەرت (و-667). ئائوف دەر نئەدەرتەرراسسە دەس گرۆßئەن زاب، ڤۆر دەم ئۆرتسەئنگانگ زوم گلەئجهنامگەن دۆرف سهاندار، لئەگت دئە پرۆتۆنەئۆلتهسجهە سئەدلونگ ڤۆن زاو جهەم.[11]

ڤەرمەئنتلجهەس بلومەنبەگرäبنس

ئن گراب ئڤ ووردە ئەئنە ئونگەوöهنلجه هۆهە کۆنزەنتراتئۆن ڤۆن بلüتەنپۆللەن ناجهگەوئەسەن، واس 1975 ڤۆن رالپه سۆلەجک ئالس Üبەررەستە ڤۆن بلومەن ئنتەرپرەتئەرت ووردە، دئە ئالس گرابسجهموجک دەر لەئجهە گەدئەنت هاتتەن;[12] گەلەگەنتلجه ووردە دئەس زودەم ئالس بەلەگ „فüر سجهامانسموس ئوند رتوئالسئەرتە بەستاتتونگەن“ ئنتەرپرەتئەرت.[13] بەرەئتس 1999 ووردە گەگەن داس ڤەرموتەتە „بلومەنبەگرäبنس“ ئەئنگەواندت، دئە بلüتەن کöننتەن ڤۆن دەن دۆرت هäئوفگ ڤۆرکۆممەندەن پەرسسجهەن رەننمäئوسەن (مەرئۆنەس پەرسجوس) ئن دئە حöهلە ڤەرسجهلەپپت ئوند ئن دەن بەستاتتونگسهۆرزۆنت ئەئنگەگرابەن وۆردەن سەئن.[14] 2023 ووردە سجهلئەßلجه بەرجهتەت، داسس ئن دەن ئائوس گراب ئڤ گەبۆرگەنەن پۆللەنکلومپەن دئە پۆللەن ئونتەرسجهئەدلجهەر پفلانزەنارتەن ئەنتهالتەن سند ئوند داسس دئەسە پۆللەن ڤۆن ئارتەن ستاممەن، دئە زو گانز ئونتەرسجهئەدلجهەن زەئتەن ئم ژاهر بلüهەن. دئەسەن بەفوندەن زوفۆلگە ووردەن ئالسۆ کەئنە بلومەن ئن دەر حöهلە ئابگەلەگت، سۆندەرن پۆللەن ڤۆن سۆلتäربئەنەن ئن بۆدەننەستەر گەسجهلەپپت. حنوەئسە ئائوف سۆلجهە نەستەر هابەن سجه ئن سەدمەنتەن ئائوس دەر نەئاندەرتالەرزەئت ئەرهالتەن.[15]

وئەدەرائوفناهمە دەر گرابونگەن

سەئت ئاپرل 2014 ورد سهاندار ئم راهمەن دەس پرۆژەکتەس „حۆو رەسلئەنت وەرە نەئاندەرتهالس ئاند مۆدەرن حومانس ئن سو ئاسئا تۆ جلماتە جهانگە؟ رەئنڤەستگاتنگ سهاندار جاڤە“ ئونتەر گرائەمە بارکەر (ئونڤەرستäت جامبردگە، مج دۆنالدس ئنستتوت فüر ئارجهäئۆلۆگئە) ئوند تم رەینۆلدس وئەدەر ئائوسگەگرابەن. داس پرۆژەکت کۆمبنئەرت دئە گرابونگ ئن دەر سهاندار-حöهلە مت ئەئنەر ئونتەرسوجهونگ دەر پالäئۆلتهسجهەن بەسئەدەلونگ دەر رەگئۆن. بس 2019 ووردەن دئە Üبەررەستە ڤۆن درەئ وەئتەرەن نەئاندەرتالەرن ئەنتدەجکت. داس ئالتەر دەس ژüنگستەن فوندەس ورد مت 37.000 ژاهرەن ئانگەگەبەن.[16][17]

