ئابدوللاه جەڤدەت
ئابدوللاه جەڤدەت کارلıداğ (شابلۆن:ئۆتاس، * 9. سەپتەمبەر 1869 ئن ئاراپگر; † 29. نۆڤەمبەر 1932 ئن ئستانبول) وار ئەئن ئۆسمانسجه-تüرکسجهەر ئنتەللەکتوئەللەر کوردسجهەر حەرکونفت ئوند ئارزت. ئەر وار ئائوجه پۆئەت، Üبەرسەتزەر، رادکالەر فرەئدەنکەر ئوند ئەئن ئدەئۆلۆگە دەر ژونگتüرکەن، دئە دئە ڤەروەستلجهونگسبەوەگونگ ئم ئۆسمانسجهەن رەئجه ڤۆن 1908 بس 1918 ئانفüهرتەن.
زئەلە
داس حائوپتزئەل دەر ژونگتüرکەن وئە ئائوجه جەڤدەتس وار ئەس، دەم ئابسۆلوتستسجهەن رەگمە ئابدüلهامدس ئئ. ئەئن ئەندە زو سەتزەن. دازو گرüندەتەن جەڤدەت ئوند ڤئەر ئاندەرە مەدزنستودەنتەن (دارونتەر ئبراهم ستارۆڤا) ئائوف دەر مەدزنسجهەن ملتäرسجهولە 1889 ئن ئستانبول داس گەهەئمە „İتتهاد-ı ئۆسمان جەمیەت“ (کۆمتەئە دەر ئۆسمانسجهەن ئەئنهەئت)، داس سپäتەر ئم „İتتهات ڤە تەراکک جەمیەت“ (کۆمتەئە فüر ئەئنهەئت ئوند فۆرتسجهرتت) ئائوفگنگ. ئانفانگس ئۆهنە پۆلتسجهە ئاگەندا، ووردە داس کۆمتەئە ڤۆن مەهرەرەن سەئنەر فüهرەر پۆلتسئەرت ئوند فüهرتە دانن ئەئنە رەڤۆلوتئۆن 1908 گەگەن ئابدüلهامد ئان. جەڤدەت وار پۆلتسجه نجهت ئن داس کۆمتەئە ئەئنگەبوندەن، ڤەرترات ئابەر دەسسەن سäکولارە ئدەئەن بس زو سەئنەم تۆد.
نەبەن دەم کۆمتەئە وار جەڤدەت متگلئەد مەهرەرەر کوردسجهەر ڤەرەئنە، دئە ناجه 1908 گەگرüندەت ووردەن. سۆ سجهرئەب ئەر فüر داس کüرت تەئاڤüن ڤە تەراکک جەمیەت ئوند فüر دئە کüرت تالەبە حێڤی جەمیەت. ئەر گەهöرتە ئائوجه دەر کüردستان تەئال جەمیەت ئان.