2020 ووردە ئەئن ئالس „سهاندار ز“ بەزەئجهنەتەر نەئاندەرتالەر ئن ئەئنەر فاجهزەئتسجهرفت ڤۆرگەستەللت، ڤۆن دەم دئە فۆرسجهەر ئائوفگروند ستراتگرافسجهەر مەرکمالە ئاننەهمەن، داسس ئەر ئابسجهتسڤۆلل ئن دەر حöهلە ئابگەلەگت – بەستاتتەت – ووردە: „دئە لنکە حاند هاتتە دەر نەئاندەرتالەر ئونتەر سەئنەن کۆپف گەلەگت، وئە ئەئن کۆپفکسسەن، دئە رەجهتە وار زور فائوست گەباللت.“ فüر ئەئنە بەستاتتونگ سپرەجهە زودەم، داسس مان دەن کöرپەر ئن ئەئنەم دورجه واسسەر گەفۆرمتەن کانال ئام بۆدەن دەر حöهلە، دەر دانن گەزئەلت ڤەرتئەفت ووردە، ئەنتدەجکت هابە.[18]

2022 ووردەن رەستە ڤۆن ئەرهتزتەن پفلانزەن بەسجهرئەبەن، دئە ئالس بەلەگ فüر داس حەرستەللەن ڤۆن ماهلزەئتەن ئنتەرپرەتئەرت ووردەن.[19]

لتەراتور

  • ئاناگنۆستس پ. ئاگەلاراکس: تهە سهاندار جاڤە پرۆتۆ-نەئۆلتهج هومان پۆپولاتئۆن: ئاسپەجتس ئۆف دەمۆگراپهی ئاند پالەئۆپاتهۆلۆگی. ئن: حومان ئەڤۆلوتئۆن. باند 8، نر. 4، س. 235–253، دۆئ:10.1007/بف02438114
  • ئارلەتتە لەرۆئ-گۆئورهان: تهە فلۆوەرس فۆئوند وته سهاندار ئڤ، ئا نەئاندەرتهال بورئال ئن ئراق. ئن: سجئەنجە، نەو سەرئەس 190 (نۆ. 4214)، 1975، س. 562–564.
  • دەختەر پەرکنس ژر.: پرەهستۆرج فائونا فرۆم سهاندار، ئراق. ئن: سجئەنجە. نەو سەرئەس 144 (نۆ. 3626)، 1964، 1565–1566.
  • رالپه س. سۆلەجک: سهاندار جاڤە: ئا پالەئۆلتهج ستە ئن نۆرتهەرن ئراق. ئن: ئاننوئال رەپۆرت ئۆف تهە سمتهسۆنئان ئنستتوتئۆن. 1954، س. 389–425.
  • رالپه س. سۆلەجک: سهاندار. تهە فرست فلۆوەر پەئۆپلە. ڤەرلاگ ئا. کنۆپف. نەو یۆرک، 1971
  • رالپه س. سۆلەجک: سهاندار ئڤ، ئا نەئاندەرتهال فلۆوەر بورئال ئن نۆرتهەرن ئراق. ئن: سجئەنجە، نەو سەرئەس 190 (نۆ. 4217) 1975، س. 880–881.
  • رالپه س. سۆلەجک، رۆسە ل. سۆلەجک، ئا. ئاگەلاراکس: تهە پرۆتۆ-نەئۆلتهج جەمەتەری ئن سهاندار جاڤە. تەخاس ئا&م ئونڤەرستی پرەسس، جۆللەگە ستاتئۆن، تەخاس، 2005
  • تهۆماس دالە ستەوارت: تهە نەئاندەرتهال سکەلەتال رەمائنس فرۆم سهاندار جاڤە، ئراق: ئا سومماری ئۆف فندنگس تۆ داتە. ئن: پرۆجەئەدنگس ئۆف تهە ئامەرجان پهلۆسۆپهجال سۆجئەتی، 121/2، 1977، س. 121–165.