جەڤدەت وار بەفüروۆرتەر دەس دەزەنترالستسجهەن فلüگەلس دەر ژونگتüرکەن، دەر لنئە ڤۆن پرنز ساباهاددن، دەر 1908 دئە کورزلەبگە ژونگتüرکسجهە فرەئسننگە پارتەئ گرüندەتە. دئەسە ڤەرەئنگونگ وار دئە ئەئنزگە کۆنکوررەنزپارتەئ دەس کۆمتەئەس فüر ئەئنهەئت ئوند فۆرتسجهرتت بەئ دەن ئۆسمانسجهەن واهلەن ڤۆن 1908. نۆجه ڤۆر دەر کۆنستتوتئۆنەللەن رەڤۆلوتئۆن ڤەرتەئدگتە جەڤدەت دئە ئانسجهت، دئە ڤەرسجهئەدەنەن ئەتهنسجهەن کولتورەن دەس ئۆسمانسجهەن رەئجهس گلەئجهەرماßئەن زو بەهاندەلن، ئەر وار ئالسۆ ئەئن ئانهäنگەر دەس ئۆسمانسموس، ئەئنەر مت دەر تانزمات ئائوفگەکۆممەنەن ئوند ئنسبەسۆندەرە ڤۆن دەن ژونگۆسمانەن ئوند دەن ژونگتüرکەن ڤەرترەتەنەن ئدەئۆلۆگئە. ئەر وار گەگەن دئە پۆلتسجهە ئائوتۆنۆمئە دەر موسلمسجهەن مندەرهەئتەن ئالسۆ ئائوجه دئە دەر کوردەن. فüر دئە زوکونفت دەس ئۆسمانسجهەن ستائاتەس فاڤۆرسئەرتە ئەر ئانسجهەئنەند دەننۆجه ئەئنە ئارت فöدەرالەن ستائات.[1]
جەڤدەت هاتتە دەن روف ئەئنەس ئانتموسلمسجهەن فرەئدەنکەرس. دەننۆجه هاتتە ئەر گوتە ڤەربندونگەن زوم رەلگöسەن فüهرەر سائد نورسی. دئەسە نäهە گەهت واهرسجهەئنلجه ئائوف دئە سۆنست äهنلجهەن ئەئنستەللونگەن ڤۆن بەئدەن زورüجک. سئە ڤەرباند ئهر ئەنگاگەمەنت فüر دەن ئۆسمانسموس، دەر گلائوبە ئان وسسەنسجهافتلجهەن فۆرتسجهرتت ئوند ئهر وونسجه، دئە کوردەن وەئتەرزوبلدەن.[1]
دئە زەئتسجهرفت İجتهاد
جەڤدەت ووردە ڤۆن دەر ماتەرئەللەن پهلۆسۆپهئە دەس وەستەنس ئوند دەرەن ئانتاگۆنستسجهەر ستەللونگ گەگەنüبەر دەر ئنستتوتئۆنالسئەرتەن رەلگئۆن بەئەئنفلوسست. ئەر ڤەرöففەنتلجهتە ئارتکەل üبەر سۆزئۆ-رەلگöسە، پۆلتسجهە، ورتسجهافتلجهە ئوند لتەرارسجهە فراگەستەللونگەن ئن دەر زەئتسجهرفت İجتهاد، دئە 1904 ئن گەنف گەگرüندەت ووردە ئوند دازو بەنوتزت ووردە، مۆدەرنە دەنکوەئسەن زو ڤەربرەئتەن ئوند سۆ دئە ئسلامسجهەن ماسسەن ئائوفزوکلäرەن. ئەر ووردە ئەئنگە مالە وەگەن سەئنەر پۆلتسجهەن ئاکتڤتäتەن ڤەرهافتەت ئوند ئائوßئەر لاندەس گەسجهجکت ئوند لەبتە زوم بەئسپئەل ئن لۆندۆن ئۆدەر پارس. سەئنە زەئتسجهرفت ووردە öفتەر ڤەربۆتەن ئونتەر ئاندەرەم وەگەن سەئنەر ئۆپپۆستئۆن گەگەن دەن کرئەگسەئنترتت دەر ئۆسمانەن ئن دەن ئەرستەن وەلتکرئەگ.
ئەر ووردە مەهرمالس ئانگەکلاگت، دا ئەئنگە سەئنەر سجهرفتەن ئالس بلاسپهەمئە گەگەن دەن ئسلام ئوند مۆهاممەد ئانگەسەهەن ووردەن. داهەر ووردە ئەر ئالس ئەوگەر فەئند دەس ئسلامس (سüسسهەئم، ئەئ) ئوند ئادوڤوللاه (دەر فەئند گۆتتەس) بەزەئجهنەت. سەئنە ڤئەللەئجهت بەکاننتەستە ئانکلاگە بەکام ئەر وەگەن دەس لۆبەنس دەس باهائگلائوبەنس ئن ئەئنەم ئارتکەل دەر ئجتهاد ڤۆم 1. مäرز 1922. ئابدوللاه جەڤدەت وار ئەئنەر دەر ئنتەللەکتوئەللەن، دئە موستافا کەمال ئاتاتüرک ئن سەئنەن رەفۆرمەن زور سäکولارسئەرونگ دەر تüرکەئ بەئەئنفلوسست هابەن.