بەلەگە

  1. ↑ داتەن زور حöهلە ئم زاگرۆس.
  2. ↑ رالپه س. سۆلەجک: جۆنتەمپۆراری کوردسه ونتەر-تمە ئنهابتانتس ئۆف سهاندار جاڤە، ئراق. ئن: وۆرلد ئارجهائەئۆلۆگی. 10/3 (جاڤەس) 1979، س. 318–330.
  3. ↑ ر. س. سۆلەجک: پرەهستۆری ئن سهاندار ڤاللەی، نۆرتهەرن ئراق: فرەسه ئنسگهتس ئنتۆ نەئار ئەئاستەرن پرەهستۆری فرۆم تهە مددلە پالەئۆلتهج تۆ تهە پرۆتۆ-نەئۆلتهج ئارە ئۆبتائنەد. ئن: سجئەنجە. باند 139، نر. 3551، 1963، س. 179–193، دۆئ:10.1126/سجئەنجە.139.3551.179.
  4. ↑ رالپه س. سۆلەجک: سهاندار. تهە فرست فلۆوەر پەئۆپلە. ڤەرلاگ ئا. کنۆپف، نەو یۆرک 1971.
  5. ↑ ماتتهەو ر. گۆئۆدروم: رالپه سۆلەجک (1917–2019). ئن: بئۆگراپهجال دجتئۆناری ئۆف تهە حستۆری ئۆف پالەئۆئانتهرۆپۆلۆگی. تهە ئونڤەرستی لبراری ئات ڤرگنئا تەجه وته ڤرگنئا تەجه پوبلسهنگ، 2022، س. 6، ڤۆللتەخت.
  6. ↑ رۆبەرت گ. فرانجسجوس ئوند ستەڤەن ئە. جهورجهلل: تهە جۆستال سکەلەتۆن ئۆف سهاندار 3 ئاند ئا رەئاپپرائسال ئۆف نەئاندەرتال تهۆراجج مۆرپهۆلۆگی. ئن: ژۆئورنال ئۆف حومان ئەڤۆلوتئۆن. باند 42، نر. 3، 2002، س. 303–356، دۆئ:10.1006/ژهەڤ.2001.0528.
  7. ↑ ژۆسé م. لóپەز-رەی، دانئەل گارجíئا-مارتíنەز ئوند مارکوس باستر: سهاندار 3 ‘رنگس تهە بەلل’: ڤرتوئال ربجاگە رەجۆنستروجتئۆن ئاند ئتس ئمپلجاتئۆنس فۆر ئوندەرستاندنگ تهە نەئاندەرتهال بائوپلان. ئن: ژۆئورنال ئۆف حومان ئەڤۆلوتئۆن. باند 199، 2025، 103629، دۆئ:10.1016/ژ.ژهەڤۆل.2024.103629.
  8. ↑ ئەرک ترنکائوس: ئارتفجئال جرانئال دەفۆرماتئۆن ئن تهە سهاندار 1 ئاند 5 نەئاندەرتالس. ئن: جوررەنت ئانتهرۆپۆلۆگی. باند 23، نر. 2، 1982، س. 198–199، دۆئ:10.1086/202808.
  9. ↑ ئەرک ترنکائوس، سéباستئەن ڤللۆتتە: ئەختەرنال ئائودتۆری ئەخۆستۆسەس ئاند هەئارنگ لۆسس ئن تهە سهاندار 1 نەئاندەرتال. ئن: پلۆس ئۆنە. باند 12، نر. 10، 2017، ئە0186684، دۆئ:10.1371/ژۆئورنال.پۆنە.0186684.
  10. ↑ تم ریان مالۆنەی ئەت ئال.: سورگجال ئامپوتاتئۆن ئۆف ئا لمب 31،000 یەئارس ئاگۆ ئن بۆرنەئۆ. ئن: ناتورە. باند 609، 2022، س. 547–551، دۆئ:10.1038/س41586-022-05160-8.
  11. ↑ رالپه س. سۆلەجک، مەیەر روبن: داتنگ ئۆف زاو جهەم، ئان ئەئارلی ڤللاگە ستە ئات سهاندار، نۆرتهەرن ئراق. ئن: سجئەنجە. باند 127، نر. 3312، 1958، س. 1446، دۆئ:10.1126/سجئەنجە.127.3312.1446.ئا.
  12. ↑ رالپه س. سۆلەجک: سهاندار ئڤ، ئا نەئاندەرتهال فلۆوەر بورئال ئن نۆرتهەرن ئراق. ئن: سجئەنجە. باند 190، نر. 4217، 1975، س. 880–881، دۆئ:10.1126/سجئەنجە.190.4217.880.
  13. ↑ رۆبەرت ئادلەر: ئۆنە ئۆف تهە فاملی؟ ئن: نەو سجئەنتست. نر. 2789، 4. دەزەمبەر 2010، س. 35.
  14. ↑ ژەففرەی د. سۆممەر: تهە سهاندار ئڤ ‚فلۆوەر بورئال‘: ئا رەئەڤالوئاتئۆن ئۆف نەئاندەرتهال بورئال رتوئال. ئن: جامبردگە ئارجهائەئۆلۆگجال ژۆئورنال. باند 9، نر. 1، 1999، س. 127–129، دۆئ:10.1017/س0959774300015249.
  15. ↑ جهرس حونت، ئەمما پۆمەرۆی، تم رەینۆلدس، ئەملی تلبی، گرائەمە بارکەر: سهاندار ئەت سەس فلەئورس؟ رەفلەجتئۆنس ئۆن تهە پالینۆلۆگی ئۆف تهە نەئاندەرتهال ‘فلۆوەر بورئال’ هیپۆتهەسس. ئن: ژۆئورنال ئۆف ئارجهائەئۆلۆگجال سجئەنجە. 2023، باند 159، س. 105822، شابلۆن:دۆئ.
    داس „بلومەنگراب“ ڤۆن سهاندار وار وۆهل دۆجه کەئنس. ئائوف: سپەکتروم.دە ڤۆم 29. ئائوگوست 2023.
  16. ↑ شابلۆن:وەبارجهڤ
    مۆرە نەئاندەرتهال رەمائنس فۆئوند ئن کوردستان’س سهاندار جاڤە. ئائوف: روداو.نەت ڤۆم 15. ئاپرل 2015; زولەتزت ئابگەروفەن ئام 6. ئاپرل 2022.
  17. ↑ نەو رەمائنس دسجۆڤەرەد ئات ستە ئۆف فامۆئوس نەئاندەرتهال ‘فلۆوەر بورئال’. ئائوف: سجئەنجەماگ.ئۆرگ ڤۆم 22. ژانوئار 2019، دۆئ:10.1126/سجئەنجە.ئائاو7586.
  18. ↑ ئەمما پۆمەرۆی ئەت ئال.: نەو نەئاندەرتهال رەمائنس ئاسسۆجئاتەد وته تهە ‘فلۆوەر بورئال’ ئات سهاندار جاڤە. ئن: ئانتقوئتی. باند 94، نر. 373، 2020، س. 11–26، دۆئ:10.15184/ئاقی.2019.207.
    فۆرسجهەر گرابەن مەهر ئالس 70.000 ژاهرە ئالتەس نەئاندەرتالەر-سکەلەتت ئائوس. ئائوف: سپئەگەل.دە ڤۆم 18. فەبروئار 2020.
  19. ↑ جەرەن کابوکجو ئەت ئال.: جۆئۆکنگ ئن جاڤەس: پالائەئۆلتهج جاربۆنسەد پلانت فۆئۆد رەمائنس فرۆم فرانجهته ئاند سهاندار. ئن: ئانتقوئتی. باند 97، نر. 391، 2023، س. 12–28، دۆئ:10.15184/ئاقی.2022.143.
    ئۆلدەست جۆئۆکەد لەفتۆڤەرس ئەڤەر فۆئوند سوگگەست نەئاندەرتهالس وەرە فۆئۆدئەس. ئائوف: تهەگوئاردئان.جۆم ڤۆم 23. نۆڤەمبەر 2022.

ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن

دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „سهاندار“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.

وەرگیراو لە «https://kurdipedia.shiwan.online/index.php?title=Shanidar&oldid=1083»