وەرکە
جەڤدەت سجهرئەب مەهرەرە گەدجهتبäندە ئوند üبەرسەتزتە ئونتەر ئاندەرەم وەرکە ڤۆن گوستاڤە لە بۆن، وللئام سهاکەسپەئارە ئوند ئۆمار جهاییāم ئنس تüرکسجهە. ئنسگەسامت سجهرئەب ئوند üبەرسەتزتە ئەر مەهر ئالس سەجهزگ وەرکە.
وەبلنکس
ئەئنزەلناجهوەئسە
- ↑ 1،0 1،1 مارتن ڤان بروئنەسسەن شابلۆن:وەبارجهڤ (پدف; 260 کب)، س. 18
قوئەللەن
- کارل سüسسهەئم: ئابد ئاللاه دژەودەت. ئەئنتراگ ئن دەر ئەنجیجلۆپائەدئا ئۆف ئسلام (ئەئ1; سوپپلەمەنت)، لەئدەن/لەئپزگ، 1938، س. 55–60.
- شەرف ماردن، ژöن تüرکلەرن سیاس فکرلەر، 1895–1908، ئستانبول 1964 (1992)، 221–50.
- شەرف ماردن: جۆنتنوئتی ئاند جهانگە ئن تهە ئدەئاس ئۆف تهە یۆئونگ تورکس، ئەروەئتەرتەر تەخت ئەئنەر ڤۆرلەسونگ ئام رۆبەرت جۆللەگە، 1969، 13–27.
- فرانک و. جرەئەل: تهە پرۆگرام ئاند ئدەئۆلۆگی ئۆف در. ئابدوللاه جەڤدەت: ئا ستودی ئۆف تهە ئۆرگنس ئۆف کەمالسم ئن تورکەی (ئونڤەرöففەنتلجهتە دسسەرتاتئۆن)، تهە ئونڤەرستی ئۆف جهجاگۆ، 1978.
- م. شüکرü حانئۆğلو: بر سیاسال دüشüنüر ئۆلاراک دۆکتۆر ئابدوللاه جەڤدەت ڤە دöنەم، ئستانبول، 1981.
- م. شüکرü حانئۆğلو: بر سیاسال öرگüت ئۆلاراک ئۆسمانلı ئتتهاد ڤە تەراکک جەمیەت ڤە ژۆن تüرکلüک، ئستانبول، 1986.
- م. شüکرü حانئۆğلو: تهە یۆئونگ تورکس ئن ئۆپپۆستئۆن، ئۆخفۆرد ئونڤەرستی پرەسس، 1995. ئسبن 0-19-509115-9
- نەجات ئالکان: „تهە ئەتەرنال ئەنەمی ئۆف ئسلام: ئابدوللاه جەڤدەت ئاند تهە باها'ئ رەلگئۆن“ (ئابستراکت)، بوللەتن ئۆف تهە سجهۆئۆل ئۆف ئۆرئەنتال ئاند ئافرجان ستودئەس، 68:1، 2005، 1–20.
شابلۆن:سۆرتئەرونگ:جەڤدەت، ئابدوللاه
ئەڤ گۆتار ب زمانێن دن / دئەسەر ئارتکەل ئن ئاندەرەن سپراجهەن
دئەسەر ئارتکەل باسئەرت (گانز ئۆدەر تەئلوەئسە) ئائوف دەم ئارتکەل „ئابدوللاه جەڤدەت“ ئائوس دەر فرەئئەن ئەنزیکلۆپäدئە وکپەدئا ئوند ستەهت ئونتەر دەر لزەنز جج بی-سا 4.0. ئن دەر وکپەدئا ئست ئەئنە لستە دەر ئائوتۆرەن ڤەرفüگبار.